सहरका अव्यवस्थित रूख- विचार - कान्तिपुर समाचार

सहरका अव्यवस्थित रूख

जसरी सहरका भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा इन्जिनियरिङको प्रयोग गरिन्छ, त्यसरी नै सहरका हरित पूर्वाधार निर्माणमा पनि इकोलोजीको प्रयोग अनिवार्य हुन्छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

साउन ८ गते आइतबार भक्तपुरको दूधपाटीमा एउटा सडक दुर्घटना भयो । अन्य सडक दुर्घटनाभन्दा पृथक् उक्त दुर्घटनाको कारक सडकछेउको रूख थियो । सल्लाको रूख ढलेर सडकमा गुडिरहेका स्कुटर र बसमाथि बज्रँदा घटनास्थलमै तीन जनाको मृत्यु भयो, सँगै १५ जना सामान्य र एक जना गम्भीर घाइते भए ।

तीन महिनापहिले वैशाखमा सुर्खेतमा यसरी नै रूखले किच्दा एक जनाले ज्यान गुमाएका थिए भने, गत जेठमा चितवनमा ढलेको रूखले सवारीसाधनलाई किच्दा तीन जनाको मृत्यु भएको थियो । हुरीबतासको सिजन मानिने जेठमै थापाथलीको मध्यभागमा धुपीको रूख ढलेर सडक अवरुद्ध भएको थियो भने, जेठ ६ गते सिंहदरबारभित्रको एउटा रूखको हाँगा भाँचिएर लाग्दा राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका एक कर्मचारीले ज्यान गुमाएका थिए ।

पछिल्लो समय सहरमा बढिरहेको रूख ढल्ने र त्यसले मानिसको ज्यान लिने, घाइते बनाउने एवं यातायात र बिजुलीजस्ता सेवाप्रवाहलाई अवरुद्ध पार्ने शृंखलाले हाम्रा मानव बस्तीमा रोपिएका रूखहरू टाउकामाथि रौंमा झुन्डिएका तरबार बन्दै गएको देखिन्छ । तर हाम्रा सहरहरूमा रूख रोप्ने, हुर्काउने, नियमित सम्भार गर्ने र त्यसको समग्र जिम्मा लिने न कुनै निकाय छ, न त्यस सम्बन्धी स्पष्ट कार्ययोजना, कार्यविधि र नियमकानुन नै छन् । यसको अभावले सहरी जीवनलाई थप असुरक्षित र जोखिमउन्मुख बनाएको छ ।

आधुनिक सहरमा हरित पूर्वाधार

पहिलेपहिले सहरबस्तीहरूमा रूख रोप्ने भनेको सौन्दर्य बढाउनका लागि मात्रै हुन्थ्यो र त्यही मान्यतामा ‘सुन्दर’ प्रजातिका बिरुवाहरू छनोट गरेर सहरबस्तीमा ल्याई आफूखुसी रोपिन्थ्यो । तर यतिखेर रूखबिरुवा सहरी पूर्वाधारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्न पुगेका छन् । आधुनिक सहर निर्माणमा भौतिक पूर्वाधारहरू भनिने भवन, सडक, फुटपाथ, ढल, बिजुली, टेलिफोनका लाइन आदिलाई जत्तिकै प्राथमिकता हरित पूर्वाधार भनिने रूखबिरुवालाई दिने गरिन्छ । त्यसैले जसरी सहरका भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा इन्जिनियरिङको प्रयोग गरिन्छ, त्यसरी नै सहरका हरित पूर्वाधार निर्माणमा पनि इकोलोजीको प्रयोग अनिवार्य हुन्छ ।

जसरी भौतिक निर्माणमा कमसल सामान प्रयोग गर्दा वा समयमै मर्मत–सम्भार नगर्दा समस्या हुन्छ, त्यसै गरी सहरका हरित पूर्वाधारहरूको निर्माणमा गलत प्रजातिको छनोट र हुर्केका रूखबिरुवाको सम्भार नगर्दा त्यसले थप समस्या निम्त्याउँछ । थप, रूखबिरुवा जमिनमुनि र आकाशतिर फैलने भएकाले अनि सहरमा जमिनमुनि र माथि पनि संरचना हुने भएकाले पनि रूखबिरुवाको व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ । अन्यथा सहरमा रोपिएका रूखहरू खास उद्देश्यप्राप्तिमा असफल हुने मात्रै होइन, तिनले नचिताएको जोखिम बढाउन सक्छन् ।

सहरमा रूखबिरुवा लगायतका हरित पूर्वाधारलाई महत्त्व दिनुको मुख्य कारण यसका वातावरणीय, सामाजिक र आर्थिक योगदानहरू हुन् । भनिन्छ, एउटा वयस्क रूखले एक वर्षमा करिब १० वटा एयर कन्डिसनर लगातार चलाए जसरी वायु चिस्याउने काम गर्छ र करिब ३,४०० लिटर बर्खेपानी सोस्छ । २७ किलो कार्बन मोनोअक्साइड, नाइट्रोजन डाइअक्साइड, ओजोन, सल्फरअक्साइडजस्ता प्रदूषक ग्यासलाई र १५० किलो हरितगृह ग्यास कार्बन डाइअक्साइडलाई वायुमण्डलबाट सोस्ने गर्छ । रूखका यस्तै विशेषताहरूले सहरमा औसत रूख भएको ठाउँको तापक्रम २ देखि ८ डिग्रीसम्म न्यून हुन्छ । पंक्तिकार र शिरीष महर्जनले ल्यान्डस्याट स्याटेलाइटको तस्बिरमा आधारित तीन वर्षको तापमान विश्लेषण गर्दा काठमाडौं एयरपोर्टको रनवेभन्दा सँगैको गल्फ मैदानको तापक्रम औसतमा ५ डिग्री कम थियो । जाउलाखेल चोकको भन्दा चिडियाखानको र भोटाहिटीको भन्दा खुलामञ्चको तापक्रम औसतमा लगभग ४ डिग्रीले कम थियो ।

यसले के देखाउँछ भने, बढ्दो जनसंख्या, सडकको सञ्जाल, सवारीसाधनको चाप आदिका कारण तापको टापु बनेको सहर (अर्बन हिट आइल्यान्ड) को तापमान घटाउन रूखबिरुवाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । सहरमा यस्तो उच्च तापमान हुँदा जनस्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पुग्छ । गर्मीबाट बच्नका लागि मानिसहरूले पंखा र एसी चलाउँदा ऊर्जाको खपत बढ्छ । तर प्रशस्त हरियाली भएको सहरमा रूखबिरुवाले प्राकृतिक रूपमा एसीको काम गर्छन्, जसबाट ऊर्जाको प्रयोग घटी सहरी बासिन्दाहरूलाई आर्थिक फाइदा मिल्छ ।

आर्थिकसँगै, सहरी हरियालीका अप्रत्यक्ष सामाजिक फाइदाहरू पनि छन् । सहरी हरियालीले अपराध घटाउने, उत्पादकत्व बढाउने र सामाजिक सद्भाव बढाउने गर्छ । थप, सहरका रूखबिरुवाले वर्षातको पानी फिल्टर र रिचार्ज गर्नेर्देखि अन्य जीवलाई बासस्थान प्रदान गरेका हुन्छन् । जस्तै— रिङरोडको महालक्ष्मीमा बचेका ठूला ज्याकारान्डाका रूखहरू प्रत्येकमा चराका चार–पाँचवटा गुँड देखिन्छन् । त्यस कारण जैविक विविधता संरक्षणमा मात्रै होइन, जलवायु परिवर्तनले ल्याइरहेको अधिक गर्मी, अधिक वर्षाजस्ता चरम जलवायुजन्य घटनासँग जुध्नका लागि पनि आधुनिक सहरमा हरित पूर्वाधार अनिवार्य भएको छ ।

सहरमा रूख र मान्छेको प्रतिस्पर्धा

सहर भनेको मानवनिर्मित संरचना हो । सहरको निर्माण र विस्तारसँगै कृषि र वन क्षेत्र नासिँदै र त्यसमा मानवनिर्मित संरचनाहरू ठडिँदै जान्छन् । त्यसैले सहरमा मान्छे र रूखबीच जमिन ओगट्ने प्रतिस्पर्धा चल्छ । मानिसले सहरमा रूखका लागि मुख्यतः पाँच ठाउँ छुट्याएका हुन्छन् । पहिलो, गोदावरी वा थानकोटजस्ता काँठ (पेरी अर्बन) का ठूला पार्कहरूमा वा धार्मिक हिसाबले पशुपति, स्वयम्भूजस्ता ठाउँहरू । दोस्रो, सहरको केन्द्रमा रहेका सहरी पार्क भनिने रत्नपार्कजस्तो स्थान । तेस्रो, सहरका शंखमूल, नारायणचौरजस्ता ससाना पकेट पार्कहरू । चौथो, फराकिलो पैदल सडकका दुवैतिर रूख रोपेर त्यसको बीचमा हिँड्ने संरचना (एभिन्यु) जुन नेपालमा हतपती भेटिँदैन । र पाँचौं, सडकको वरपरÙ जस्तै— कोटेश्वरदेखि बल्खुसम्म रोपिएका जसरी वा माइतीघरदेखि तीनकुनेसम्मको सडकको बीचको मिडियन ।

यस्ता सार्वजनिक ठाउँमा बाहेक व्यक्तिगत वा सार्वजनिक संस्थानका ठूला कम्पाउन्डहरूमा पनि हरियाली हुन्छ तर जनसंख्या वृद्घिसँगै निजी घरका हरियालीहरू क्रमशः हराउँदै जान्छन् । जग्गाको मूल्यवृद्घिसँगै हरियालीयुक्त कम्पाउन्ड भएका घरहरूले रूखबिरुवा हुर्केका स्थानहरूमा मानवनिर्मित संरचनाहरू बनाउन थाल्छन् । त्यसको उदाहरण प्रशस्त हरियाली भएको ऐतिहासिक समिट होटलको ठाउँमा ठूलो अपार्टमेन्ट र होटल बनाइन लाग्नु हो । सिंहदरबारभित्रै पनि रूखबिरुवा हुर्केका स्थानहरूमा धमाधम भवनहरू बनिरहेका छन् ।

यस्तो परिस्थितिमा सहरमा मानवनिर्मित खैरा संरचनाका तुलनामा हरित संरचनाहरूले ओगटेको भू–अनुपात घट्दै जान्छ । र, सार्वजनिक जग्गाहरूमा हरित पूर्वाधारहरू निर्माण गर्ने बाध्यता पालिकाहरूलाई पर्छ । त्यस्तो अवस्थामा मन्दिर लगायतका धार्मिक ठाउँ, नदी किनारा र पार्कहरूमा थप बिरुवा रोप्ने, हरियाली बढाउने र प्रशस्त जग्गा भएका शैक्षिक, सरकारी संस्थाहरूमा वृक्षरोपण गर्नेबाहेक सडकवरपर बिरुवा रोप्ने बाध्यता आइपर्छ ।

सडक किनाराका रूख

हाल नेपालका राजमार्ग र सहरी सडकहरूवरपर रूख रोप्ने चलन बढेको छ । उपत्यकाका थुप्रै सडक किनारामा अहिले वृक्ष र हरियाली बढेको देख्न सकिन्छ । तर यहाँका सडक किनारामा रूख हुर्काउन थुप्रै चुनौती छन् । हाम्रा अधिकांश सडक किनारामा रूख हुर्काउने सोचले बनाइएका छैनन् । कैयौं सडक फुटपाथविहीन छन् र भएका फुटपाथ पनि साँघुरो हुनाले रूख हुर्काउन नमिल्ने छन् । कतिपयमा रूख हुर्काउन मिल्ने फुटपाथ भए पनि त्यसमाथिका बिजुली लगायतका तारले रूखबिरुवाको वृद्घिमा तगारो हाल्छन् ।

यस्ता भौतिक चुनौतीसँगै कतिपय ठाउँमा सडक किनारामा रूख रोप्न स्थानीय बासिन्दाले अवरोध गर्छन् । कोटेश्वर–बल्खु खण्डमा बाक्लो वृक्षरोपण गरी सहरी जंगलका रूपमा त्यहाँका सडक किनारलाई विकास गर्नमा स्थानीय बासिन्दाहरूले अवरोध गरे । यसले गर्दा रूखहरू एक लाइन मात्र रोपिए र बाँकी जमिनमा हेरचाह गर्न गाह्रो हुने, पानी बढी चाहिने तर कम वातावरणीय सेवा दिने चौर बनाउनुपर्‍यो ।

नेपालमा सडकवरपर कसले रूख रोप्ने, हुर्काउने र जिम्मा लिने भन्ने कानुनी अस्पष्टता छ । सहरी विकास रणनीति र राष्ट्रिय सडकको मापदण्डमा सहरी वन गायब छ । राष्ट्रिय सडकको मापदण्ड हेर्दा त्यसले सडकवरपर रूख रोपिने कल्पनासम्म नगरेको देखिन्छ । पछिल्लो वन ऐनले सडकका रूख स्थानीय निकाय अन्तर्गत हुने उल्लेख गरे पनि स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनमा त्यो कुरा परेको छैन । त्यसैले सडकका रूख विभिन्न क्लबदेखि बैंक, स्कुल–कलेज र वित्तीय संस्थाहरूको काम देखाउने साइनबोर्ड बन्न पुगेका छन् । र, हाम्रो सहरमा सबैभन्दा भद्रगोल कुनै वस्तु छ भने त्यो साइनबोर्ड हो ।

सामान्यतया सडकका रूखहरू जनधनलाई असुरक्षित नपार्ने, पदयात्री र गाडीहरूको दृश्यलाई नछेक्ने, बिजुली लगायतका तारलाई बाधा नपुर्‍याउने, जमिनमुनिको ढललाई नोक्सान नगर्ने र ठूला गाडीले नछुने हुनुपर्छ । साथै सहरमा निश्चित ठाउँमा मात्रै रूख रोप्न र हुर्काउन मिल्ने भएकाले रूखको प्रजाति छनोट गर्दा कुन ठाउँमा रोप्ने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पार्कमा रोप्ने, फराकिलो फुटपाथमा रोप्ने, साँघुरो फुटपाथमा रोप्ने वा मिडियनमा रोप्ने भन्ने कुरामा रूखको प्रजातिको छनोट निर्भर गर्छ । तथापि सहरमा रूख रोप्दा प्रजातिगत, उमेरगत, उचाइगत र आकारको विविधता हेरिन्छÙ हलक्कै र सुस्तसँग बढ्ने, आगन्तुक र रैथाने, पतझड र सदावहार वनस्पतिको मिश्रण गरेर रोपिन्छ । बिरुवा रोपिसकेपछि त्यसलाई नियमित रूपमा हेरचाह गर्ने, हाँगा छिमल्ने, सीधा पार्ने, गोडमेल र सिँचाइ गर्ने, जाडो मौसममा पातको नियमित संकलन गर्ने गरिन्छ । विकसित देशका सहरहरूमा सडक किनाराको प्रत्येक रूखको लोकेसनसहितको तथ्यांक राखिएको हुन्छ ।

तर हाम्रा सहरका रूखहरू हेर्दा सहरी वनका यी सामान्य ज्ञान र विज्ञानलाई बेवास्ता गरिएको पाइन्छ । त्यसैले काठमाडौंको साँघुरो फुटपाथमा शमीजस्तो भीमकाय रूख हुने वनस्पति हुर्काइँदै छ, यहाँको हावापानीप्रतिकूल देवदार रोपिँदै छ वा पैदलयात्री र गाडीलाई छेक्ने र तारलाई छुने गरी जोखिमयुक्त रूख त्यसै छोडिएको छ । सहरी रूखहरूको यस्ता भद्रगोलले दृश्य प्रदूषण व्याप्त हाम्रा सहरमा केही शीतलता प्रदान गर्न फाट्टफुट्ट उभिएका हरिया रूखहरू पनि बोझिलो बनेका छन् ।

यो भद्रगोललाई सुधार्न कानुनी स्पष्टता, सहरी वन र ल्यान्डस्केपिङ सम्बन्धी पढाइ, सहरी रणनीति र सडकको मापदण्ड, वन र स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनमा सुधार जरुरी छ । भारतमा हालै राजमार्गलाई हरियालीपूर्ण बनाउन सुरु गरिएको ‘ग्रिन हाइवे मिसन’ अन्तर्गत त्यहाँको राजमार्ग बनाउने खर्चको १ प्रतिशत अनिवार्य रूपमा राजमार्गको हरित विकास र त्यसको सम्भारमा लगाउनुपर्ने नियम बनाइएको छ । संसारका अन्य सहरले सहरी वनलाई जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने दिगो, सबल र सस्तो आधार मान्दै सहरमा हरियाली बढाउन थालेका छन् । एउटा चिनियाँ उखान छ— ‘रूख रोप्ने उचित समय भनेको ५० वर्षअघि हो र दोस्रो उचित समय भनेको अहिले हो ।’ दोस्रो उचित समयमा रोपिएका रूखहरू भविष्यका लागि समस्या नबनून् ।

प्रकाशित : श्रावण १२, २०७९ ०७:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फोहोर व्यवस्थापनमा मनोविज्ञान

सफा सहरले यहाँ जथाभावी फोहोर फाल्न हुँदैन भन्ने संकेत दिइरहेको हुन्छ, जसले गर्दा त्यहाँ हत्पती कसैले फोहोर फाल्ने आँट गर्दैन । तर गल्ली–गल्लीमा फोहोर थुप्रने सहरले यहाँ यसरी नै फोहोर विसर्जन गर्ने हो भन्ने सन्देश प्रसारित गरिरहेको हुन्छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

सन् १९६९ मा स्ट्यान्फोर्ड विश्वविद्यालय, अमेरिकाका मनोविज्ञान अध्येता फिलिप जिम्बाराडो र साथीहरूले अनुसन्धानको सिलसिलामा एउटा परीक्षण गर्ने निधो गरे- नम्बर प्लेटविहीन कारको हुड खुला राखेर बाटामै मिल्काएको जस्तो गरी अमेरिकाका दुई सहरमा छाड्ने र त्यसपछिको नतिजा हेर्ने ।

योजना मुताविक एउटा कार न्युयोर्क सहरको अत्यधिक अपराध हुने टोलमा र अर्को कार क्यालिफोर्निया सहरको कम अपराध हुने टोलमा छाडियो । छाडिएको केही मिनेटमै न्युयोर्कको बस्तीमा राखिएको कारलाई मानिसहरूले घेरे । उनीहरूले निमेषभरमै कारलाई तोडफोड गरे र बेच्न मिल्ने पाटपुर्जा झिकेर फरार भए । तर क्यालिफोर्नियामा राखिएको कार भने हप्तौंसम्म जस्ताको तस्तै रह्यो । त्यसपछि उनीहरूले उक्त सग्लो कारको झ्याललाई फुटाए र फेरि त्यहीँ छाडिदिए । केही समयभित्रै न्युयोर्कको जस्तै क्यालिफोर्नियामा राखिएको कार पनि तोडफोड भयो र पाटपुर्जा चोरी भयो ।

फिलिपको उक्त सामाजिक परीक्षणबाट प्रभावित भएर सन् १९८२ मा दुई अध्येता जर्ज एल केलिङ र जेम्स क्यू विल्सनले ‘द एटालन्टिक’ मासिकमा ‘ब्रोकन विन्डोज’ शीर्षकको एक लामो लेखमा लेखे, ‘यदि घरको एउटा झ्याल फुटेको छ र त्यसलाई बिनामर्मत छाडियो भने उक्त घरका अन्य झ्यालहरू पनि बिस्तारै फुट्दै जान्छन् ।’ भद्रगोलले अराजकता र अपराधलाई निम्ताउँछ भन्ने निष्कर्षसहितको उक्त लेख चर्चित बन्यो र त्यसको आधारमा ‘ब्रोकन विन्डोज’ नामक नयाँ सिद्घान्त जन्मियो । केलिङले फुटेको झ्याल कसरी टाल्ने भन्दै ‘फिक्सिङ ब्रोकन विन्डोज : रिस्टोरीङ अर्डर एन्ड रिडिउसिङ क्राइम इन आवर कम्युनिटिज’ नामक पुस्तक लेखे । ‘ब्रोकन विन्डोज थ्योरी’ लाई आधार मानेर ‘समाजमा अमनचयन राख्न फुटेका झ्यालहरू टाल्ने’ उपाय सहरी अपराध नियन्त्रणमा लागू गर्न थालियो । न्युयोर्कका चर्चित मेयर रुडी गिलियानीले त्यसलाई मन्त्र बनाएर सहरी अपराध नियन्त्रणका लागि सार्वजनिक रूपमै रक्सी खाने, खुला ठाउँमा पिसाब फेर्ने, ट्रेनको भाडा नतिर्नेलाई ‘घरको झ्याल फुटाएको’ ठानेर नियन्त्रण गर्न लगाए । नभन्दै न्युयोर्कको अपराध दर घट्यो । केलिङ अन्य अमेरिकी सहरहरूमा पनि अपराध–नियन्त्रण परामर्शदाताको रूपमा नियुक्त भए । तर उक्त सिद्घान्तमा थप अनुसन्धान हुँदा पछिल्ला अध्ययनहरूले अपराध नियन्त्रणमा न्युयोर्कमा अपनाइएको ‘फुटेको झ्याल टाल्ने मोडल’ गलत भएको भन्दै उक्त सैद्घान्तिक मान्यतालाई खारेज गरिदिएका छन् ।

फोहोर सामाजिक मान्यता बनेपछि

अपराध नियन्त्रणमा एउटा फुटेको झ्याल मर्मत नगर्दा अन्य झ्याल फुट्छन् भन्ने मान्यता कामयावी नभए तापनि सहरी क्षेत्रमा गरिएका फोहोर सम्बन्धी अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्- जथाभावी फालिएको थोरै फोहोरले, थप फोहोर निम्त्याउँछ र अन्ततः त्यसले सहरलाई नै फोहोरी बनाउँछ । जर्मनीको एक विश्वविद्यालयमा अध्येताहरूले विश्वविद्यालय हातामा राखिएका बेन्चहरूमध्ये केहीमा चुरोटका ठुटाहरू छरे, केहीलाई सफा राखे र मानिसहरूको गतिविधि नियाले । नतिजा चुरोट छरिएका बेन्चमा नयाँ चुरोटका ठुटाहरू फालिने क्रम सफा बेन्चमा भन्दा बढी पाइयो । अन्य अनुसन्धानहरूले पनि थोरै फोहोरले थप फोहोर निम्त्याउने र सफाइले थप सफाइ ल्याउने देखाएका छन् । नेपालको भरतपुर र बंगलादेशको सिलेट सहरमा मणि नेपाल र विशाल भारद्वाजले गरेको अनुसन्धानले पनि सहरी क्षेत्रहरूमा बटुवाहरूलाई फोहोर फ्याक्न सहज हुने गरी स–साना टोकरी राख्दा फोहोर व्यवस्थापनमा सहयोग पुगेको देखाएको थियो ।

सफा सहरमा सफाइ सामाजिक मान्यता बन्छ भने फोहोर सहरमा फोहोर । मानिसले अवलम्बन गर्ने आनीबानी सम्बन्धित ठाउँमा विद्यमान सामाजिक मान्यताअनुरूप हुने गर्छ । सफा सहरले यहाँ जथाभावी फोहोर फाल्न हुँदैन भन्ने संकेत मानिसहरूलाई दिइरहेको हुन्छ, जसले गर्दा मानिसले त्यहाँ हत्पती फोहोर फाल्ने आँट गर्दैनन् । तर गल्ली–गल्लीमा फोहोर थुप्रने सहरले मानिसहरूलाई यहाँ यसरी नै फोहोर विसर्जन गर्ने हो भन्ने सन्देश प्रसारित गर्छ, जसले फोहोर त्यसरी फाल्न सबैलाई अप्रत्यक्ष उत्प्रेरणा दिन्छ र त्यो त्यहाँको सामाजिक मान्यता बन्छ । सम्भवतः उपत्यका लगायतका नेपालका सहरका चोक–गल्लीमा एकपल्ट थुप्रिएका थोरै फोहोरका पोकाहरू बिस्तारै सानातिना पहाडहरूमै परिणत हुनुमा यही मनोवैज्ञानिक संकेत (क्लु) ले काम गरेको हुनु पर्छ ।

सामाजिक मान्यता बदल्ने गुप्त उपाय

मानिसको आनीबानी हत्पती फेरिँदैन । आनीबानी भनेको सोचविचार र मनन नगरीकनै स्वचालित हिसाबले तत्कालै गरिने अविवेकी मानवीय क्रियाकलापहरूको गठजोड हो । मानिसको मस्तिष्कको तौल शरीरको तौलको तुलनामा करिब ४० गुणा कम अर्थात् लगभग १३०० ग्राम हुन्छ तर मस्तिष्कले शरीरले ग्रहण गरेको कुल ऊर्जाको २० प्रतिशत एक्लैले खपत गर्छ । त्यसकारण मानिसको मस्तिष्कले हरेक कुरा सोचेर, विचार गरेर गर्दा शरीरको ऊर्जा बढी खपत हुने भएकाले तारन्तार गरिइरहने कामहरूलाई स्वचालित बनाउँछ । त्यसो गर्दा शरीरको ऊर्जा जोगिन्छ । बिहान दाँत माझ्ने, पटकपटक फोन हेर्ने, सञ्जाल चहार्नेजस्ता कामहरू मानिसले त्यसका फाइदा–बेफाइदाको विश्लेषण नगरी, नघोत्लिई स्वचालित रूपमा गर्ने क्रियाकलाप हुन् । त्यसकारण जथाभावी फोहोर फाल्नेजस्ता अविवेकी मानवीय आनीबानीमा फेरबदल ल्याउन आनीबानी निर्माणको चरित्र र चालक बुझ्न जरुरी हुन्छ ।

फोहोर मानिसको आवश्यकता र चाहनाले निर्मित वस्तु हो । फोहोरको उत्पादन, उपभोग र विर्सजन मानवीय निर्णयहरूका परिणाम हुन् । जस्तै ः जथाभावी फोहोर फाल्ने, स्रोतमै कम फोहोर उत्पादन हुनेगरी प्लास्टिकको झोलाको प्रयोग गर्ने/नगर्ने, फोहोरलाई कुहिने र नकुहिनेमा छुट्याउने वा घरमै कम्पोस्टिङ गर्ने काम सबै मानवीय निर्णयका उपजहरू हुन् । यस्ता मानवीय निर्णयहरू स्वचालित रूपमा अञ्जानमै भएका हुन्छन् जसलाई हामीले आनीबानी भन्छौं । मानिसले जथाभावी फोहोर फाल्नुअघि म के गरिरहेको छु वा यस्तो काम गर्न हुन्न है भनेर विवेकसंगत सोच्ने भए, त्यसरी फोहोर फाल्ने कर्म नै गर्दैन । किनभने सफा ठाउँ सबैलाई मन पर्छ । त्यसैले मानिसको फोहोर व्यवस्थापन सम्बन्धी अविवेकी निर्णयलाई सुधार्न त्यसलाई असर पार्ने वरपरका प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संकेतहरू बदल्न जरुरी छ, ताकि तोकिएको ठाउँमा फोहोर फाल्ने, फोहोरको वर्गीकरण गर्ने काम नयाँ सामाजिक मान्यताका रूपमा फेरियोस् ।

वरपरको वातावरणमा सानो फेरबदल गरिदिँदा कतिपय मानवीय आनीबानी फेरिएर चाहेको नतिजा प्राप्त गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि बुफेमा सानो साइजको प्लेट राख्दा खाना फालिने परिमाण उल्लेख्य घट्छ । फोहोरसँग सम्बन्धित मानवीय आनीबानीका पछाडि त्यसलाई प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा उक्साउने वा उत्प्रेरित गर्ने तत्त्व विद्यमान हुन्छन् । जस्तै ः केही दशक पहिलेसम्म मानिसले प्लास्टिकका झोला प्रयोग गर्दैनथे । अहिले त्यो अपरिहार्यजस्तै छ । त्यसको पछाडि बजारमा प्लास्टिकको झोलाको प्रचुरताले काम गरेको छ । अहिले ग्राहकले सामान खरिदसँगै प्रयोग गरेको केही मिनेटमै फोहोरमा रूपान्तरण हुने प्लास्टिक झोला सित्तैमा, तत्कालै र सजिलोसँगै पाउँछ । त्यसो भएपछि उसले घरबाट झोला बोक्ने झन्झट किन गरोस् !

पसले र ग्राहकबीचमा हुने झोलाको त्यो स्वचालित अविवेकी विनिमयमा ग्राहकलाई विवेकी निर्णय गर्न सघाउने केही संकेत मात्रै फेरिदिने हो भने प्लास्टिकको झोलाको प्रयोग उल्लेख्य घट्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । प्लास्टिकको झोला प्रयोगको निर्णयलाई विवेकसम्मत बनाउने त्यस्ता संकेतहरू झोलालाई पैसा लाग्ने बनाउने र झोलाको हानिकारक पक्षबारे ग्राहकलाई जानकारी दिने हुन सक्छन् । बेलायत र अस्ट्रेलियाका डिपार्टमेन्टल स्टोरहरूमा नेपालमा जस्तै सित्तैमा पाइने प्लास्टिकका झोलाहरूमा ५–१० पैसा (त्यहाँको मुद्राको) मूल्य राखेर, ग्राहकलाई प्लास्टिकको झोलाको पैसा पर्छ भनेर सम्झाउँदा प्लास्टिकका झोलाको प्रयोग करिब ८० प्रतिशतले घटेको थियो । सित्तैमा दिँदा पनि पसलले ग्राहकलाई घर लगेपछि फोहोरमा परिणत हुने र कुहिन सयौं वर्ष लाग्ने यो प्लास्टिकको झोला लग्नुहुन्छ र ? भन्ने हो भने त्यसले उपभोक्ताको चेतनालाई झंक्रित गराउँछ र प्लास्टिकको झोला प्रयोग गरेकामा आफैंलाई दोषी ठान्ने मानसिकताको विकास गर्न मद्दत पुग्छ । यसले प्लास्टिकको झोलाको प्रयोगमा कमी ल्याउन भूमिका खेल्न सक्छ । पछिल्लो समय हाम्रो फोहोरमा प्लास्टिकका बोतल अत्यधिक हुन्छ । प्लास्टिकका बोतलको प्रयोगको अर्थ हाम्रो धारामा पिउनयोग्य पानी आउँदैन भन्ने हो । मानिसको धेरै जमघट हुने ठाउँहरूमा पिउनयोग्य पानी भर्न मिल्ने स्टेसन राख्ने हो भने बोतल पानीको प्रयोग घटाउन सकिन्छ ।

बहुआयामिक समस्या तर एकांकी समाधान

काठमाडौं महानगरपालिकाले साउन १ गतेबाट स्रोतमै छुट्याएको फोहोर मात्रै संकलन गर्ने नियम लागू गर्दै त्यसो नगर्नेलाई जरिवाना गर्ने जनाएको छ । अहिलेसम्म वर्षौंदेखि एकमुस्ट फोहोर फाल्ने बानी लागेका राजधानीवासीलाई फोहोर नछुट्याएमा जरिवाना लगाउने उपाय महानगरले अपनाउनुअघि केही समय प्रत्येक घरको फोहोर अडिटिङ गर्ने विधि उपयुक्त हुन सक्छ । त्यो भनेको केही समय स्रोतमै फोहोर नछुट्याउने घरलाई उनीहरूको व्यवहारको जानकारी दिँदै फोहोर नछुट्याएकामा पछुताउने अवस्थाको सिर्जना गरिदिनु हो, जसले स्रोतमै फोहोर छुट्याउने विवेकी आनीबानी निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछ । बिजुलीको बिलमा अघिल्ला महिनाहरूमा उठेको रकम पनि संलग्न गरेर पठाउँदा ग्राहकले बिजुली खपत घटाउने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । जरिवानाजस्ता दण्ड–सजायको उपाय नियमक निकायसँग हुने अन्तिम अस्त्र हो । अधिकांश काठमाडौंवासीले उक्त नियम उल्लंघन गरे भने त्यसपछि के गर्ने ? महानगरसँग त्यो बेला विकल्प रहँदैन । त्यसकारण केही समय दण्डसजायभन्दा मानवीय आनीबानी फेर्ने उपायहरूको अवलम्बन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

उपत्यकाको फोहोरको ५० औं वर्षदेखि नसुल्झिएको, बहुआयामिक र जटिल समस्या हो । यसलाई केही दिनभित्रै केही नियम बनाएर समाधान गर्छु भन्नु मुर्ख्याइँसिवाय केही होइन । हाल यसको समाधानमा मुख्यतः दुई उपायहरू कानुनी र प्राविधिक मात्रै अपनाइएको देखिन्छ । कानुनी उपायमा फोहोर सम्बन्धी कानुन नमान्नेलाई कारबाही गर्ने कुरा छन् भने प्राविधिक उपायमा फोहोर संकलन, ढुवानी र डम्पिङ साइटमा लगेर विसर्जन गर्ने कुरा पर्छन् । काठमाडौं महानगरपालिकाले फोहोर व्यवस्थापनमा वार्षिक करोडौं खर्च गर्छ, साथै यहाँका बासिन्दाबाट अर्बौं उठाउँछ । तर पनि फोहोरको समस्या जस्ताको तस्तै हुनुमा बहुआयामिक जटिल समस्याको एकांकी हल खोज्नु मूल कारण हो ।

अन्त्यमा, नेपालमा फोहोर व्यवस्थापनको नियमन र प्राविधिक पक्षमा धेरै खर्च गर्ने, छलफल र बहस गर्ने गरिए तापनि यसको मनोवैज्ञानिक पाटाहरूबारे निकै कम अध्ययन र बहस हुने गरेका छन् । फोहोर व्यवस्थापनमा नियमनकारी र प्राविधिक समाधानसँगै मानव मनोविज्ञानका ससाना पक्षहरू मिसाउने हो भने त्यसले फोहोरको उत्पादन, उपयोग र विसर्जनमा हुने मानिसको अविवेकी निर्णयलाई सच्च्याई फोहोर व्यवस्थापनलाई सहज र प्रभावकारी तुल्याउन सक्छ ।

प्रकाशित : असार १६, २०७९ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×