विराटनगरको साख र सर्वोपरि विकास- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विराटनगरको साख र सर्वोपरि विकास

सरकारी र निजी विद्यालयको शैक्षिकस्तरमा रहेको दूरी कम गर्नुले विराटनगरको भविष्य उज्ज्वल बनाउँछ । 
डीला संग्रौला

झन्डै तीन हजार वर्षअगाडि हालको विराटनगरसमेतलाई समेटेर नगर सभ्यताको विकास भइसकेको देखिन्छ, जसको नाम विराटनगर थियो । कथाहरूको वर्णनमा यो सभ्यता शान्त, सुन्दर, स्वच्छ र समुन्नत थियो । आज हामी त्यही स्थानमा बसोबास गर्छौं । प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको प्रसंग होस् या उद्योगधन्धाको विकास, अहिलेको युगमा पनि विराटगर बलियो छ ।

इतिहास, संस्कृति, सभ्यता र शिक्षाका क्षेत्रमा पनि धनी छ । पहिलो जुट उद्योग यहीँ खुल्यो । विराटनगरबाट सुरु भएको मजदुर आन्दोलनले मजदुर हक–अधिकारका साथै २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापन गर्न पनि सघायो । नेपाली राजनीतिमा विशिष्ट स्थान बनाएका बीपी कोइराला र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको कर्मभूमि पनि हो यो ।

विराटनगर विविधतापूर्ण छ । तर, अहिले विराटनगरको अवस्था परिवर्तन भएको छ । सहरका लागि चाहिने आवश्यक मापदण्ड पूरा भएको छैन । विराटनगरको विकासका लागि सबै राजनीतिक दल र समुदाय अब क्रियाशील हुने बेला आइसकेको छ । विराटनगरलाई फेरि गौरवशाली बनाउन यहाँका बासिन्दालाई दैनिक चाहिने अत्यावश्यक सेवाहरूको उपलब्धतामा ध्यान दिनुपर्छ । विराट राजाको दरबार क्षेत्रको संवर्द्धन र प्रचारप्रसार पनि जरुरी छ । साथै महाभारतको कथामा उल्लेख गरिएका क्षेत्रहरूको संरक्षण गर्दै खुला स्थानका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । विराटनगरको पहिचान रानी मन्दिर र महन्त पोखरी लगायत स्थानको संरक्षर र विकास आवश्यक छ । सहरको पूर्व र पश्चिमबाट बग्ने सिंगियागंगा र केसलियाबीच नहरका आसपासका क्षेत्रलाई पार्कका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । अबका जनप्रतिनिधिले विराटनगरका प्रत्येक वडामा पार्क बनाउने कार्यलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

भारतसँग सिमाना जोडिनु विराटनगरको विकासका सम्भावना र चुनौती दुवै हुन् । एकातर्फ खुला सिमानाका कारण लागूऔषध ओसारपसारदेखि अन्य अवैध धन्धा सञ्चालन हुने जोखिम छ, अर्कातर्फ व्यापार बढाउने सम्भावना पनि हामीसामु छन् । यहाँबाट भारतका विभिन्न स्थानका लागि रेलसेवा लगायतका यातायातका सेवा उपलब्ध छन्, जुन व्यापार व्यवसायका लागि अति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । आयात–निर्यातलाई व्यवस्थित गरी राजस्व वृद्धि गर्ने सम्भावना पनि प्रचुर छ । सिमानापारि गएर अत्यावश्यक सामान खरिद गर्ने कामलाई व्यवस्थित गरी सिमानाभित्रै सुलभ मूल्यमा सामान पाइने व्यवस्था मिलाएमा विराटनगरको व्यापार स्वतः बढ्नेछ ।

नेपालको औद्योगिक नगरीका रूपमा परिचित विराटनगरमा अहिले थुप्रै उद्योग बन्द छन् । यहाँका जीर्ण उद्योगलाई टेको दिनु र बन्द भएका उद्योगलाई सञ्चालनमा ल्याउनुपर्छ । यो काममा स्थानीय सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । यसो गरेमा लगानी बाहिर जाने र युवाशक्ति बिदेसिने क्रम रोकिनेछ । विराटनगर जुट मिललगायतका यहाँका पुराना र जीर्णोद्धार गर्न नसकिने उद्योगलाई भने औद्योगिक संग्रहालयका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । यहाँका अधिकांश साना तथा घरेलु उद्योगहरू मृतप्रायः भएकाले तिनलाई पुनर्जीवन दिनु पनि अति आवश्यक छ । संघीयता कार्यान्वयनपछि वैज्ञानिक कर प्रणाली स्थापित भइसकेको छैन । यसले एक त स्थानीय सरकारको आम्दानीलाई व्यवस्थित बनाउन सकेको छैन, अर्को चर्को कर तिनुपरेकाले पनि उद्योगीहरू खुसी छैनन् । उनीहरूको माग सम्बोधन गरी उद्योग प्रवर्द्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

केही दशकअघिसम्म हामीले खाद्यान्न लगायतका वस्तु निर्यात गर्थ्यौं । पछिल्लो समय कृषि क्षेत्रलाई ध्यान नदिँदा देशको उत्पादनले केही महिना मात्र पुग्ने भएको छ । अन्नपात, फलफूल र सागसब्जी उत्पादनमा अब्बल रहेको विराटनगरमा हाल आयातित वस्तुले बजार ओगट्न थालेको छ । यसको प्रतिस्थापनका लागि विशेष योजनाका साथ काम गर्नुपर्छ ।

विराटनगर क्षेत्र पर्यटनको विकासका दृष्टिले धेरै सम्भावना बोकेको भए पनि यसतर्फका हाम्रा प्रयासहरू अझै प्रभावकारी हुन सकेका छैनन् । विराटराजा दरबार क्षेत्र, हड्ताली हाट र यहाँका मठमन्दिर तथा थानहरूले पर्यटकलाई अकर्षित गर्न सक्छन् । मस्जिद, गुम्बा–विहार तथा साकेलाथानले विराटनगरलाई बहुजातीय र बहुधार्मिक स्थलका रूपमा चिनाएको छ । एसियाकै ठूलो मध्येको राधाकृष्ण रथजात्रा यहीँ हुने गर्छ । यहाँका चाडवर्प, उत्सव र साप्ताहिक हाटहरू पनि पर्यटनका दृष्टिले उल्लेख्य छन् । यसै गरी औद्योगिक संग्रहालय निर्माण गरी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । यथार्थमा विराटनगर प्रदेश १ को पर्यटन हबका रूपमा रहेको छ । विराटनगर एयरपोर्ट, यहाँका सुविधासम्पन्न होटलहरू र अन्य पूर्वाधारका कारण पर्यटकहरूले विराटनगरलाई केन्द्र बनाएर आसपासका क्षेत्रको भ्रमण गर्न सक्छन् । तसर्थ प्रदेश सरकारले पनि विराटनगरलाई अन्य पर्यटकीय क्षेत्र जोड्ने स्थानका रूपमा विकास गर्नुपर्छ ।

विराटनगर एयरपोर्टलाई स्तरोन्नति गरी अन्तर्राष्ट्रियस्तरको बनाउन आवश्यक छ । यसका लागि हवाई मैदान वरपरका जमिनको उचित मुआब्जा दिई जमिन खरिद–बिक्रीमा लगाइएको रोकलाई फुकुवा गर्नुपर्छ । त्यस्तै विराटनगर प्रदेश १ को स्वास्थ्यको केन्द्रविन्दुका रूपमा परिचित भए पनि यो क्षेत्रमा थप काम गर्नु आवश्यक छ । कोसी अञ्चल अस्पताललाई प्रदेश अस्पतालका रूपमा विकसित गरी गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा नागरिकको पहुँच बढाउनु पर्छ । सरकारको स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमलाई अझ व्यवस्थित गरी सबै वर्गमा पुर्‍याइनुपर्छ । गरिब, निमुखा र असहाय जनतालाई स्वास्थ्यमा पहुँच पुर्‍याउन निश्चित योजना तर्जुमा गरी प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ । विराटनगर शिक्षाको हबका रूपमा परिचित भए पनि यहाँको शिक्षा प्राणालीमा व्यापक सुधार हुन सकेको छैन । सरकारी विद्यालयलाई अभिभावक र विद्यार्थीको पहिलो रोजाइ बनाउनलाई निश्चित योजनाका साथ स्थानीय सरकार अगाडि बढ्नुपर्छ । सरकारी र निजी विद्यालयको शैक्षिकस्तरमा रहेको दूरीलाई कम गर्नुले सहरकै भविष्य उज्ज्वल बनाउँछ ।

डुबान विराटनगरको जल्दोबल्दो समस्या हो, जसको स्थायी समाधान आवश्यक छ । ढल र नालीलाई वैज्ञानिक ढंगमा व्यवस्थापन गरी विराटनगरलाई डुबानमुक्त क्षेत्र बनाउनुपर्छ । त्यस्तै नगर क्षेत्रको फोहोर व्यवस्थापनमा पनि भरपर्दो योजना छैन । बाटोघाटो भरपर्दो छैन । यस्ता आधारभूत आवश्यकता सम्बोधन गरे मात्र नगर बस्नयोग्य बन्नेछ ।

विराटनगरको समृद्ध इतिहास र अहिलेको वास्तविकतामा निकै फरक छ । विराटनगरका लागि अहिले सबै क्षेत्रमा सुधार चाहिएको छ । त्यसका लागि स्थानीय सरकार र समुदाय मिलेर काम गर्नुपर्छ । विराटनगर महानगरको यो आर्थिक वर्षको बजेट यसैको गत वर्षको र देशका अन्य पाँच महानगरको बजेटभन्दा धेरै कम छ । यसले पनि विराटनगर कमजोर बनिरहेको संकेत गर्छ । सम्पूर्ण समस्या महानगर एक्लैले हल गर्न सक्दैन । यसका लागि नागरिक समाज, प्रदेश तथा संघीय सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायको सहयोग पनि त्यत्तिकै आवश्यक पर्छ ।

प्रकाशित : असार १९, २०७९ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तलेजु भवानीको कौसीमा चर्पी !

प्राचीन स्थलको गरिमा बुझिएन : संरक्षण अभियानकर्मी
मान्छे बसेपछि चर्पी चाहियो : वडा कार्यालय
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्रमा प्रसिद्ध तलेजु भवानी भएको प्राचीन दरबारको कौसीमा काठमाडौं महानगरपालिका–८ ले चर्पी बनाउन सुरु गरेको छ । लिच्छविकालीन मानिएको अमालकोट कचहरी बसेको दरबार २०४० सालमा पुनर्निर्माण हुँदासमेत तलेजु भवानी र त्यसको छेउमा खञ्जेश्वर महादेव भएकाले शौचालय बनाइएको थिएन । 

तलेजु भवानीको कौसीमा निर्माणाधीन चर्पी । तस्बिर: दामोदर/कान्तिपुर



तलेजु भवानी भएको दरबारको तेस्रो तलाको कौसीमा चर्पी निर्माण गर्न लागिएको हो । दरबारको पहिलो दोस्रो तलामा राजगद्दी र तेस्रो तलाको एउटा कोठामा तलेजु भवानी प्रतिस्थापन गरिएको छ । ‘देवता बस्ने स्थानमा चर्पी बनाउनु भनेको धार्मिक आस्थामाथि प्रहार गर्नु हो,’ जयवागेश्वरी टोल सुधार समितिका अध्यक्ष छत्रानन्द वैद्यले भने, ‘देवपाटन क्षेत्रमा हुने सबैजसो धार्मिक पूजा, सांस्कृतिक पर्वको शुभारम्भ यहींबाट हुन्छ । यति पवित्र मन्दिरको छाना, कौसीमा चर्पी निर्माण हुँदै छ । यस्तो अपवित्र सोच कहाँबाट आयो होला ?’

अमलकोट कचहरी रहेको दरबार लिच्छविकालभन्दा अगाडिको मानिन्छ । बौद्धधर्मावलम्बीले यो दरबार सम्राट् अशोकको छोरी चारुमतीको भएको विश्वास गर्छन् । प्राध्यापक गोपाल शिवाकोटी चिन्तनको संस्कृति र सम्पदा कोषमा उल्लेख भएअनुसार अशोककी छोरी चारुमती धर्मदूतका रूपमा नेपाल आएकी थिइन् । चारुमतीले नेपालका क्षत्रीयराजा देवपालसँग विवाह गरिन् । देवपाल राजाको राजधानी भएकाले यो ठाउँको नामै देवपाटन रहन गयो । चारुमतीले बनाएको विहार अहिले पनि चाबहिलमा छ । ‘देवपाल राजाको पालाकै मान्छन् बौद्धमार्गीहरू यो दरबारलाई,’ पशुपति क्षेत्रका संस्कृतिविद् तथा वाग्मती प्रदेशसभा सदस्य नरोत्तम वैद्यले भने, ‘यति प्राचीन ठाउँ हो यो ।’ प्राचीन भारतको मौर्य राजवंशको चक्रवर्ती राजा मानिने अशोकको राज्यकाला इशापूर्व २७३ देखि २३२ सम्म रहेको थियो ।

तुलजा भवानी राजाहरूको कुलदेवताका रूपमा पूजा हुँदै आएको छ । उपत्यकाभित्र भक्तपुर, ललितपुर काठमाडौंमा पनि तलेजु भवानी छन् । ती ठाउँमा चाहिँ मन्दिर बनाएर राखिएका छन् । पशुपतिमा भने मन्दिर नबनाई दरबारमै राखिएको कर्माचार्यले बताए । तलेजुको पूजा गर्न पहिला कोत भण्डारीलाई दिइएकोमा हाल जयवागेश्वरीका ४ पुजारीले पूजा गर्छन् । कर्माचार्यका अनुसार कोतभण्डारीलाई अलग्गै खान्गीसमेत तोकिएको थियो । ‘पछि हामीले नै पूजा गर्न थाल्यौं,’ जयवागेश्वरी मन्दिरका पूर्वमुख्य पुजारीसमेत रहेका कर्माचार्यले भने, ‘भक्तपुर, ललितपुर, वसन्तपुरमा व्यवस्थित होला । तर पूजा विधि सबै ठाउँको एकै हो ।’

प्राचीन दरबार भए पनि यसको पटकपटक जीर्णोद्धार हुँदै आएको छ । पशुपति क्षेत्रकै अर्का संस्कृतिविद् मृत्युञ्जय कर्माचार्यका अनुसार रणबहादुर शाहको पालमा पनि यो दरबारको जीर्णोद्धार भएको थियो । रणबहादुर शाहकै पालमा देवपाटन पशुपतिनाथलाई चढाएको उनले बताए । यही दरबारमा अमालकोट कचहरी पनि रह्यो । अमालकोट कचहरी पशुपति क्षेत्रको गुठीलगायत प्रशासन हेर्ने काम गर्थ्यो । २०५५ सालमा पशुपति क्षेत्र विकास कोषको मातहात नआएसम्म अमालकोट कचहरीले नै पशुपतिको प्रशासन हेर्थ्यो । अमालकोट कचहरी निकै पुरानो प्रशासनिक निकाय हो । यसको छापमा ‘अमलकोट कचहरी ६१’ साल लेखिएको छ । अमालकोट कचहरी पशुपति क्षेत्र विकास कोषअन्तर्गत रहे पनि कार्यालय भने यही क्षेत्रमा रहेको छ ।

अमालकोट कचहरी रहेको यो दरबार अहिले वडा कार्यालयले हडपेको छ । २०५८ सालमा पशुपति क्षेत्रका १३९ वटा घरलगायत भौतिक संरचना अधिकरण गरेर भत्काइयो । ती घर भत्काएसँगै पशुपतिनाथको पश्चिम ढोका छेउमै रहेको वडा कार्यालय पनि भत्काइयो । भत्काएर अर्को वडा कार्यालय नबनाइदिएपछि त्यही अमालकोट कचहरी बसेको दरबारमै वडा कार्यालय बसेको छ । वडा कार्यालय बसे पनि राजगद्दी, तलेजु भवानीलगायत संरचना भने यथावत् छन् । २०४० सालतिर दरबार जीर्णोद्धार गर्दा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरियो । दरबारको स्वरूप बिगारिए पनि यसको परम्परा, प्राचीन सामग्रीलगायत भने जस्ताको तस्तै राखिएको थियो । यहाँ भएका कतिपय सामान भने हराएका छन् । ‘पहिला जेलनेलको समेत व्यवस्था थियो यहाँ,’ कोषका पूर्वकोषाध्यक्ष समेत रहेका वैद्यले भने, ‘पुरानो अमालकोट भएको ठाउँमा मान्छे थुन्ने ठाउँसमेत थियो । यति महत्त्वपूर्ण ठाउँको यस्तो दुर्दशा छ ।’

यस ठाउँको वडा कार्यालय अन्यत्र सार्नुपर्ने सम्पदा संरक्षण अभियानकर्मीको माग छ । ‘यस क्षेत्रको धार्मिक र पुरातात्त्विक महत्त्व बुझेरै २०४० सालमा मूलभट्ट पद्मनाथ भट्टले पनि शौचालय बनाउन दिनु भएनछ,’ पशुपति क्षेत्रका सम्पदा संरक्षण अभियानकर्मी अर्जुन लामिछानेले भने, ‘यति महत्त्वपूर्ण ठाउँमा वडा कार्यालय राख्नै नहुने । राखे पनि धार्मिक महत्त्वको जगेर्ना गर्नुपर्ने ।’

वडा कार्यालयले भने कार्यालय राखेपछि सफाइ पनि हुनुपर्ने बताएको छ । ‘यो कामका लागि सल्लाह गरेकै हो,’ वडा अध्यक्ष आशमान संगतले भने, ‘मान्छे बस्ने ठाउँमा ट्वाइलेट चाहिइहाल्छ नि ।’ यही दरबारमा नभए पनि अमालकोट कचहरीको दक्षिणतिर दुई वटा सार्वजनिक शौचालय छन् । ‘त्यही प्रयोग गर्न सकिन्छ,’ लामिछानेले भने, ‘अमालकोट कचहरीकै साइडमा अर्को सार्वजनिक शौचालय छ । बन्दै गरेको आकाशेपुल सम्पन्न भएपछि पारि जान पनि सकिन्छ ।’

शौचालयको ठ्याक्कै तल खञ्जेश्वर महादेवको शिवलिंग छ । यो पशुपतिनाथका भट्ट नियुक्त हुँदा शपथ लिने शिवलिंग पनि हो । मूलभट्टले पशुपति क्षेत्रको भण्डारेश्वर महादेवबाट शपथ लिन सुरु गरेर पशुपति क्षेत्रका विभिन्न महादेवसँग शपथ लिने परम्परा छ । अमालकोट रहेको प्राचीन दरबार प्रवेश गर्ने ढोकैमा जमिन सतहभन्दा गहिरो ठाउँमा रहेको खञ्जेश्वर केही बागिएको अवस्थामा छ । बंगालका सम्राट् समसुद्दीनले आक्रमण गर्दा यो शिवलिंग जसरी ढल्काइदिएका थिए, त्यही स्वरूपमा राखिएको छ ।

संस्कृतिविद् गोविन्द टण्डनले पशुपति क्षेत्रको सांस्कृतिक अध्ययनमा उल्लेख गरेअनुसार वि.सं. १४०६ मंसिर २२ गते काठमाडौंमा आक्रमण गरेका थिए । त्यही क्रममा पशुपतिमा समेत जोडफोड गरेका थिए । ‘समसुद्दिनले जसरी पल्टाइदिएका थिए, त्यही स्वरूपमा छ अहिले पनि,’ संस्कृतिविद् वैद्यले भने, ‘यस्ता महत्त्वपूर्ण स्थानमा हामीले जे पायो त्यही गर्नु भएन ।’

प्रकाशित : असार १९, २०७९ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×