पितृसत्तावादको अर्थ- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पितृसत्तावादको अर्थ

पितृसत्तावादविरुद्धको संघर्ष समग्र पुँजीवादी सामाजिक व्यवस्थाविरुद्धको संघर्षका रूपमा बुझ्दा र विकसित गर्दा मात्र पितृसत्तावादलाई वास्तविक अर्थमा बुझ्नु ठहर्छ ।
आहुति

आठ हजार वर्षदेखि मानव समाज पितृसत्तावादी रहँदै आएको विदितै छ । पितृसत्तावादी समग्र सोच र संरचनाका कारण महिलाको जीवन दासत्वपूर्ण छ । सामन्तवादी युगविरुद्ध पुँजीवादी क्रान्तिले त्यति बेलाको पितृसत्तावादलाई गम्भीर चुनौती दियो । त्यो क्रमसँगै सामन्ती समाजका पितृसत्तावादी कैयन् दासताका बन्धनहरू चुँडालिए ।

पुँजीवादी समाजको तीव्र विकाससँगै पितृसत्तावादले नयाँनयाँ आकार ग्रहण गर्दै गयो र आज विश्वव्यापी रूपमा पुँजीवादी समाजको पनि एउटा मुख्य समस्याका रूपमा पितृसत्तावादी सोच र संरचना उपस्थित भइरहेको छ । पितृसत्तावादी शोषण र उत्पीडनविरुद्ध संसारभरि साना–ठूला संघर्षहरू चल्दै आएको पनि करिब दुई सय वर्ष पुग्न लाग्यो, अझै जारी छ । नेपालमा पनि राणा शासनको उत्तरार्द्धदेखि सुरु भएको पितृसत्तावादविरोधी संघर्षले करिब सय वर्ष गुजारिसकेको छ । रूपमा हेर्दा केही कट्टरपन्थी इस्लाम समाजबाहेक सबैतिरका विश्वसमाजमा पितृसत्तावादी सोच र संरचनालाई गलत ठान्ने वैचारिकी हावी हुँदै गएझैं लाग्छ तर यथार्थमा त्यस्तो सोच एवं संरचना कमजोर हुँदै गएको छैन । नेपालमा पनि विगत सय वर्षको लोकतान्त्रिक–राजनीतिक–सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रियापश्चात् आज सबैजसो जाति वा समुदायमा पितृसत्तावादी शोषण र उत्पीडनविरुद्ध ओठे समर्थन व्याप्त हुन पुगेको छ तर त्यो ओठे समर्थन वा वकालतमै मूलतः सीमित छ भन्दा फरक पर्दैन । आधारभूत सोच, संरचना र व्यवहारमा पितृसत्तावाद नै गजधम्म हावी छ । नेपालमा पितृसत्तावादविरुद्धको संघर्षमा दुई पुस्ताले आफ्नो जीवन गुजारिसकेका छन् । राणाकालमा त्यस्तो संघर्ष सुरु गर्ने पुस्ता पहिलो थियो । पञ्चायतकालमा विकसित भई पञ्चायतलाई अन्त्य गर्ने दोस्रो पुस्ता हो । त्यसै गरी पञ्चायतकालमै जीवन सुरु गरी गणतन्त्र स्थापनासम्म आइपुग्ने तेस्रो पुस्ता छ तर यो अब गतिहीन भइसकेको छ । यो पुस्तासँग जीवन बाँकी छ तर नयाँ युगीन आवश्यकतामा आफूलाई ढाल्न सक्ने ल्याकत देखा पर्दैन । यस स्थितिमा पितृसत्तावादविरोधी नयाँ संघर्षको जिम्मेवारी नयाँ चौथो पुस्ताको काँधमा मूल रूपमा आएको यथार्थ छर्लंगै देखिन्छ । यो चौथो पुस्ता अर्थात् गणतन्त्र स्थापनाको आसपासदेखि जीवन सुरु गरेको पुस्ता आफ्नो जीवनको समृद्धिका निम्ति पितृसत्तावादसँग मुठभेड गर्नुपर्ने अवस्थाबाट गुज्रिन बाध्य भएको छ ।

यसरी हेर्दा प्रस्ट देख्न सकिन्छ, पितृसत्तावादविरुद्धको संघर्षलाई आजको युगको आवश्यकता अनुसार अघि बढाउने हो भने गणतन्त्र स्थापना आसपासदेखि हुर्केको नयाँ पुस्ताका युवाहरूको वैचारिक तथा राजनीतिक चेतनाको वैज्ञानिकीकरणलाई नै मुख्य निसानामा राख्नु आवश्यक हुन गएको छ । त्यसका लागि पितृसत्तावादको राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक समग्र पक्षको सही बुझाइ विकसित गर्न यसका आधारभूत अवधारणाहरूको बुझाइबाट सुरु गर्नु सही हुनेछ । पितृसत्तावादका मूल रूपमा तीन वटा अवधारणा छन्, जसका आधारमा महिलामाथिका शोषण र उत्पीडनलाई नैतिक वैधता दिइँदै आएको छ ।

महिला सुन्दर प्रजातिको अवधारणा

पितृसत्तावादले महिलालाई सुन्दर प्रजाति र पुरुषलाई बलवान् प्रजातिका रूपमा चित्रण गर्छ । यो अवधारणा यति शक्तिशाली बनिसकेको छ, कतिपय भौतिकवादीसमेत अलमलमा पर्ने गरेका छन् । वास्तवमा यो निकै ठूलो भ्रम हो । यो अवधारणा पितृसत्तावादी व्यवस्थाले लगातार रटाएर सृजना गरेको विभ्रमबाहेक केही होइन । महिला र पुरुष विपरीतलिंगी हुन्, त्यसैले उनीहरू एकआपसमा यौनिक रूपमा आकर्षित हुन्छन् । पुरुष र महिला दुवै एकअर्काप्रति आकर्षित हुन्छन् । दुवैलाई दुवै राम्रो लाग्छ, आकर्षित गर्छन् । त्यसको व्याख्या गर्ने अधिकार केवल पुरुषले मात्र पायो, महिलाले पाइन । पुरुषले मात्र व्याख्या गर्ने भएकाले उसलाई महिला सुन्दर लागेकाले महिलालाई सुन्दर लेख्यो । सबै शास्त्रमा पुरुषले लेख्दै जाँदा त्यो अवधारणा बन्यो । त्यसै गरी महिलालाई बलजफ्ती शासन गर्न पुरुषले बल प्रयोग गरेकाले र अन्ततः दासत्वका कारण त्यो पुरुषको अत्याचार संस्कारका रूपमा महिलाले स्वीकार गरेकाले पुरुष बलवान् वा शक्तिशाली भन्ने अवधारणा स्थापित भयो । यदि महिलाले पनि सुरुदेखि चित्रण गर्ने अधिकार राख्थे भने यो अवधारणा बन्न सम्भवै थिएन ।

सुन्दर सामाजिक रूपमा बन्ने एउटा मान्यता हो । कुनै पनि समाजले के सुन्दर वा कुरूप भन्ने आम मान्यता बनाएको हुन्छ तर सुन्दरता सम्बन्धी व्यावहारिक प्रयोग भने व्यक्तिगत रूपमा हुन पुग्छ । व्यक्तिगत रूपमा यस कारण कि, हरेक व्यक्ति खास परिस्थितिमा बाँचिरहेको हुन्छ । त्यसैले त एक समयमा राम्रो लागेको मानिस अर्को परिस्थितिमा घीनलाग्दो समेत बन्न पुग्छ किनभने व्यक्तिगत परिस्थिति बदलिएको हुन्छ । महिला सुन्दर प्रजाति हो भने पुरुष पनि सुन्दर प्रजाति हो । पुरुष शक्तिशाली हो भने महिला पनि आफ्नो विशेषतामा शक्तिशाली नै हो । सुरुका चरणमा पुरुषले मात्र व्याख्या गर्नाले महिला सुन्दर प्रजातिको अवधारणा जन्मिए पनि आजसम्म आइपुग्दा यो अवधारणा महिलालाई शोषण–उत्पीडन गर्न भावभूमि तयार पार्ने एउटा गतिलो हतियार बन्न पुगेको छ । यो अवधारणाले आफू सुन्दरी भए मात्र आफ्नो जीवन सहज हुन्छ भन्ठान्ने गम्भीर विचलनमा महिलालाई पुर्‍याउँछ । महिला आफ्नो सापेक्षतामा सधैं सुन्दर नै थिई तर यसले जीवनभर सुन्दरी बन्न खोजिरहने अनन्त झमेलामा महिलालाई फसाइदिन्छ । त्यस झमेलामा उल्झेको दिमागमाथि टेकेर आज पुँजीवादले सौन्दर्य प्रशाधनका सामान र फेसनको बिक्रीबाट अनन्त लुट मच्चाउने अवसर पाएको छ । आफू सुन्दरी बन्ने ध्याउन्नमा जेजस्तो पहिरन पनि पहिरिएर शारीरिक रूपमा कमजोर हुन महिला तयार हुन्छे । संसारका सबै सभ्यताका महिला–पुरुष जस्तोसुकै रूपरंगका भए पनि तिनीहरूले एकअर्कालाई सुन्दर देखेरै जोडी बाँधेका हुन्थे र आज पनि जोडी बाँधिरहेका छन् भन्ने साधारण सत्यलाई समेत बिर्सने हालतमा सुन्दरी बन्ने लालसाले पुर्‍याउँछ । जबसम्म महिला सुन्दर प्रजातिवाला षड्यन्त्रकारी अवधारणाबाट महिलाहरू निस्कनेछैनन्, तबसम्म पुरुषलाई बलवान् शक्तिशाली बनिरहन कसैले रोक्न कसरी सक्छ र ? त्यसैले महिला सुन्दर प्रजाति भन्ने अवधारणा खारेज गर्नैपर्छ ।

जन्मले महिला कमजोरको अवधारणा

पितृसत्तावादको अर्को मुख्य अवधारणा हो— महिला जन्मिँदै पुरुषभन्दा शारीरिक र बौद्धिक रूपमा कमजोर हुन्छन् । आजको समयमा औपचारिक शिक्षाबाट शिक्षित महिलाहरू चाहिँ कुन निष्कर्षमा पुगिसकेका देखिन्छन् भने, जन्मँदै बौद्धिक रूपमा समेत महिला कमजोर हुन्छन् भन्ने कुरा सत्य होइन । शारीरिक रूपमा महिला कमजोर हुन्छन् भन्ने विषयमा चाहिँ थुप्रै भ्रम बाँकी छन् । के सही भने, महिला र पुरुषको शारीरिक बनावटमा थुप्रै कुरा फरक छन्, यसकारण कि प्राकृतिक रूपमा उनीहरूका दायित्वहरू फरक छन् । फरक–फरक विशेषताका चीजलाई एकै सन्दर्भमा तुलना गर्नु वितण्डावाद हो जुन वैज्ञानिक पद्धति होइन, कलम र तरबारमा कुन ठूलो भनेजस्तै वाहियात प्रश्न हो । कलम र तरबारका काम नै फरक छन्, तिनलाई एउटै कामका निम्ति तुलना गर्नै मिल्दैन । यदि तुलना गरिन्छ भने विकृत निष्कर्ष निस्कन्छ । फरक दायित्वका वस्तुहरू आ–आफ्नो कामका निम्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । यो पो सही तरिका हो । महिलाको शरीर प्रजननका निम्ति पाठेघर र स्तनपानका निम्ति स्तनसहितको छ । पुरुषको त्यो दायित्ववाला शरीर छैन । तब कुन शक्तिशाली भनेर तुलना गर्नै मिल्दैन । आज पितृसत्तावादको राज चलेझैं मातृसत्तावादको राज चलेको हुन्थ्यो भने त्यति बेला ‘पुरुषको शरीर कमसल हो किनभने त्यसले पेटमा बच्चा हुर्काउन सक्दैन, छाती पनि सपाट छ, झोल्लिएका यौनांग कति कुरूप’ जस्ता अवधारणा बन्थे होलान् । के ती सही हुन्थे त ? पक्कै पनि सही हुँदैनथे ।

के कुरा सही हो भने, एकै जातिका महिला–पुरुषमध्ये महिलाको उचाइ थोरै होचो र शारीरिक बल थोरै कम हुने गर्छ तर त्यति हुनेबित्तिकै महिला शोषित र उत्पीडित हुनुपर्ने हो र ? संसारको प्रत्येक मानिस अर्कोभन्दा कि अग्लो छ कि होचो छ, शारीरिक रूपमा कम बलियो छ या बढी बलको छ । यस्तो महिला–महिलाबीच र पुरुष–पुरुषबीच पनि छ । उनीहरूबीच उत्पीडनको समस्या त्यसै आधारमा त छैन । अर्को कुरा, युरोप वा अफ्रिकाका महिलाहरू साधारणतया जापानका पुरुषभन्दा अग्ला छन् । ती अग्ला महिलाले होचा भएकै कारण जापानी पुरुषहरूलाई शोषण–उत्पीडन गर्न मिल्छ ? सक्छन् ? सक्दैनन् । जनावर समाजमा भाले ठूलो होस् या पोथी, त्यसका आधारमा कुनै उत्पीडन हुँदैन, हुनुपर्ने आवश्यकतै छैन । मानव समाजमा शारीरिक रूपमा सुरुदेखि धेरथोर असमानता छ । पुरुष–पुरुषबीच, महिला–महिलाबीच र महिला–पुरुषबीच तर त्यो भिन्नताले जीवनमा पार्ने अप्ठ्यारोलाई प्रविधिको सहाराले सजिलोमा बदल्ने गरिएको छ । जहाँ प्राकृतिक रूपमा समस्या हुन्छ, त्यहाँ भौतिक समानताका निम्ति प्रविधिको प्रयोग गरिन्छ । जस्तै— अग्लो मान्छेले सुन्तला हातले टिप्यो, होचोले भ्याएन भने होचो मान्छेले लट्ठी प्रयोग गरेर बराबर काम गर्छ । त्यहाँ एकले अर्कालाई दमन गर्नुपर्ने आवश्यकतै छैन । महिला र पुरुषबीच उचाइ र भौतिक बलमा जुन अन्तर हुन्छ, त्यसलाई समान बनाउन हजारौं वर्षदेखि आवश्यक प्रविधि प्रयोग हुँदै आएको छ । व्यावहारिक जीवनमा हेर्दा पनि प्रस्ट हुन्छ, थुप्रै श्रीमती अग्ला–बलिया हुन्छन् तर होचा–निर्बलिया लोग्नेहरूको कहर काट्न बाध्य हुन्छन् । यति मात्र किन र, १२ वर्षको छोराले ४० वर्षकी आमामा हैकम जमाइराखेको हुन्छ ! त्यसकारण शरीर कमजोर भएकाले महिलाहरू शोषित–उत्पीडित हुन् भन्ने अवधारणा पूरै गलत छ । बरु पुरुषमा रहन पुगेको एकलौटी सम्पत्ति, सत्ता र संस्कृतिको बलमा महिलाको शरीर कमजोर भन्ने अवधारणा लादिएको हो र महिलाभित्रै पनि त्यो अवधारणाको घातक खील बस्न पुगेको मात्र हो ।

महिला भोग्या हुन् भन्ने अवधारणा

सामन्तवादी पितृसत्ताले लामो समय लगाएर शास्त्रीयकरण गरी महिला भोग्या हुन् अथवा पुरुषले भोग्नका निम्ति निर्मित हुन् भन्ने अवधारणा जनजनमा संस्कारका रूपमा प्रशिक्षित गर्‍यो । त्यसलाई पुँजीवादले पनि कायमै राखेको छ । सीधा कुरा त के हो भने, महिला भोग्या हुन् भने पुरुष पनि भोग्या हुन् । किनभने दुवैबिना त यौन वा प्रजनन सम्भव छैन । तर यो भोग्याको अवधारणाले पहिलो रोजाइ र निर्णयका निम्ति पुरुषलाई अग्राधिकार दिन्छ । यौनमा पुरुषलाई विशेष अधिकार प्रदान गर्छ र महिलाका यौनजन्य विशेषतालाई विचलन देख्न सिकाउँछ । आज पुरुषले प्रथम नजरमै किन महिलाका अंगहरूमा आँखा पुर्‍याउँछ ? महिला बौद्धिकता किन पुरुषलाई स्वतः कमजोर लाग्छ ? किनभने पितृसत्ताले पुरुषलाई महिला भनेका भोग्या हुन् भनी प्रशिक्षित गरेको छ । जसरी बलि दिन तयार पारिएको पशुले नमान्दा मानिसलाई रिस मात्र उठ्छ, बाँच्नका निम्ति पशुले गरेको प्रयत्न फगत झन्झट मात्रै लाग्छ, त्यसै गरी यौन प्रस्ताव अस्वीकार गर्ने महिला पुरुषलाई रिसउठ्दी लाग्छे किनभने भोग्याको अवधारणाबाट पुरुष संस्कारबद्ध भएको हुन्छ । बलात्कारमा गर्व गर्ने पुरुषको वैचारिकी यही भोग्याको अवधारणा हो । यो भोग्याको अवधारणावाला पितृसत्ताले यौन क्षमतामा तन्दुरुस्त महिलालाई कामुक ठान्छ, पुरुषको कामुकतालाई भने शक्तिको नाम दिन्छ । यस प्रकारको पितृसत्तावादका यी तीन वटा मुख्य अवधारणाबारे प्रशिक्षित गर्नु र त्यसविरुद्ध सैद्धान्तिक एवं व्यावहारिक पहलका साथ अघि बढ्नु आजको समग्र क्रान्तिकारी आन्दोलन र महिला मुक्ति आन्दोलनको एउटा मुख्य चुनौती हो ।

पितृसत्तावाद हरेक वर्ग–समाजलाई निरन्तरताका निम्ति एउटा औजार बन्दै आएको छ । यो समग्र प्रणालीमा व्यक्त हुन्छ, एकाध पक्षमा होइन । पितृसत्तावाद अर्थतन्त्र, राजनीति, सामाजिक संगठन र संस्कृति समग्रमा छ । यो आजको पुँजीवादी व्यवस्थाको एउटा खाँबो हो । पितृसत्ताविरुद्ध किस्ताकिस्तामा लडेर विजयी हुन सम्भव छैन । घरेलु हिंसालाई एक किस्ता खतम गरौं, अर्को किस्ता बलात्कार नामेट गरौं अनि त्यसपछि राजनीतिभित्रको पितृसत्तासँग लडौंला भन्ने नीतिले काम गर्नेवाला छैन । किनभने घरेलु हिंसाविरुद्ध मात्र लड्दा घरेलु हिंसा जन्माउने विभिन्न कारक सक्रिय रूपमा बढिरहेका हुन्छन् । अर्को कुरा, आजको पितृसत्तावाद सामन्तवादी होइन, पुँजीवादी पितृसत्तावाद हो । यसभित्र जति सामन्तवादी तत्त्वहरू छन्, तिनलाई पनि पुँजीवादले आफूमा समाहित गरेर अपनाइसकेको छ । अब पुँजीवादी व्यवस्थाभित्र सुधार गरेर पितृसत्तालाई खतम पार्न सम्भव छैन किनभने एउटा विषयमा सुधार गर्न खोज्दा हजार विषयमा पितृसत्तालाई बलवान् बनाउने संरचना र वैचारिकी क्रियाशील भैरहने परिस्थिति बनिसकेको छ । तसर्थ, पितृसत्तावादविरुद्धको संघर्ष समग्र पुँजीवादी सामाजिक व्यवस्थाविरुद्धको संघर्षका रूपमा बुझ्दा र विकसित गर्दा मात्र पितृसत्तावादलाई वास्तविक अर्थमा बुझ्नु ठहर्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ ०७:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ताइवान र अमेरिका–चीन तनाव

विश्वसमुदाय, विश्वशान्ति र स्थिरता तथा आपसी सहकार्यका लागि दुई ठूला शक्तिहरू अमेरिका र चीनबीच सहकार्य तथा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुनु जरुरी छ । एकले अर्कालाई जसरी पनि कमजोर बनाउने रणनीति जारी रह्यो भने अबका दिनहरू थप तनावपूर्ण हुने निश्चित छ । 
बुद्धिप्रसाद शर्मा

बयासी वर्षको उमेरमा पनि उच्च राजनीतिक आत्मविश्वास, हक्की राजनीतिज्ञको छवि बनाएकी र राजनीतिक अनुभवले खारिएकी अमेरिकी तल्लो सदनकी सभामुख नान्सी पेलोसीको हालैको ताइवान भ्रमणले चीनको मात्र निद हराम गरेन, विश्वराजनीतिमा समेत नयाँ तरंग उत्पन्न गर्‍यो ।

रुस–युक्रेन युद्धले तनावमा रहेको विश्वसमुदाय अर्को दुर्घटना त निम्तिने होइन भन्ने चिन्तामा पर्‍यो । जो बाइडेन प्रशासन पेलोसी भ्रमण आफ्नो क्षेत्राधिकारको नभएको भनेर उम्किन खोजे पनि वर्तमान विश्वराजनीति गरम अवस्थामा रहेका बेला यो भ्रमणले दोस्रो आर्थिक शक्ति चीनलाई आन्तरिक र बाह्य दुवै अवस्थाबाट दुर्बल साबित गराउने एवं अवाञ्छित क्षेत्रीय तनावमा सघन रूपमा तान्ने रणनीति लिएको बुझ्न कठिन छैन ।

पेलोसीको ताइवान भ्रमण अढाई दशकयताको उच्च अमेरिकी भ्रमण हो । केही अमेरिकी मिडियालाई आधार मान्दा, तत्काल ताइवान नगइदिए हुन्थ्यो भन्ने राष्ट्रपति बाइडेनको चाहनाविपरीत भएको बताइरहँदा र अमेरिकी राजनीतिमा शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तको महत्त्वलाई ध्यान दिँदै गर्दा पनि शक्तिराष्ट्रहरूबीचको राजनीतिमा के बिर्सनु हुँदैन भने, पेलोसीको भ्रमण चीनलाई घेर्ने, कमजोर बनाउने अनि उसको क्षेत्रीय र बढ्दो विश्वव्यापी शक्तिलाई निस्तेज पार्ने अमेरिकी ग्रान्ड डिजाइनअन्तर्गत नै भएको हो । यो भ्रमणलाई बाहिर प्रचार नगरिए पनि प्रत्यक्ष रूपमै अमेरिकी प्रशासनले निर्देश गरेको थियो एवं चीनलाई उत्तेजित र असंयमित बनाएर केही कडा कदम चालेमा नाकाबन्दी लगायतबाट उसको आर्थिक तथा सप्लाई चेनलाई कमजोर बनाउने नै एउटा रणनीति थियो ।

लामो राजनीतिक अनुभव भएकी पेलोसी अमेरिकी राजनीतिक वृत्तमा पनि चीनप्रति कडा अडान लिने राजनीतिज्ञभित्र पर्छिन् । डेमोक्रेट पार्टीका सांसद जिम म्याकगर्भनका भनाइमा ताइवान, तिब्बत, सिचियाङ, हङकङ लगायतका मुद्दामा चीनप्रति कडा रवैया अपनाउने पेलोसीको हालैको भ्रमण विविध रणनीतिक महत्त्वको छÙ केवल सभामुखको भूमिकाबाट मात्र हेर्नु हुँदैन । चीनसँगको आर्थिक सहकार्यको आडमा उसलाई मानव अधिकारका मुद्दामा उन्मुक्ति दिनु हुँदैन भन्ने धारणा पेलोसीको रहँदै आएको थियो । पेलोसीको चीनविरोधी दृष्टिकोणबाट परिचित बेइजिङले परिपक्व र प्रभावशाली राजनीतिज्ञको यो भ्रमणलाई स्वाभाविक रूपमा लिने कुरै भएन ।

पेलोसीको भ्रमणलाई लिएर चीनले कडा प्रतिक्रिया मात्र दिएको छैन, ताइवाननजिकै विशाल सैन्य अभ्याससमेत गरिरहेको छ । चिनियाँ सैन्य क्षमता सन् १९९६ को भन्दा अहिले धेरै बलियो भएको छ । सन् १९९६ को घटनाको पाठले चिनियाँ सेनालाई शीघ्र मजबुत बनाउन उत्प्रेरित गरेको चिनियाँ सैन्य अध्येताहरू टिप्पणी गर्छन् ।

चिनियाँ मुख्य भूमिमा ताइवानको फिर्ती ऐतिहासिक अपरिहार्यता भएको चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले प्रतिक्रिया दिएका छन् । अमेरिकाले कथित लोकतन्त्रको आवरणमा चिनियाँ सम्प्रभुतामाथि हस्तक्षेप गर्ने निकृष्ट काम गरेको वाङको कडा जवाफ थियो । चिनियाँ सञ्चारमाध्यमहरूले पनि पेलोसीको भ्रमणले अमेरिका आफैंले प्रतिबद्धता गरेको एक–चीन नीति, चीन–अमेरिकाबीचका विभिन्न संयुक्त विज्ञप्ति र चीनको सार्वभौमिकता तथा भौगोलिक अखण्डताको उल्लंघन गरेको आरोप लगाएका छन् । चीन–अमेरिकाबीच जनगणतन्त्र चिनियाँ सरकारलाई मान्यता दिँदै यसैका आधारमा मात्र ताइवानी जनतासँग अमेरिकाले व्यापारिक, सांस्कृतिक तथा अन्य अनौपचारिक सहकार्य गर्ने सहमति भएको थियो । चिनियाँ पक्षको आरोप अमेरिकाले यसअघिका आफ्नै प्रतिबद्धताहरूलाई ठाडै लत्यायो भन्ने नै हो ।

केही दिनअगाडिको बाइडेनसँगको टेलिफोन कुराकानीमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले ताइवानको विषयलाई संकेत गर्दै आगोसँग नखेल्न चेतावनी दिएका थिए । यसअघिको भर्चुअल वार्तामा अमेरिकी राष्ट्रपतिले युक्रेन मामिलामा रुसलाई खुलेर सहयोग गरे चीनका लागि अमेरिका तथा युरोपको बजार बन्द गरिदिने चेतावनी दिएको केही अमेरिकी विश्लेषकहरूले उल्लेख गरेका छन् । बाइडेनको चेतावनीपछि चीन रुसले अपेक्षा गरे अनुसार सहयोगका लागि प्रस्तुत नभएको बताइन्छ । तर चीन र रुसबीच व्यापार लगायतका सहकार्यहरू घटेका छैनन् ।

पेलोसीको भ्रमण लगत्तैदेखि चीनले ताइवान आसपास पुनः एकीकरणको पूर्वाभ्यास भन्दै विशाल सैन्य अभ्यास सुरु गरेको छ र यो अझै केही दिन जारी रहने बताएको छ । ताइवानको सत्तारूढ पार्टी डेमोक्रेटिक प्रोग्रेसिभ पार्टी (डीपीपी) चीनप्रति कडा नीति अख्तियार गर्छ । यसको नेतृत्व चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) र जनगणतन्त्र चीनलाई अस्वीकार मात्र गर्दैन, चीनको अस्तित्व नै स्विकार्न तयार छैन । डीपीपीका नेताहरूको भनाइ के छ भने, यदि समझदारी हुन्छ भने लोकतन्त्रसहितको गणतन्त्र चीनमा सहमत हुन सकिन्छ, जनगणतन्त्र चीन वा सीपीसीको एकल सत्ता स्विकार्न सकिँदैन । यसकारण पनि डीपीपीका नेताहरूले बेलाबेला मुख्य भूमि चीनको नेतृत्वलाई तनावमा ल्याउने गर्छन् । चिनियाँ नेताहरूले उपयुक्त समयमा ताइवानलाई मुख्य भूमिमा एकीकरण गराउने बताउँदै आएका छन् । चिनियाँ राष्ट्रपति सीले त ताइवान मामिलालाई लामो समय राख्न नसकिने बताइसकेका छन् । सीआईएका निर्देशक विलियम वर्नका अनुसार पनि कहिले भन्ने कुरा मात्र हो, चीन ताइवानलाई विलय गराउन योजनाबद्ध किसिमले अगाडि बढिसकेको छ । अमेरिकी नेतृत्वले स्पष्ट के बुझेको छ भने, चीन आर्थिक तथा सैन्य हिसाबले धेरै सशक्त भइसकेको छ र सन् १९९७ मा तत्कालीन सभामुख न्युट गिङरिचको ताइवान भ्रमणताका भन्दा अहिलेको परिस्थिति धेरै भिन्न छ । चीन यी २५ वर्षमा धेरै परिवर्तन भएको छ, हर आयामबाट । सन् १९९७ ताका सभामुख गिङरिचले चीनलाई धम्की दिँदा पनि चिनियाँ नेतृत्व रक्षात्मक हुनुपरेको थियो ।

न्युयोर्क टाइम्सका स्तम्भकार तथा लेखक टमस फ्रिडम्यान पेलोसीको ताइवान भ्रमण राजनीतिक रूपमा लापरबाहीपूर्ण भएको र यसले चीनको उपस्थितिलाई बलियो बनाउने मात्र होइन, आन्तरिक रूपमा विविध झमेला बेहोरिरहेका राष्ट्रपति सीको नेतृत्वलाई बाह्य मामिलामा सशक्त देखिएर आन्तरिक समर्थन जुटाउने अवसर मिलेको टिप्पणी गर्छन् । तर वासिङ्टन पोस्टको आफ्नो लेखमा सभामुख पेलोसीले ४३ वर्षअगाडिको ताइवान रिलेसन्स एक्टको मर्म अनुसार ताइवानसँगको सम्बन्ध थप गाढा बनाउन एवं स्वशासन, लोकतन्त्र, मानव अधिकार र मानवीय प्रतिष्ठालाई बढाउन ताइवानसँग सघन सहकार्यका लागि आफ्नो भ्रमण रहेको दाबी गरेकी थिइन् । र, यो धारणा उनले ताइवान पुगेपछि पनि दोहोर्‍याएकी थिइन् । ताइवानी राष्ट्रपति साई इङ–वेनले पेलोसीको प्रतिबद्धताको प्रशंसा गरेकी थिइन् ।

पेलोसीको भ्रमणलाई अमेरिकी तल्लो सदन मात्र होइन, माथिल्लो सदनका अधिकांश सिनेटरले खुलेरै समर्थन गरेका थिए । रिपब्लिकन पार्टीका दुई दर्जनभन्दा बढी सिनेट सदस्यहरूले त वक्तव्य नै सार्वजनिक गरेर पेलोसीलाई समर्थन गरेका थिए । उनीहरूको दाबी थियो, पेलोसीको भ्रमण अमेरिकाको एक–चीन नीति र ताइवान रिलेसन्स एक्टकै मर्म अनुसार भएको हो र अमेरिकी सिनेटरहरूको पहिलेदेखि हुँदै आएको ताइवान भ्रमणकै निरन्तरता हो । बरु राष्ट्रपति बाइडेनले पेलोसीको भ्रमणअगाडि यसबारे वास्तविक धारणा राखेका थिएनन् । शंका छैन, यो भ्रमणलाई बाइडेन प्रशासन आफ्नो क्षेत्राधिकारभन्दा भिन्न किसिमको हो भनी प्रस्तुत गर्न उद्यत थियो भने चीन अमेरिकी अधिकारीहरूको चीनविरोधी योजनाबद्ध हर्कतकै भयानक प्रयास भएकामा प्रस्ट देखिन्थ्यो । यता, ताइवानी अधिकारीहरूचाहिँ स्थिति उत्तेजित नहोस् भन्न यो भ्रमण आफ्ना कारणले भन्दा अमेरिकीहरूको चाहनाले भएको देखाउन चाहिरहेका थिए, यसैले उनीहरूले भ्रमणको अघिल्लो दिनसम्म पनि प्रस्ट धारणा राखेका थिएनन् र हुने वा नहुने अन्योल नै छ भन्ने किसिमको सन्देश अप्रत्यक्ष रूपमा प्रवाह गरिरहेका थिए ।

चीनको आन्तरिक रूपमा बढ्दो आर्थिक तथा सामरिक तागतका कारण मात्र होइन, चीन–रुसबीच झाँगिएको रणनीतिक साझेदारी र विद्यमान विश्व व्यवस्था परिवर्तन गर्नुपर्नेमा दुवैको निरन्तर जोडलाई पनि अमेरिकाले आफ्नो वर्चस्व तथा मान्यताका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा लिएको छ । न्यु साउथ वेल्स विश्वविद्यालयका प्राध्यापक अलेक्जेन्डर कोरोलेभको भनाइमा चीनलाई कमजोर बनाउने गरी अमेरिका अगाडि बढिसकेको सन्दर्भमा संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्को स्थायी सदस्य तथा मजबुत सैन्य शक्ति रुस स्वाभाविक रूपमा चीनका लागि गतिलो मित्र हुन सक्छ, रणनीतिक रूपमा । चीन र रुसबीच घनिष्ठता बढ्नुमा अमेरिकाको चीन तथा रुसप्रति निरन्तरको वैरभाव नीति नै प्रमुख कारक रहेको प्राध्यापक कोरोलेभको टिप्पणी छ । चीनविज्ञसमेत रहेका अस्ट्रेलियाका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा एसिया सोसाइटीका अध्यक्ष केभिन रुडले फरेन अफेयर म्यागजिनमा प्रकाशित आफ्नो पछिल्लो लेखमा उल्लेख गरेका छन्, तनावलाई खतरनाक मोडमा पुग्न नदिन अमेरिका र चीन व्यवस्थित रणनीतिक प्रतिस्पर्धाका आधारमा अगाडि बढे स्थितिलाई आउँदो दशकसम्म पनि सामान्यीकरण गरिरहन सहयोग पुग्छ । तर पनि रुडको सुझावको कार्यान्वयन त्यति सहज छैन । अब दुवै पक्षले एकअर्कालाई अनौपचारिक रूपमा त सही रणनीतिक दुस्मन स्वीकार गरिसकेका छन् र आफ्नो सामर्थ्यलाई थप मजबुत बनाउन योजनाबद्ध किसिमले अगाडि बढिरहेका छन् ।

एसिया प्यासिफिकमा अमेरिकाको उपस्थिति मुख्य गरी सन् १९६० यता बढ्ता मजबुत बन्दै गएको हो भने, सन् १९९१ यता त झन् गुणात्मक रूपमा बढेर मात्र गएन, आफ्ना वैचारिक तथा सामरिक दुस्मनहरूलाई अपमान गर्ने किसिमका गतिविधिहरूलाई अमेरिकाले जारी नै राख्यो । तर यस्ता मैमत्तपूर्ण व्यवहारको भविष्यमा कस्तो प्रभाव पर्ला भनी अमेरिकी अधिकारीहरूले गम्भीर रूपमा नलिँदा आज चीन र रुसको भयानक ओजको खतरनाक धक्का अमेरिकाले महसुस मात्र गरेको छैन, कठिन चुनौती स्वीकार गर्ने स्थिति निर्माण भएको सैन्य मामिलाका जानकारहरूको टिप्पणी छ । सोभियत संघको पतनपश्चात् पनि अमेरिकाले रुसलाई अपमान गर्न नछोड्नु गम्भीर भूल थियो, जसको रणनीतिक असर र प्रतिक्रिया अमेरिकाले यतिखेर महसुस गरिरहेको छ । अमेरिकाको यही खराब नीतिका कारण भ्लादिमिर पुटिन रुसका बलिया शासक मात्र बनेका छैनन् कि, रुसको ऐतिहासिक शक्ति र प्रतिष्ठालाई पुनः फर्काउँछु भन्ने भ्रम जनतामाझ छर्दै अमेरिकालाई कडा चुनौती दिइरहेका छन् । इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रलाई अमेरिकाले आफ्नो विशाल रणनीतिको मुटु नै सम्झँदा र त्यही अनुसार विभिन्न गठबन्धन निर्माण गर्दै चीन तथा रुसप्रति कडा रूपमा प्रस्तुत हुँदा चीन र रुस झन् नजिकिने स्थिति मात्र बनेन, अमेरिकाले एकपछि अर्का सामरिक चुनौतीहरू बेहोर्नुपरिरहेको छ ।

चीनले सभामुख पेलोसी र उनका पारिवारिक सदस्यहरूमाथि प्रतिबन्ध घोषण गरे पनि चीनभित्र यो भ्रमणबारे चिनियाँ सरकारका जवाफी प्रतिक्रियाहरू त्यति सबल नभई देखाउनकै लागि मात्र भएको आवाजहरू पनि उठिरहेका छन् । मुख्य गरी सीपीसीभित्रका कट्टरपन्थी नेता–कार्यकर्ताहरू चीनले यही मौकालाई सदुपयोग गर्दै व्यापक सैन्य कारबाही गरेर ताइवानलाई मुख्य भूमिमा पुनः एकीकरण गर्नुपर्ने माग गरिरहेका छन् । उनीहरूको विचारमा हालको चिनियाँ सैन्य अभ्यास अपुग र लक्ष्यहीन छ । चीनले सैन्य अभ्यासलाई तीव्र पारेसँगै पेलोसीले ताइवान एक्लो नभएको पुनः दोहोर्‍याएकी छन्, पत्रकारहरूसँग प्रतिक्रियामा । हुन त अमेरिका–चीन मामिलाका जानकारहरू अमेरिकाले भन्ने गरेको एक–चीन नीति र चीनले सम्झाइरहने गरेको एक–चीन नीतिबारे दुवै मुलुकका परिभाषा र भाष्य फरकफरक छन् भन्छन् । यसै कारण अमेरिकी गतिविधिमा चीन चनाखो भइरहनुपर्ने र चिनियाँ प्रतिक्रियामा अमेरिका सतर्क भइरहनुपर्ने स्थिति बनेको हो ।

अमेरिकाका लागि चिनियाँ राजदूत छिन काङले वासिङ्टन पोस्टमा हालै प्रकाशित आफ्नो लेखमा अमेरिकाले चीनसँग गरेका प्रतिबद्धताहरू लत्याएर अगाडि बढ्दा खतरनाक संकट निम्तिएको आरोप लगाएका छन् । वासिङ्टन पोस्टकै लेखमा विश्लेषक फरिद जकारियाले ताइवानको विषयलाई लिएर अमेरिका–चीनबीच तनाव अपेक्षित नै रहेको उल्लेख गर्दै बाइडेनको नीति केही खराब भए पनि सीको ताइवान नीतिमा नयाँ परिवर्तनले स्थितिलाई थप विनाशकारी बनाएको तर्क गरेका छन् । हुन त राष्ट्रपति सीले ताइवानको मुद्दालाई लामो समय राख्न नसकिने संकेत दिइसकेका छन् । त्यस्तै चिनियाँ उच्च सैन्य अधिकारीहरूले सन् २०३० अगाडि नै ताइवानलाई मुख्य भूमिमा पुनः एकीकरण गर्नुपर्ने र त्यसका लागि सेना सक्षम रहेको सुझाव पार्टी नेतृत्वलाई दिएको भन्ने पनि चिनियाँ विज्ञहरूमार्फत बाहिर आएको छ । यथार्थमा के देखियो भने, अमेरिका नयाँ ढंगले चीनलाई घेर्ने रणनीतिसहित अगाडि आएपछि चीनले शान्तिपूर्ण नीतिको जप अब गरिरहन नसक्ने जनाउ अप्रत्यक्ष रूपमा दिएको छ । यसै वास्तविकताकै आधारमा ऐतिहासिक आवश्यकता र रणनीतिक लाभका निम्ति ताइवान मुद्दालाई जतिसक्दो चाँडो टुंग्याउनुपर्नेमा सीपीसी नेतृत्व एकमत छ र त्यस अनुसारको ग्रान्ड डिजाइन अनुसार नै अगाडि बढेको बुझ्न कठिन छैन ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, चीनका लागि ताइवान मुद्दा निश्चित रूपमा संवेदनशील र चिनियाँ सार्वभौमिकताका लागि महत्त्वपूर्ण विषय भए पनि हालको रुस–युक्रेन युद्ध तथा एसिया प्यासिफिक क्षेत्रमा देखिएको तनावको अवस्थालाई रणनीतिक रूपमा हेर्दा तत्काललाई अमेरिकी उक्साहटबाट चीनले अप्रिय कदम चाल्नु उचित हुँदैन । अमेरिका चीनलाई सीधा टकरावमा ल्याएर नयाँ प्रतिबन्धहरू लगाई चिनियाँ अर्थतन्त्र र सप्लाई चेनको आधारलाई कमजोर पार्नुका साथै युरोपेली मुलुकहरूसँगको चीनको सम्बन्धमा पनि तनाव उत्पन्न गर्न चाहन्छ । यस स्थितिबाट अमेरिकालाई बृहत् रणनीतिक लाभ मिल्न सक्छ । खासमा विश्वसमुदाय, विश्वशान्ति र स्थिरता तथा आपसी सहकार्यका लागि दुई ठूला शक्तिहरू अमेरिका र चीनबीच सहकार्य तथा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुनु जरुरी छ । यसका लागि निश्चित रूपमा अमेरिका र चीनबीच हालसम्म भएका समझदारी, सहमति र सहकार्यका आधारशिलाप्रति दुवैको पुनः प्रतिबद्धताको खाँचो छ । एकले अर्कालाई जसरी पनि कमजोर बनाउने रणनीति जारी रह्यो भनेचाहिँ अब उप्रान्तका दिनहरू थप तनावपूर्ण हुने निश्चित छ । अब कस्तो विश्व निर्माण गर्ने झन्ने मुद्दा अमेरिका र चीनका नेतृत्वसामु तेर्सिएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ ०७:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×