नारामै सीमित लैंगिक समानता- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नारामै सीमित लैंगिक समानता

सुशीला शर्मा

काठमाडौँ — बेलायती राजकुमार ह्यारीसँग विवाह गरेकी चर्चित कलाकार मेगन मार्कलले केही वर्षअघि आफू कसरी लैंगिक असमानताको विरोधी भएँ भनेर लामो मन्तव्य दिएकी थिइन्, जसको संक्षिप्त रूप यस्तो छ- ‘ एघार वर्षको हुँदा मलाई टेलिभिजनमा देखाइएको भाँडा माझ्ने साबुनको विज्ञापनले बिझाएको थियो । विद्यालयमा हेरेको उक्त विज्ञपनमा अमेरिकाका महिलाहरू चिल्ला भाँडाका कारण हैरान छन् भनिएको थियो ।

यो देखेर मेरो कक्षाका केटा साथीहरूले महिलाको कामै भाँडा माझ्ने हो भने, यस्तो कुरा सुनेर म छक्क परें, रिस पनि उठ्यो । विद्यालयबाट फर्केपछि मैले बुबालाई यो कुरा सुनाएँ । उहाँले यो विषयमा चिठी लेख्न सुझाव दिनुभयो । सुझाव अनुरुप मैले त्यसबेलाको प्रथम लेडी, चर्चित बाल कार्यक्रमको प्रस्तोता र उक्त विज्ञापन कम्पनीका प्रमुखलाई चिठी लेखेँ । चिठी पठाएको केही हप्तापछि, मलाई तीनै जनाबाट जवाफ आयो । त्यसपछि मेराबारे समाचार पनि बन्यो । म रातारात अभियानकर्मी भएँ । पछि विज्ञापनमा सबै मानिस चिल्ला भाँडाबाट हैरान छन् बज्न थाल्यो ।’

हुन त लैंगिक समानता समाजपिच्छे फरक हुन सक्छन् । समाजमा विद्यमान मनोविज्ञान तथा सांस्कृतिक मूल्य र मान्यताका आधारमा लौंगिक समानता निर्भर हुन्छ । समानतासँगै वर्गीयता पनि आउँछ । तर पनि मान्छेमान्छेको समानताभित्र पनि महिला र पुरुषबीचका असमानताका कतिपय अवस्था विश्वमै उस्तैउस्तै छन्, जुन घरायसी कामकाजदेखि नै सुरु हुन्छ । मेगनले सानै उमेरमा ‘चिल्ला भाँडा टल्काउने काम केवल महिलाको हो’ भनेर सिकाउने विज्ञापनबाट महिला पुरुषको तुलनामा असमान छन् भन्ने अनुभूत गरिन् । यस्तो चेतना हरेक समाजका बालबालिका, किशोरकिशोरीमा हुनु आवश्यक छ । यो प्रेरणा हामीले पनि मेगनबाट किन नलिने ? बालबालिका, किशोरकिशोरीलाई प्रश्न गर्न प्रोत्साहन किन नगर्ने ?

हाम्रोजस्तो विकासोन्मुख देशमा गरिबी झाँगिइरहेको छ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक मूल्यमान्यता र पितृसत्तात्मक सोचका कारण महिला र पुरुषको भूमिकालाई अझै समानताको कसीमा राखेर हेर्न सकिराखिएको छैन । हाम्रा हुर्काइ र समाजले दिएको लैंगिक भूमिका निभाउँदानिभाउँदै महिला नै असमानतालाई आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारी ठानेर जीवन बिताइरहेका छन् । नबोलेर वा सहेर बसिरहेका छन् ।

लैंगिक असमानता सम्पन्न, मध्यम र निम्न मध्यम सबै खाले परिवार र समुदायमा पाउन सकिन्छ । मानिलिऊँ, कुनै मजदुरको परिवारमा श्रीमान्श्रीमती दुवै ज्याला मजदुरी गर्छन् । उनीहरू बेलुका घर फर्कंदा, श्रीमान् आराम गर्न खाटमा पल्टिन्छन् तर उस्तै काम गरेर सँगै घर फर्केकी श्रीमतीले भान्साका सबै कामधन्दा गर्नुपर्छ । यस्तोमा महिला र पुरुषबीच समानता भयो त ? यो कार्य विभाजन आखिर समाजले नै गरेको हो ।

पुरुषहरूले परिवारप्रति जिम्मेवारी छोराछोरीका लागि पैसा कमाइदिने भन्ने मात्र भएको ठान्छन् । अनि घरायसी र परिवारका रेखदेख, भातभान्साका कामलाई आइमाईको काम भनेर पन्छिन्छन् । यस्तै चलन परिवार, समाज हुँदै देशको राजनीति तथा आर्थिक व्यवस्थामा पनि हावी भइरहेको छ । चाहे ती श्रमिक महिलालाई दिइने कम ज्याला हुन् या विज्ञापनमा महिलाको भूमिकालाई केवल घरेलु कामदारका रूपमा प्रस्तुत गर्ने सवालमै किन नहोऊन् ? निम्नवर्गीय परिवारमा यदि समानताको व्यवहार र भाव छैन भने महिलाहरू झन् दोहोरो मारमा पर्छन् । एकातर्फ गरिबी र श्रम गर्नुपर्ने बाध्यता अर्कातर्फ अवहेलना पनि । अनि निम्नवर्गीय आवाज पनि सहुलियत वर्गले नै उठाउन थाल्दा कतिपय वास्तविक समस्या मुखरित हुन सकेका छैनन् ।

सामान्यतया कानुनका दृष्टिमा सबै नागरिक समान हुन्छन् । ‘सबै नागरिक समान हुनुपर्छ’ भन्ने प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त हो, मानव अधिकार हो । तर हाम्रो समाजमा मानिसले मानिसलाई वर्ग, धर्म, वर्ण, उत्पत्ति, जातजाति, शारीरिक अस्वस्थता या महिला भएकै आधारमा गर्ने विभेद कायमै छ । कानुनले यस्तो विभेद पूर्ण रूपमा उन्मूलन गरिदिएको भए पनि व्यवहारमा जारी छ । यस्तो विभेद कुनै प्रथा वा परम्पराभन्दा कम छैन ।

मेगनले जस्तो असमानताको अनुभूति र त्यसबारे सम्बन्धित पक्षलाई सोच्न र परिवर्तन गर्न बाध्य पार्ने शक्ति निर्माण गर्न अवश्य पनि शिक्षा, रोजगारी, राजनीति र निर्णायक तहमा महिला उपस्थितिको खाँचो छ हाम्रोमा । विभिन्न अप्ठेरामाझबाट पनि नेपालको महिला आन्दोलनले कैयौं अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई टेकेर कानुनी व्यवस्थालाई समान बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । तर अझै महिला समानताका क्षेत्रमा गर्नुपर्ने थुप्रै काम बाँकी छन् ।

महिला समानताका व्यावहारिक पक्षलाई घरदेखि नै लागू गर्न हरेक परिवारमा महिला–पुरुष दुवै मिलेर काम गर्नुपर्ने चेतनाको विकास हुनुपर्छ । परिवार तहदेखि नै यस्तो अभ्यास सुरु भए महिलाले आफू पनि पुरुषसरहको नागरिक भएको अनुभव गर्न पाउँछन् । हरेक कमलाई महिला भएकैले या पुरुष भएकैले राम्रो–नराम्रोभन्दा पनि दक्षतासाथ मिलेर पूरा गर्नु नै लैंगिक समानता हो । योसँगै हाम्रा राजनीतिक नेतृत्वले समानताको आवाजलाई सुनिदिने निश्चितता भने गर्नैपर्छ । महिला–पुरुष समानताका प्रमुख तत्त्व भनेका आर्थिक, शैक्षिक र राजनीतिक सहभागितामा समान अवसर नै हो ।

प्रकाशित : असार २१, २०७९ ०७:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कृत्रिम खुट्टाले बनायो व्यवसायी

दुर्घटनामा खुट्टा गुमाएका प्रेम अहिले गाउँमै सैलुन चलाएर आम्दानी गर्दै
शमशेरविक्रम जीसी

प्यूठान — हिँडडुल गर्ने खुट्टै नभएपछि दैनिकी सहज हुँदैन । अरूको सहारा जतिबेलै उपलब्ध नहुन सक्छ । शौचदेखि खुला आकाश हेर्न अर्को व्यक्तिको भर पर्नुपर्छ । प्यूठानको गौमुखी गाउँपालिका–६ लिबाङका २८ वर्षीय प्रेम विक यस्तै अप्ठ्यारोमा थिए । ‘धर्धरी रुन्थें,’ उनले भने, ‘जिन्दगी आफैंलाई भारी लाग्थ्यो ।’ २०७३ सालमा ट्र्याक्टर दुर्घटनामा परेपछि उनले देब्रे खुट्टा गुमाए । त्यसपछि लामो समय ओछ्यानमै बिताएका उनको जीवनमा अहिले खुसी फर्किएको छ ।

गौमुखीको ठूलाबेंसीमा प्रेमले सैलुन व्यवसाय सञ्चालन गरेका छन् । ‘२१ वर्षको थिएँ, ट्र्याक्टर दुर्घटनामा परेर घाइते भएँ । पछि खुट्टा नै काट्नुपर्ने भयो,’ उनले भने, ‘नङ काटेर फ्याँक्दा त मन दुख्छ । खुट्टा काट्दा कस्तो भोग्नु पर्‍यो होला ।’ खुट्टा कामै नलाग्ने भएकाले चिकित्सकले यसलाई काटेर फाल्नु पर्ने बताएपछि जिन्दगी सकिएको अनुभूति गरेको उनले बताए । ‘अब केही गर्न सक्दिनँ, जीवन सक्कियो ठानेर रोएँ,’ कपाल काट्दै गर्दा विकले आफ्नो मनका कुरो गरे, ‘तर, जीवनमा हार खान हुँदैन भन्ने अठोट थियो । त्यसैले आज यहाँसम्म उभिएको छ ।

ओछ्यानमा लत्रिएको ज्यानले आज सानो भए पनि व्यवसायी भएको छु ।’

खुट्टा गुमेपछिको पाँच वर्ष ओछ्यानमै बित्यो । परिवारका माइला छोरा प्रेम गएको एक वर्षदेखि खुट्टा टेक्न र हिंड्डुल गर्न सक्ने भएका छन् । गौमुखी गाउँपालिकाले खुट्टा नभएकालाई कृत्रिम खुट्टाको व्यवस्था गरेपछि धेरैको जीवन फेरिएको छ । ओछ्यानमा लत्रिएको ज्यान यताउता हिंडडुल गर्न सक्ने भएको छ । ०७८ वैशाखमा पालिकाले गाउँपालिकाभित्रका खुट्टा नभएकालाई कृत्रिम खुट्टाको व्यवस्था गरेको हो । प्लास्टिकको खुट्टा हालेपछि आफैं केही गर्न सक्छु भन्ने लागेर सैलुन सुरु गरेको विकले सुनाए ।

‘परिवारको सहारा बन्छु भन्ने लागेको थियो तर अपाहिज भएँ,’ विकले भने, ‘गाउँपालिकाले नयाँ जीवन दिएको छ ।’ गाउँपालिकामार्फत कृत्रिम खुट्टाको व्यवस्था भएपछि पहिलेकै अवस्थामा फर्किएको उनको अनुभव छ । गह्रौं काम गर्न नसके पनि सानातिना काम गरेर परिवार पाल्न सकिन्छ भन्ने विश्वास जागेको उनले बताए । ‘साप्राबाट भाँच्चिएको खुट्टा अहिलेसम्म अप्रेसन भएको छैन । हड्डीमा इन्फेक्सन भएको छ रे,’ उनले भने, ‘फलाम जोडेर कृत्रिम खुट्टा हालेको छु ।’

कृत्रिम खुट्टा राखेकालाई गाउँपालिका र घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिले गाउँमै काम गर्ने व्यवस्था मिलाएपछि अहिले आयआर्जनको बाटो खुलेको हो । ‘सानोतिनो मेरो लगानी पनि छ ।

अलिअलि घरेलुले सहयोग गरेको छ,’ उनले भने, ‘एक जनाको कपाल काटे एक सय रुपैयाँ लिन्छु । दारी काटेको छुट्टै पैसा लाग्छ । सैलुन सञ्चालन गरेर दिनमा ५ सयदेखि २५ सय रुपैयाँसम्म कमाइ हुने गरेको छ ।’ सबै कटाएर मासिक ४० हजारजति कमाइ हुने उनले सुनाए । बुबाआमा र भाइबहिनीको जिम्मेवारी उनकै काँधमा छ । भाइले १२ कक्षा पढेका छन् भने बहिनी एसईई दिएर बसेकी छन् । दाजु भाउजू छुट्टिएर बसेको उनले सुनाए ।

ओछ्यानमा थला परेको छोरा काम गर्ने भएपछि परिवारमा पनि खुसी छाएको उनले बताए । ‘कमाउने भन्दा पनि हिंड्ने भएकामा परिवारका सदस्य दंग छन्,’ उनले भने । गाउँपालिकाभित्रका खुट्टा नभएकालाई दैनिकीमा केही सहज होस् भनेर पोखरा लगेर खुट्टा हाल्न सहयोग गरेको गाउँपालिका अध्यक्ष विष्णुकुमार गिरीले बताए । प्रतिव्यक्ति कृत्रिम खुट्टा राख्न ५ लाख रुपैयाँजति खर्च भएको उनले बताए । ‘सानो खर्चले धेरै परिवारमा खुसी छाएको छ,’ उनले भने, ‘केही त व्यवसायमा पनि लागेका छन् ।’

प्रकाशित : असार २१, २०७९ ०७:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×