गुणस्तरीय शिक्षाका लागि सक्षम गुरू- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गुणस्तरीय शिक्षाका लागि सक्षम गुरू

पविता मुडभरी पुडासैनी

हाम्रो समाजमा गुरुपूर्णिमाको सांस्कृतिक–सामाजिक महत्त्व रहँदै आएको छ । शैक्षिक अभियानसँग जोडिएकाले राष्ट्रिय पर्वकै रूपमा यसले मान्यता पाइआएको छ । प्रत्येक व्यक्तिलाई गुरुबाट प्राप्त ज्ञान–सीपको अधिक महत्त्व हुन्छ । गुरु समाजका सर्जक र प्रवर्तक पनि हुन् । 

आधुनिक शिक्षा व्यवस्थामा गुरु, शिक्षक नामले चिनिन थालेका छन्, व्यावसायिक चरित्र अगालेका छन् । सीपबिनाको शिक्षा अपुरो र अधुरो नै मानिन्छ । व्यक्तित्व विकासका लागि मात्र नभई समाज तथा राष्ट्र विकासका लागि समेत सीपमूखी शिक्षाका लागि गुरुको योगदान अझ सर्वोपरि हुन्छ । आधुनिक शिक्षण सिकाइ प्रक्रियाका अनेक प्रारूप र प्रविधि देखा परे पनि सहज तरिकाबाट सिकाउने गुरुको तुलना अरूसँग हुन सक्दैन । गुरुलाई मैनबत्तीसँग पनि तुलना गरिन्छ । आफू जलेर अरूलाई उज्यालो छर्ने गुरुहरू त्यागका प्रतिमूर्ति नै हुन् । त्यसैको कदर गर्दै गुरुपूर्णिमा मनाइन्छ । गुरुकुल शिक्षाबाट प्रारम्भ भए पनि गुरुशिष्य सम्बन्ध आधुनिक शिक्षा व्यवस्थामा अझ प्रगाढ हुनुपर्छ । आधुनिक समयमा गुरु, शिक्षक बने पनि, यसको महत्त्व र समाजमा योगदान घटेको छैन ।

आज ज्ञानार्जनको माध्यम बदलिएको छ, प्रविधिको अधिकतम उपयोग हुन थालेको छ । यसले गर्दा पहिलेको जस्तो गुरु–शिष्यबीचको निकट सम्बन्धमा केही दरार उत्पन्न भएको छ । शिक्षाको व्यापारीकरणसँगै शिक्षकहरू अर्थोपार्जनका लागि दौडधुपमा व्यस्त छन् । गुरु–शिष्यको सम्बन्ध पनि पहिलेको जस्तो रहेन । केही हदसम्म स्वार्थको सम्बन्ध स्थापित हुन गयो । शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध चिसिँदै गएको आभास हुन्छ ।

‘हेल्मेट शिक्षक’ बढेका छन् । बिहान उठेदेखि बेलुकासम्म कक्षा लिइरहन्छन् । यसरी कक्षा लिँदा उनीहरूले व्यस्तता र तयारी अभावका कारण गुणस्तरीय शिक्षा भने दिएको पाइँदैन । विद्यार्थीहरू असन्तुष्ट छन् । विद्यालयदेखि विश्वविद्यालय तहसम्मका शिक्षकहरूको गुणस्तरमा कमी आइरहेको सुनिन्छ । शिक्षकहरूप्रति जनगुनासो पनि बढिरहेको छ । विद्यालयहरूमा ससाना नानीहरूले गृहकार्य नगरेको निहुँमा मरणासन्न हुने गरी कुट्ने शिक्षकको समाचार पनि आइरहन्छन् । अझ पछिल्लो समय शिक्षकले नै यौनदुर्व्यवहार गरेका घटना बाहिरियो, यो क्रम जारी छ । समाजका शिक्षित वर्गबाटै यस्तो हुन थालेपछि, स्वाभाविक रूपमा शिक्षकले पाउनुपर्ने सम्मान घटेको छ । शिक्षा क्षेत्रमा चुलिँदै गएका विकृति, विसंगति र बदमासीको केही अंशका हिस्सेदार शिक्षकहरू पनि हुन् । आज शिक्षकको क्षमतामाथि पनि प्रश्न उठाइन्छ । उनीहरू समयअनुसार चल्दैनन् भन्ने गुनासो व्याप्त छ ।

शिक्षकबाट केही सिकेर र आफूलाई सुधार गर्नुपर्छ भन्ने भावना विद्यार्थीमा हुँदैन । शिक्षकसँगसँगै रहेर ज्ञान–सीप ग्रहण गर्ने रुचि र चासो विद्यार्थीमा छैन । शिक्षक–विद्यार्थीको सम्बन्ध प्रगाध बनाइराख्ने प्रणालीको अभाव भएकाले शिक्षामा गुणस्तर खस्कँदै गएको हो । विद्यार्थीको रुचि र क्षमता पहिचान गर्दै सिकाउने शिक्षक अनि शिक्षकलाई मार्गदर्शकका रूपमा पछ्याउने विद्यार्थी संस्कारको अभाव खट्केको छ वर्तमान शिक्षामा । वास्तवमा समयानुकूल शिक्षा दिने शिक्षकको अभाव छ ।

शिक्षामा मौलाएको चरम राजनीतीकरण अन्त्य गर्दै सक्षम जनशक्तिलाई मात्र शिक्षक बन्ने अवसर प्रदान गर्ने व्यवस्थाको खाँचो अहिले छ । सरकारले शिक्षालाई व्यक्तित्व विकास र राष्ट्रिय समृद्धिको मूल आधार बनाउनुपर्छ । विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरका लागि शिक्षकको क्षमतामा वृद्धि गर्नुपर्छ । उनीहरूको सेवासुविधामा ध्यान दिनुपर्छ । हाल जीवन र जगत् बुझ्ने विद्यासँगै जीविका चलाउने सीप र प्रविधिमूखी शिक्षाको महत्त्व अझ बढ्दै गएको छ । देश निर्माणका लागि समेत ज्ञानमूखीभन्दा सीपमूखी शिक्षाको आवश्यकता खड्किएको छ । विश्व श्रमबजारमा बिक्न सक्ने शिक्षा प्राथमिकतामा पर्न गएको छ । राजनीतीकरण तथा व्यापारीकरणको जोखिममा परेको अहिलेको शिक्षा प्रणालीलाई उकास्ने काम सरकारको नै हो र त्यसमा शिक्षकको भूमिका सहयोगीको हुनेछ ।

विद्यालयका शिक्षक मात्र नभई वरिपरिका जसले सिकाउँछन्, ती सबै गुरु हुन् । प्रत्येक व्यक्तिको पहिलो गुरु आमा हुन् । अतुलनीय स्नेह, प्रेम र वात्सल्य बर्साउने आमा समस्त जीवात्माकै पहिलो गुरु हुन् । सर्वप्रथम आमाबाटै हरेक जीवले जीवन जिउने र जित्ने कला सिकेको हुन्छ भने मानव जीवनमा त आमाको गुरुत्व अथाहा छ । प्रकृृतिलाई पनि गुरु मानिन्छ किनभने प्रकृतिबाट पनि मानिसले अथाहा ज्ञान आर्जन गरिरहेको हुन्छ । गौतमबुद्धले प्रकृतिबाटै पनि ज्ञान आर्जन गरेका प्रसंग हाम्रा लागि स्मरणीय छ । प्रकृतिबाट हामीले निरन्तर सहज र निःशुल्क ज्ञान–सीप लिइरेहका हुन्छौं ।

प्रकाशित : असार २९, २०७९ ०७:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बालबालिकालाई विद्यालयबाहिरको शिक्षा

पविता मुडभरी पुडासैनी

प्रसिद्ध दार्शनिक जिन ज्याक्स रुसोले भनेका छन्— ‘किताबहरू थन्काऊ, पर्खालहरू भत्काऊ र बालबालिकालाई प्रकृतिमा विचरण गर्न सिकाऊ ।’ रुसोले बालबालिकालाई कक्षाकोठाभित्र मात्र थुनेर दिइने शिक्षा रूखो, नीरस र अनुत्पादक हुन्छ भन्थे ।

विद्यार्थीलाई हप्ताभरि विद्यालयको अग्ला पर्खालभित्र थुनेर मात्र सम्पूर्ण मानवोपयोगी तथा व्यवहारोपयोगी सिकाइ सम्भव हुँदैन पनि । विद्यालयबाहिरको वातावरणबाट पनि बालबालिकालाई प्रशस्त ज्ञान–सिप आर्जन गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ । विकसित मुलुकहरूले यस्तो तरिकाको अनुसरण गरेका छन् । त्यहाँ बालबालिका कक्षाकोठाको सिकाइका अतिरिक्त स्वाध्ययन वा विभिन्न ठाउँको भ्रमणबाट ज्ञान आर्जन गरिरहेका हुन्छन् । सीप सिकाउँदै दिइने शिक्षाले बालबालिकालाई स्वावलम्बी र सक्रिय बनाउने भएकाले विकसित मुलुकमा विद्यालय शिक्षालाई रोजगारीसँग जोड्ने प्रयत्न गरिएको हुन्छ ।

हामीकहाँ भने औपचारिक शिक्षाका नाममा वर्षदिनभरि कक्षाकोठामा मात्र सीमित गर्दा बालबालिकाले हेरेर, घुमेर र स्पर्श गरेर सिक्ने अवसर गुमाइरहेका छन् । घोकाएको भन्दा प्रकृतिमा विचरण गरी सिकेका कुरा धेरै स्मरणीय र प्रभावकारी हुन्छन् । त्यसैले त, बालबालिकालाई कक्षाकोठाबाहिर ल्याएर अवलोकन र निरीक्षण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । वर्षमा १८० देखि २०० दिनसम्म पढाइ हुने अमेरिकामा बालबालिकाका शारीरिक, मानसिक र संवेगात्मक विकासका लागि कक्षाकोठाको सिकाइका साथसाथै अतिरिक्त क्रियाकलापहरूमा पनि उत्तिकै जोड दिइन्छ । शिक्षा कक्षाभित्रको ज्ञान प्राप्ति मात्र नभई जीवन जिउने अनुपम कला र कडी हो भन्ने बुझाइन्छ ।

विद्यार्थीका लागि आराम र घुमफिरलाई गौण ठानेर हरबखत पढ्न र घोक्न मात्र बसेको देख्न चाहन्छन् हाम्रा शिक्षक र अभिभावक । विद्यार्थीले गृहकार्य गर्न नभ्याएको, स्वाध्ययनमा समय दिन नपाएको र एकोहोरो सिकाइले विद्यार्थीका सृजनशीलतामै ह्रास आइरहेको विशेषतः निजी विद्यालयहरूको सूक्ष्म अनुगमनबाट थाहा पाउन सकिन्छ । परीक्षामुखी सिकाइ प्रणाली भएकाले हाम्रा बालबालिका पाठ्यपुस्तकको रटानबाहेक अन्यत्र माध्यमबाट सिक्ने वा सोच्ने समय पाउँदैनन् । हप्ताको छ दिन ६ देखि ७ घण्टासम्म पढाइ हुने हाम्रा विद्यालयमा कक्षा ९ तथा १० का बालबालिका त बिहान ६ देखि बेलुका ७ बजेसम्म विद्यालयमै हुन्छन् । एसईई परीक्षाका तयारीका नाममा शैक्षिक सत्रको सुरुदेखि नै प्रायः टहरामुनिका अध्यारा र साँघुरा कक्षामा लगातार दुईदेखि पाँच पिरियडसम्म एउटै कक्षामा एउटै शिक्षकबाट अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यताले ती विद्यार्थीहरू उकुसमुकुस भइरहेका हुन्छन् ।

शिक्षकले नै स्वाध्ययन र अवलोकन भ्रमणबाट पनि विद्यार्थीलाई स्वयम् सिक्न–बुझ्नका लागि अभिप्रेरित गर्नुपर्नेमा यस्ता अभ्यास हाम्रा विद्यालयमा पाइँदैन । सरकारी विद्यालयमा त अधिकांश शिक्षक कक्षामा पस्छन्, विद्यार्थीलाई पढपढ भन्छन् र आफूचाहिँ निद्रा वा मोबाइलमा मस्त हुन्छन् । यो रोग क्रमशः निजी विद्यालयमा पनि झांगिँदै छ । संविधानको धारा ३१ ले प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत तहमा अनिवार्य र निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था गरेको छ, जस अनुसार आधारभूत तहका सम्पूर्ण कक्षा निजी विद्यालयबाट झिकेर सरकारले मात्र सञ्चालन गर्ने गरी यही शैक्षिक सत्रबाट व्यवस्था गर्नुपर्ने हो । निःशुल्क शिक्षाको मौलिक अधिकार सुनिश्चित गर्न विद्यालय शिक्षामा मात्र कुल बजेटको २० प्रतिशत रकम छुट्याउनुपर्ने हो । तर हाल सालाखाला १० प्रतिशत मात्र छुट्याएकाले सरकार नागरिकको संविधानमा उल्लिखित शैक्षिक हकप्रति संवेशनशील नभएको स्पष्ट हुन्छ । अक्षर मात्र चिन्ने नर्सरी कक्षामै नागरिकले लाखौं रकम खर्च गरिरहेको सरकार कहिलेसम्म मुकदर्शक भएर हेरिरहने ?

शिक्षा भनेको शैक्षिक संस्थामा पढ्ने, सिक्ने मात्र नभई अन्यत्र क्षेत्रमा पनि जीवनोपयोगी सिकाइ क्रियाकलापतर्फ उन्मुख हुँदै जाने हो भन्ने धारणाबाट हाम्रा पाठ्यपुस्तक र शिक्षकहरू अझै अभिप्रेरित देखिँदैनन् । विद्यार्थीले समयमै पाठ्यपुस्तक नपाएकामा, शिक्षक नियुक्तिको उचित व्यवस्थापन नभएकामा, प्रधानाध्यापकहरूले आफ्नो जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व निर्वाह नगरेकामा, विद्यालयमा शैक्षिक भौतिक वातावरण उपयुक्त नभएकामा सरोकारवालाहरूले खासै चासो राख्दैनन् । शैक्षिक सत्र सुरु भएको महिना दिन हुन आँटिसक्यो । विद्यार्थीहरू पाठ्यपुस्तकबिना नै कक्षामा प्रवेश गरिसकेका छन् । शिक्षकहरू पाठ्यपुस्तक नभएको बहानामा शिक्षणमा आलटाल गरिरहेका छन् । विद्यार्थीहरू पनि सिकाइमा केन्द्रित हुनै सकेका छैनन् ।

पाठ्यपुस्तकको पर्खाइमा लामो समय खेर फाक्नुभन्दा विद्यालयको चारकिल्लाबाहिर पनि सिकाइलाई निरन्तरता दिन र अझ विभिन्न माध्यमबाट प्रभावकारी र स्मरणीय बनाउन सकिन्छ भन्ने तथ्य शिक्षक–विद्यालय प्रशासनले बुझ्नु जरुरी छ ।

अभिभावकले पनि छोराछोरीलाई पार्क लैजाने, पौडी खेलाउने, अरू भाषा सिकाउने लगायत गतिविधिमा सक्रिय बनाउनुपर्छ । बिदाका दिन विद्यार्थीहरू घरमै बसेर पनि विभिन्न माध्यमबाट सिकिरहेका हुन्छन् । प्रविधिको विकासका कारण अब पढ्नका लागि सारा दिन विद्यालय नै धाउनुपर्ने र शिक्षकले नै भट्याउनु, भनिदिनु, सिकाइदिनु वा जसरी पनि भ्याइदिनुपर्ने अवस्था रहेन । विद्यालय तहदेखि नै स्वाध्ययन तथा अवलोकन भ्रमणबाट पनि विद्यार्थीले अझ राम्रो सिक्ने–बुझ्ने भएकाले विश्वका धेरै मुलुकले अपनाइरहेका दुईदिने विद्यालय बिदालाई हामीले पनि अंगीकार गर्नुपर्छ । तर, सरोकारवालाको दबाब र निजी विद्यालयहरूका प्रभावमा परेर सरकार यो निर्णयबाट पछि हट्यो । सातामा एक दिन मात्र बिदा दिइएको हाम्रा विद्यालयको हालसम्मको शैक्षिक गुणस्तरप्रति हामी सबै जानकार छौं । यसबाट पनि स्वाध्ययनका लागि अतिरिक्त समय र अवसरको खाँचो खट्किएको बुझ्न सकिन्छ । सरोकारवालाहरूले अब विद्यालयभित्र र बाहिर जुनसुकै माध्यमबाट सिक्ने–सिकाउने प्रणाली व्यवस्थित गर्न सरकारलाई दबाब दिनुपर्छ ।

प्रकाशित : असार ९, २०७९ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×