सपनाको त्यो दोभान- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सपनाको त्यो दोभान

अध्ययन र अनुसन्धान, लेखन र विमर्श, प्रकाशन र प्रसारण गर्ने एउटा जीवन्त संस्था बनाउन सके कति आनन्ददायी हुँदो हो !
उज्ज्वल प्रसाई

झापाको चारआलीबाट इलामतर्फ लाग्दा पहाडको चढाइ सुरु हुनुअघि समतल मैदानभन्दा केही अग्ला तर पहाड नभइसकेका ठाउँहरू आउँछन् । बुधबारेबाट उत्तर लागेपछि भेटिने बर्ने र कोलबुङजस्ता ठाउँ तराई र पहाडका दोसाँध हुन् । अलिकति चिया बगान, साना पसलसहितका चोक, कतै बारी र कतै बाक्ला रूख लगाइएको यो भेग उष्णतम मौसममा पनि शीतल देखिन्छ ।

बहुप्रचारित र ‘फोटोजेनिक’ कन्यामको छायामा पर्ने यस क्षेत्रमा धेरैका आँखा अडिँदैनन् । मलाई भने कन्यामका हरिया तरेलीभन्दा यतैका साना थुम्काको झझल्को धेरै आउँछ ।

हरेक पटक त्यस भेगमा पुग्दा लाग्छ— यो भौगोलिक दोसाँधमा ज्ञान र सृजनाको अर्को एउटा दोभान जोड्न पाए क्या गजब हुँदो हो ! अध्ययन र अनुसन्धान, लेखन र विमर्श, प्रकाशन र प्रसारण गर्ने एउटा जीवन्त संस्था त्यहाँ बनाउन सके कति आनन्ददायी हुँदो हो ! ज्ञान र सृजना सपाट उद्यम होइनन्, ती त बरु दोभान र त्रिवेणी नै हुन् । श्रम र कल्पनाको दोभानÙ सोच, चिन्तन र अभिव्यक्तिको त्रिवेणी ।

नेपालमा ‘सेल्फीडाँडा’ हरू जत्तिकै चर्चित छन् बोलीचालीमा ‘जेसीबी’ भनिने डोजर र एक्स्क्याभेटर । तिनका नंग्राले धेरै नकोपरी, ठूला भवनका लोभ अतिशय नहुर्काई बनाउन सकिने होस् त्यस्तो संस्था । फलफूल र तरकारी नमासी, सुपारी र नरिवल सबै नढाली, रूखका अन्य दर्जनौं प्रजाति नसिध्याई, चराका गुँड नबिथोली, र खोला–पैनी दूषित नबनाई खडा गर्न सकिने होस् त्यो । बस्ने र पढ्ने, लेख्ने र गफ गर्ने मझौला कुटीहरू बनून् । किताब, अन्य लिखत र श्रव्यदृश्य सञ्चयन गर्ने आधारभूत पूर्वाधारसहितका थला निर्माण होऊन् । रैथाने सौन्दर्यका कलेवर सज्जित चिटिक्कको निर्मिती होस् सिंगो संस्था ।

पछिल्ला केही वर्षदेखि खिपेर हुर्काएको सपनाको त्यस संस्थामा शास्त्रबीच दुर्लघ्य पर्खाल ठडिएका हुँदैनन् । बरु समाजविज्ञान र मानविकीका अनेक भँगाला मिसिएर ज्ञानको शालीन नदी बग्छ त्यहाँ । नदीमा कतै साहित्य र समाजशास्त्रको संगम भेटिन्छ, कतै फेला पर्छ इतिहास र संस्कृतिको दोभान भने, कतै राजनीतिशास्त्र–मानवशास्त्र–अर्थशास्त्रको त्रिवेणी । सभ्यता–भाषा–संस्कृतिका घामछाया त त्यहाँका दैनिकी नै हुनेछन् । अर्थात्, प्रकृतिका छटा त्यहाँ हुनेछन्, संस्कृतिका कृत्रिम निर्मितीका उहापोह पनि साथै हुनेछन् ।

जस्तो, एउटा रोचक पटकथा पनि जडित छ ज्ञानको यस काल्पनिक उद्यममा । कुनै एक साँझ झापाको किसान समुदायबारे खोज गरिरहेका शोधार्थी आफूले बटुलेका सूचना सुनाउन थालेका छन् । समुदायको इतिहास र हाल भइरहेका अनेकवली परिवर्तन्का वर्णन सुनाउँछन् । त्यस भेलामा सामेल छन्, अन्य धेरै विभागका शोधार्थी र शिक्षक । साथै छन्, यस्ता विषयमा रुचि भएका स्थानीयहरू । विमर्श चलिरहेको ठाउँको एउटा कुनामा मुग्ध बसिरहेका छन्, आफ्नै पुरानो किताब ‘आर्ट अफ नट बिइङ्ग गभर्न्ड’ का पात्रहरू सम्झँदै अमेरिकी मानवशास्त्री जेम्स सी स्कट । अर्को कुनामा बसेर नयाँ नाटकको प्लटमा किसानका सुखदुःख देखाउन सकिने सम्भावना खोज्दै गरेकी कलाकार–निर्देशक सरिता साह छन् । र, कविताका लागि नयाँ विम्ब सुझाइरहेका कवि रावत पनि त्यतै कतै ।

जतन गरीगरी बिस्तारैबिस्तारै दिमागी भित्तोमा कोरिँदै गरेको यस काल्पनिक संस्थाको सञ्चालनमा सामूहिकताको लोकतान्त्रिक अभ्यास पनि गाँसिएको छ । संस्था सञ्चालनका निम्ति आवश्यक श्रम त्यहाँ आबद्ध अध्येताहरूमै विभाजित हुनेछ । करेसाबारी स्याहार्नेदेखि फूलबारी सजाउने, चमेना सञ्चालन गर्नेदेखि प्रशासन र पुस्तकालय रेखदेख गर्नेसम्म । बराबरीको भाव सिर्जना गर्ने र कुनै एउटा मालिकका लागि जागिर खाइदिएको अनुभूति नहुने वातावरण निर्माण गरिनेछ । बिहान कफी उमाल्दै गरेको कोही, अपराह्न नयाँ शोधार्थीलाई शोध प्रणालीका जटिलताबारे बताउँदै गरेको देखिनेछ । अघिल्लो साँझ चमेना व्यवस्थापनमा लागेको अर्को कोही भोलि दिउँसो पुस्तकालयमा घोत्लिइरहेको भेटिनेछ ।

कल्पनामा कुँदेको यो संस्था लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको भाका टिपेर भन्दा सुन्दर, शान्त, विशाल छ । रोमाञ्चक त्यति नै । कसैका कानमा यो औधी आदर्श पनि सुनिन सक्छ । त्यो यथार्थ— जसको सामना गरेर यस कल्पनालाई मूर्तता दिनुपर्नेछ— भने न सुन्दर छ, न अपेक्षा गरेजति शालीन छ, र त्यो हदै साँघुरो पनि छ । जटिलता त यस्तो संस्थाको कानुनी वैधताबाटै सुरु हुन्छ । आखिर के हो यो ? मौजुदा कुनै विश्वविद्यालयको सम्बन्धन लिएको कलेज ? काठमाडौंमा अभ्यास भइरहेका केही प्राज्ञिक एनजीओजस्ता संस्था ? कुनै पुरानो गुरुकुल शैलीको स्थापना ? वा, आफैंमा एउटा विश्वविद्यालयल ?

अर्को पेचिलो प्रश्न साथै गाँसिएर आउँछ । संस्थाको कानुनी वैधता जे होस्, यसको सञ्चालनका निम्ति स्रोत कसले र कसरी जुटाउँछ ? सरकारले खटाएर दिने सार्वजनिक स्रोतको उपयोगबाट यो सञ्चालन हुने भए, अहिले भएकै संस्थाहरू आकण्ठ डुबेका दलदल हेर्दै कहाली लाग्दैन र ? स्रोतसँगै आइलाग्ने कर्मचारीतन्त्रका उदास, नीरस र दिक्दारिला छिँडी सम्झँदै नौनारी गलेर आउँछन् । कर्मचारीतन्त्रसँग जुध्ने साहस बटुली नसक्दै दलतन्त्रले बाउने ओढारजस्तो असाध्यै ठूलो र अँध्यारो मुख कल्पेर तर्सन थालिन्छ । यी सबै छिचोलेर निर्बाध सञ्चालन गर्न सक्ने सामर्थ्य कोसँग होला ?

यस्तो कल्पना गर्दा अर्को बिर्सन नहुने यथार्थ पनि छ । यसरी नै केही मान्छेका कल्पनामा पहिल्यैदेखि भएका र बिस्तारै मूर्तरूप लिन थालेका विश्वविद्यालयको एउटा लामो पंक्ति नै तयार छ नेपालमा । प्रदेशका आफ्ना विश्वविद्यालयका जपना पनि छँदै छन् । संसद् र मन्त्रालयमा विचाराधीन रहेका संस्थाका अन्य धेरै फाइल होलान् । त्यति मात्रै होइन, ज्ञानोद्यमको समग्र क्षेत्रमा समाजविज्ञान र मानविकीप्रति बढेको उदासीनताको हेक्का पनि राख्नैपर्छ । बजारको प्राथमिकतामा नपर्दाका दुःख पनि बिर्सन नहुने नै छन् । यी सबै गाह्रा–साँघुराले कल्पनालाई कल्पनामै सीमित गराउने संकेत दिन्छन् ।

रह्यो, बाहिरी सहायतामा निर्भर एनजीओ । बाहिरी भन्ने शब्दले विदेशी दानदातव्य मात्र जनाउन खोजेको होइन । प्राज्ञिक दुनियाँभन्दा पर रहेका अन्य घरेलु संस्था पनि प्राज्ञिक एनजीओका स्रोत बन्न सक्थे । तर, त्यस्तो सम्भावना धेरै बलियो देखिन्न । बरु, ‘कर्पोरेट सोसल रेस्पोन्सिबिलिटी’ का स्रोत निजी स्वार्थपूर्तिकै निम्ति धेरै खपत भइरहेको यथार्थ छ । मठमन्दिरदेखि विज्ञापनिक लाभ हुने झिलिमिली कार्यक्रमसम्म त्यस्ता स्रोतका प्रापक हुन् । पछिल्लो समय सञ्चारक्षेत्रमा ती खाले स्रोत उपयोग हुने सम्भावना पनि देखिएको छ । अन्तर्य भने कुनै न कुनै किसिमको निजी लाभ नै हुनुपर्छ ।

माथि वर्णित कल्पनाको महत्त्व बुझ्ने, स्वतन्त्र ढंगले त्यस्ता काम गर्न दिने र तिनलाई सफलता हासिल गर्न सघाउने उदारमना दाता कति होलान् नेपालमा ? सतही अन्दाजले भन्छ, कोही पनि छैन । त्यसो भए, विदेशी सहायता यस्ता कामका लागि कत्तिको भरपर्दो स्रोत बन्न सक्छ ? सहायताका चालु रीत हेर्दा, सृजनात्मक र प्राज्ञिक काममा खासै ठूलो जाँगर कसैले देखाउँदैन । तत्काल उपयोगी हुने सूचना बटुल्न, सरकारी संयन्त्रका स्वार्थमुताबिक काम गर्न, र चलन अनुसार नै जोखिमरहित काम गरेरै बसिरहनुमा दाताले सहज मानेको देखिन्छ । ‘कम्फोर्ट जोन’ छिचोल्न नचाहनुमा उनीहरूका बाध्यता होलान् ।

संस्था स्वयंले उपार्जन गर्ने र बटुलेका नाफाको पुनर्लगानीमार्फत निरन्तर काम गर्ने सम्भावना देखिन्न । किनभने बजारमा तत्कालै बिक्री गर्न मिल्ने वस्तु उत्पादन गर्ने संस्था होइन यो । त्यसो त यसले डिग्री प्रदान गर्ने मेसो मिलाउन सक्यो भने पनि तात्तातै हाताहाती बिक्ने डिग्री वितरण गर्नु यसको उद्देश्य होइन । शक्तिशाली बजारको मन्त्र भने यस्तो छ— जे बिक्दैन, त्यो टिक्दैन । त्यसैले आफ्नो मात्रै उपार्जनमा निर्भर हुन यस्ता संस्थालाई महाहम्मे हुनेछ ।

उपाय एक मात्र छ, समाजको उल्लेख्य हिस्साले यस्ता संस्थाको उपादेयता गहिरो गरी महसुस गर्नेछ र समाजले यसलाई टिकाउनेछ भन्ने विश्वासका आडमा जोखिम मोलेर काम सुरु गर्ने । अनेक कारणले असफल भइएछ भने सिकाइ र अनुभव भयो भनेर चित्त बुझाउन सक्ने सामर्थ्य भएकाले मात्रै यस्तो सुरुआत गर्न सक्लान् । त्यसो त सुरुआत मात्रै गर्न पनि एकदुई मान्छे लागेर पुग्दैन । सानै सही एउटा समूह नै इमानदारी र पूर्ण लगन साथ यसमा खटिनुपर्छ । सयौं निजी आवश्यकता र स्वार्थलाई बेवास्ता गरेर अघि बढ्न सक्नुपर्छ ।

सपनाको दोभान अक्करिलो छ । अहिले देखेको सपना, अहिले नै पूरा नहुन सक्छ । जसले सपना देख्यो, उसैले त्यो यथार्थमा बदल्नुपर्छ भन्ने पनि केही छैन । सपनाको सञ्चयन मात्रै भइरहे, त्यो अझै पाकेर उन्नत हुन सक्छ । कसैले कुनै दिन सपनाभन्दा अझ सुन्दर यथार्थ बनाएर यसको उपादेयता प्रमाणित गरिदिन सक्छ । सपनासँगै आशा हुर्काउनुमा के हानि छ र ?

प्रकाशित : असार १७, २०७९ ०८:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

त्रिचन्द्र कलेजको खुम्चिँदो साख

पदमसिंह कार्की

१९७५ भदौ ५ गते प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले त्रिचन्द्र कलेजको उद्घाटन गरेका थिए । प्रारम्भमा आईएतर्फ संस्कृत, इतिहास र दर्शन साथै अंग्रेजी र नेपाली भाषा, विज्ञानमा भौतिक रसायन र गणित राखिएको थियो । संस्थापक प्रधानाध्यापक वटुककृष्ण मैत्री बंगाली थिए ।

पछि नरेन्द्रमणि दीक्षित र रुद्रराज पाण्डे उनका उत्तराधिकारी भए । भूगोल विषय २००४ सालमा थपियो । यसै सालबाट बीएस्सी, भौतिक समूहको पठन–पाठन सुरु गरियो भने वनस्पति र प्राणीशास्त्रको स्नातक तहको पढाइ २००७ बाट सुरु भयो । २०११ सालमा वाणिज्य संकाय सुरु गर्ने श्रेय ईश्वरीलाल श्रेष्ठलाई जान्छ । त्यसपछिका वर्षहरूमा क्रमशः तथ्यांकशास्त्र, भूगर्भशास्त्र, जलवायु विज्ञान, माइक्रोबायोलोजी, वातावरण र समाजशास्त्र थपियो । ७० हजार रुपैयाँमा १४ महिनामा निर्माण भएको मूल भवनको हालत अहिले दयनीय छ । छाना टाल्न सकिएको छैन, आँगनभरि झार उम्रिएका छन् । कुनै बेला त्रिभुवन विश्वविद्यालयकै जननीका रूपमा रहेको यो ज्ञान मन्दिर अहिले उसैको आंगिक क्याम्पस भएर मस्जिद, सिनेमाहल र बसस्टपको कोलाहलमा हराएको छ, जीर्ण र रुग्ण चोला फेर्न व्यग्र छ ।

सहिद जन्माउने कलेज

त्रिचन्द्र कलेजका गंगालाल श्रेष्ठ र ठाकुर दशरथ चन्द मात्र होइन लक्ष्मीनन्दन चालिसे पनि सहिद बने । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, क्रान्तिकारी कवि गोपालप्रसाद रिमाल र नाटककार बालकृष्ण समले पनि यहीँ पढे । यदुनाथ खनाल, डिल्लीरमण रेग्मी, ईश्वर बराल, भुवनलाल जोशी, महेशचन्द्र रेग्मीजस्ता विद्वान् यही कलेजका शोभा हुन् । राजनीति, प्रशासन लगायत क्षेत्रमा पनि यस्तै सफल व्यक्तिहरू यहीँका उत्पादन थिए ।

आन्दोलनमा अब्बल

२००४ सालमा प्रथम कवि सम्मेलन गरेको त्रिचन्द्र कलेजबाटै लाइब्रेरीकाण्डको सूत्रपात भएको थियो । त्यसपछिका मुख्यमुख्य राजनीतिक आन्दोलनको जग पनि यही कलेज थियो । यहीँका विद्यार्थीहरूको अहम् भूमिका थियो । गिर्दो शैक्षिकस्तरप्रति त्रिचन्द्रका अवकाशप्राप्त प्राध्यापक राजेश गौतमको अनुभूति छ, ‘हिजो यहाँ अध्ययन गर्ने विद्यार्थी तथा अध्यापनमा संलग्न हुनेहरू शिक्षामुखी हुन्थे । आज दुवैथरी राजनीति र दलमुखी बढी भएका छन् । जबसम्म शैक्षिक केन्द्रमा बस्नेहरूले राजनीतिक सिद्धान्तलाई महत्त्व दिन्छन्, तबसम्म शिक्षाको विकास हुन सक्दैन ।’

खुम्चेको साँधसीमा

गेहेन्द्रशमशेरको जग्गामा बनेको त्रिचन्द्र कलेजमाथि विभिन्न बहानामा अतिक्रमण गरेर साँधसीमा मिच्ने र ताछ्ने काम भएको छ । सार्क सम्मेलनको निहुँमा महानगरले कलेजलाई दुई फ्याक पारिदियो । चारैतिर सडक विस्तार गर्ने नाममा तीन रोपनीभन्दा बढी जमिन मास्यो । भक्तपुर बसस्टप अगाडिको रेडक्रस भवनले चर्चेको जग्गा र लैनचौर खानी विभाग पछाडिको सहिद पार्कमा करिब चार रोपनी जग्गा अलपत्र छ । जमलमा भएका आवासगृह पनि सरकारले राष्ट्रिय पुस्तकालयलाई दियो । त्यसै त थोरै जग्गा, सबैको तारो बन्दाबन्दै कलेजको क्षेत्रफल पनि निकै कम भइसकेको छ ।

नेपालको उच्च शिक्षाको धरोहर मानिएको यो कलेजले अहिले कक्षाकोठामा भरपर्दो ओत पनि दिन सकेको छैन । मानविकीका २४ मध्ये १४ विषय र बीएस्सीका सबै बिषयको पढाइ हुने यो कलेजमा करिब १५० पूर्णकालीन शिक्षक तथा १३५ कर्मचारी छन् । पटना विश्वविद्यालयको स्वीकृतिमा ८ जना विद्यार्थीले सुरु गरेको कलेजमा हाल चार सिफ्ट गरेर १० हजारभन्दा बढी विद्यार्थी अध्यनरत छन् । घण्टाघर दक्षिणको पूर्णभवन नै अस्तित्वहीन हुने अवस्थामा छ, अन्य भवन पनि भूकम्पले थिलथिलो पारेको छ । त्यसैले त, अहिले विद्यार्थीहरूले झरीमा रुझ्दै कक्षाकोठा छोडेर सडकमा आउन बाध्य भएका छन् ।

चन्द्रशमशेरको बन्चरो

कलेजको उद्घाटनका साक्षी राममणि आदिले आफ्नो सस्मरण अनुसार चन्द्रशमशेरले यस्तो भनेका रहेछन्, ‘हेर, आजको दिन नेपालका (राणा परिवार) निमित खुसीको दिन आउने हो वा नेपालको सर्वनाश गर्ने दिन आउने हो त्यसको केहि ठेगान छैन । त्यो कलेज खुल्नाको परिणाममा नेपालको असल होला भन्ने त म देख्दिन । काल बषत बेलाले मैले यो काम गर्नु परन आएको मात्र हो ।’ यसरी अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण कलेज खोलेको पुष्टि गर्दै कलेज स्थापना गरेकै दिन चन्द्रशमशेरले आफ्नो खुट्टामा बन्चरो हानेको कथन जगजाहेर भयो । उनको बन्चरोले उनकै निरंकुश सत्ताको शिरोच्छेदन मात्र नगरी नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको झोलुंगोका रूपमा अद्यापि झुलिरहेको छ । २०२२ सालमा पञ्चायतलाई शेरबहादुर देउवा, मार्सलजुलुम र गोविन्दमान र निर्मल अर्यालहरूले कलेजमा धरान थापेर आरा लाउँदा र दिनहुँजसो प्रजातन्त्रको नारा घन्काउँदा मैले पनि स्वर थपेको छु ।

झन् २०४६ सालको सम्पूर्ण आन्दोलन, चाहे एकेडेमीको होस् वा नारायणहिटीविरुद्ध होस् त्रिचन्द्र कलेज नै खनिन्थ्यो । आन्दोलनको भुंग्रोमा बहुदलको थुप्रै रोटी सेकेर सत्तामा पुगे पनि विद्यार्थीको पठनपाठनमा सुधार भएन । दलहरूले झन् झोले बनाए । जतिजति आन्दोलन उत्कर्षमा पुग्छ उतिउति अध्ययन र अध्यापन ओरालो लाग्छ ।

औसरैऔसरको विकल्प

कालो बादलमा चाँदीको घेरा भनेझैं शताब्दी कलेजले पनि औसरको ढोका खुलै राखेको छ । मूल भवनलाई पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ, सय वर्ष नाघिसकेकाले सम्पदा ऐन पनि आकर्षित हुन्छ र सोले निर्देश गरेअनुरूप बनाउन कठिन भए पनि असम्भव छैन । विद्यार्थी नेताहरूबीच समन्वय हुने हो भने भवन बनाउन चाहिने रकम सहयोगको वर्षा हुन बेर लाग्दैन । त्रिचन्द्रका गुरु र चेलाहरूको नगन्य दानले पनि अर्बौं नाघ्न सक्छ । अझ अहिले प्रधानमन्त्री पदमा यहीँका विद्यार्थी आसीन छन् । निष्ठापूर्वक आँट गर्ने हो भने विद्यार्थीको गर्जो टर्ने मात्र होइन विश्वकै लागि अनुकरणीय नजिर पनि हुनेछ ।

प्रकाशित : असार १७, २०७९ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×