उफ ! गृहस्थ जीवन- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

उफ ! गृहस्थ जीवन

घरायसी जिम्मेवारी पूरा गरेबापत प्रत्यक्ष आय आर्जन भएको नदेखिँदा गृहिणीले परिवारका लागि खर्चिएको श्रमको अवमूल्यन मात्र होइन, परिवारको नाममा आफ्नो भविष्यलाई बन्धकी राखी उनीहरूले गरेको योगदान र समर्पणलाई समेत नजरअन्दाज गरिन्छ ।
कल्पना भण्डारी

‘जीवन अवसर हो, यसको फाइदा लिनुहोस्; जीवन सुन्दरता हो प्रशंसा गर्नुहोस्; जीवन सपना हो, महसुस गर्नुहोस्; जीवन चुनौती हो, सामना गर्नुहोस्; जीवन वाचा हो, पूरा गर्नुहोस्; जीवन पीडा हो यसलाई जित्नुहोस्; जीवन गीत हो, यसलाई गाउनुहोस्; जीवन संघर्ष हो, यसलाई स्विकार्नुहोस्’ मदर टेरेसाका यी कथनलाई मनन गर्ने हो भने मानव जीवन सृष्टिकै एक सुन्दरतम, अतुलनीय र अद्भुत यथार्थ हो । 

विभिन्न शास्त्रमा जीवनलाई चार भागमा विभाजित गरेको पाइन्छ, सुरुका २५ वर्षसम्मको उमेरलाई ब्रह्मचर्य अर्थात् भावी जीवनको तयारीका लागि अनुशासनमा बस्ने अवस्था भनिएको छ । २५ देखि ५० वर्षसम्मको उमेर नै गृहस्थ जीवन हो, यसलाई उत्पादन र उपभोगको अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । त्यसै गरी, ५० देखि ७५ वर्षसम्मको उमेरलाई वानप्रस्थ अर्थात् ज्ञान र अनुभव सामञ्जस्यको अवस्था तथा जीवनको उत्तरार्द्धलाई वा ७५ वर्षभन्दा माथिको अवधिलाई संन्यास, जसलाई आत्मकल्याणको अवस्था भनेर शास्त्रमा उल्लेख गरेको पाइन्छ ।

घरेलु जीवन र जीवनको सक्रिय अवस्था नै गृहस्थ जीवन हो । गृहस्थ जीवन सहज नहुँदा संसारमा मानसिक रोगीहरूको संख्या दिनानुदिन बढ्दो क्रममा छ भने अर्कातिर गृहस्थ जीवनबाट थाकेर मानिसमा आएको वितृष्णाले आत्महत्याको दर पनि डरलाग्दो नै छ । गृहस्थ जीवनमा दम्पतीहरूबीच हुने खटपट र बेमेलले गर्दा पारपाचुकेको दर पनि बर्सेनि बढ्ने क्रममै छ । सोचेजस्तो अनुकूल अवस्था नहुनु, सन्तान सुख नहुनु, आर्थिक र सामाजिक पक्ष सबल नहुनुजस्ता कारणले पनि गृहस्थ जीवनमा उथलपुथल ल्याउने गर्छ ।

हाम्रो सामाजिक तथा पारिवारिक संरचनामा गृहस्थ जीवनको आधा पाटो अथवा भनौं परिवारको लालनपालन, वृद्ध सदस्यहरूको स्याहार–सुसार, रेखदेख र घरायसी अन्य कार्य गृहिणीका रूपमा घर सम्हाल्ने महिला सदस्यको जिम्मामा हुन्छ । तथापि, घरायसी जिम्मेवारी पूरा गरेबापत प्रत्यक्ष आय आर्जन भएको नदेखिँदा गृहिणीले परिवारका लागि खर्चिएको श्रमको अवमूल्यन मात्र होइन, परिवारको नाममा आफ्नो भविष्यलाई बन्धकी राखी उनीहरूले गरेको योगदान र समर्पणलाई समेत नजरअन्दाज गरिन्छ । यसले गर्दा गृहिणी महिलामा नैराश्य उत्पन्न भई शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्नुका साथै पारिवारिक सन्तुलन खलबलिनेसम्मको जोखिम हुन्छ भने गृहस्थ जीवनमा प्रतिकूल असर पर्न जान्छ ।

पुरुषलाई पनि गृहस्थ जीवन त्यति सहज छैन । हाम्रोजस्तो मुलुकमा आर्थिक अभिभारा अझै पनि बहुसंख्यक पुरुषले नै धानिरहेका छन् भने आर्थिक रूपमा काँध मिलाउन महिलाहरू पनि भरमग्दुर प्रयास गरिरहेका नै छन् । आर्थिक व्यवस्थापन गरेपछि पुरुषले आफ्नो कर्तव्य पूरा भयो भन्ने मानसिकता त्याग्न नसक्दा पनि गृहस्थ जीवन असफल भएका घटनाहरू धेरै छन् । पुरुषको तुलनामा महिलाहरूलाई गृहस्थ जीवन फलामको च्युरा चपाउनुसरह नै हुन्छ । आयआर्जन गर्ने महिलाहरूको तुलनामा आयआर्जन नगर्ने महिलाहरू त झन् धेरै पीडित हुन्छन्, गृहस्थ जीवनमा । कमाउने श्रीमान्लाई भन्दा व्यवस्थित तरिकाले खर्च गर्न श्रीमतीहरूलाई अझ सकसपूर्ण हुन्छ । गृहस्थ जीवन सहज र सरल नहुँदा आउने उकुसमुकुस र छटपटीले मानिस विक्षिप्त हुनपुग्छ र अनेक प्रकारका अप्रिय निर्णय गर्न पनि पछि पर्दैनन् । बढ्दो महँगी, बेरोजगारी समस्या, अपराध, हिंसाका कारणले पनि गृहस्थ जीवनलाई असर पारेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । एकअर्काको भावना नबुझ्दा वा भावनाको सम्मान नहुँदा गृहस्थ जीवन बिथोलिन पुग्छ । जति नै तालमेल मिलाउन खोज्दा पनि कैयौंपल्ट गृहस्थ जीवनदेखि वितृष्णा, वैराग्य जाग्नु स्वाभाविक हो । परिवार र आफन्तजनमा सबैको चित्त बुझाएर खुसी राख्न सक्नु असम्भवप्रायः छ ।

नातिनातिना पुस्तादेखि हजुरबुबा, हजुरआमा पुस्तासम्म एउटै परिवारमा समेटिने हाम्रोजस्तो संयुक्त पारिवारिक संरचना भएको समाजमा र सूचना सञ्चार तथा प्रविधिको तीव्र विकासका कारण पुस्ताबीच निकै अन्तराल देखिन्छ । यस्ता अन्तरालहरूलाई सम्बोधन गर्दे सहज तरिकाले पारिवारिक सन्तुलन कायम गर्न साँच्चीकै चुनौतीपूर्ण छ । यसलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने पनि गृहस्थ जीवन जटिल बन्न जान्छ ।

गृहस्थ जीवनलाई स्वस्थ, सुखी बनाउन हामीले केही असल बानीको विकास गर्न सक्यौं भने जीवनरथलाई सहजै अगाडि बढाउन सक्षम हुन्छौं । हरबखत आफूलाई शारीरिक वा मानसिक रूपमा क्रियाशील राख्नाले उत्साह, जोस–जाँगर आउँछ र सकारात्मक सोचाइको विकास हुन्छ जसले गर्दा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने प्रतिकूल प्रभावबाट बच्न सकिन्छ । स्वस्थ शरीर हाम्रो सम्पत्ति हो, जसको कारणले भित्र शान्ति बाहिर प्रगति हुन्छ । सहयोग र सेवा गर्ने भावनाको विकास गर्न सके परिवारमा प्रेम उजागर हुन्छ, प्रेमबिनाको गृहस्थ जीवन विषाक्त बन्न जान्छ ।

भौतिक आवश्यकता पूरा हुनु मात्र जीवन सफल हुनु हैन । जीवन सफल बनाउन इज्जत, सम्मान, श्रद्धा, सेवाभाव, सहयोग, माधुर्यता, पारिवारिक प्रेमको पनि आवश्यकता पर्छ । प्रेमलाई जोगाउन सहयोग अनिवार्य छ, सहयोगबिनाको प्रेम कहिले पनि सफल हुँदैन । प्रेम, सद्भाव, सहयोग, समर्पण र विश्वासले नै घरायसी वातावरण सुन्दर र आकर्षक बन्छ र घर घर नभई मन्दिरमा परिणत हुन्छ । सद्गुणले भरिएको सुन्दर मनभित्र भगवान्को बास हुन्छ । परिवारमा भएको योगदानको उचित मूल्यांकन र कदर सही तरिकाले भएमा स्वस्थ गृहस्थ जीवनको परिकल्पना गर्न सकिन्छ । त्यसरी नै आफ्नो मनलाई अधीनमा राखी अन्तरमनले अह्राएको काम विवेकपूर्ण तरिकाले गर्नाले पक्कै पनि परिवारमा सौहार्दता पैदा हुन्छ । मानिसहरू स्वअनुशासित भएनन् भने अराजक हुन जान्छन् र अराजकताले गृहस्थ जीवनलाई तहसनहस पार्न सक्छ । त्यसैले मन, वचन र कर्मको माध्यमबाट आ–आफ्नो गृहस्थ जीवन सफल पार्ने कोसिस गनुपर्छ । एउटा गृहस्थ जीवन सफल हुनु परिवार सफल हुनु हो, सफल परिवारहरूको संयोजनबाट सफल समाजको निर्माण हुन्छ र यो नै सफल राष्ट्रको आधारशिला हो ।

प्रकाशित : असार १६, २०७९ ०७:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मल र सिँचाइ अभावले पोहोरभन्दा कम रोपाइँ

गत वर्ष असार १० सम्म देशभर २७ प्रतिशत रोपाइँ भएकामा यो वर्षको सोही अवधिमा १७ प्रतिशत मात्रै
राजु चौधरी

काठमाडौँ — कृषि तथा पशुपन्छी विकासमन्त्री महिन्द्रराय यादव, कृषि विभाग, मातहतका कर्मचारीहरू बुधबार १९ औं राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन व्यस्त भइरहँदा सुर्खेत वीरेन्द्रनगर–१० का किसान सन्तबहादुर केसी रासायनिक मल खोज्नमा व्यक्त थिए । विभिन्न सहकारी, कृषि सामग्री कम्पनीको गोदाम धाउँदा–धाउँदै निराश बनेका उनले स्थानीय एग्रोभेटमा युरिया मल बिक्री भइरहेको खबर पाएर बजार झरेका थिए । तर, मूल्य अचाक्ली महँगो । ८ कट्ठामा खेती गर्दै आएका उनले गत वर्ष असार १५ सम्ममा रोपाइँ सकिसकेका थिए । सिँचाइ र मल अभावले यस वर्ष उनको धान खेत बाँझै छ ।

धान रोप्न तयारी अवस्थामा राखिएको सुर्खेत उपत्यकाको घस्रा फाँट । तस्बिर : कान्तिपुर

‘सहकारी र कृषि सामग्र्री कम्पनीमा मल छैन । एग्रोभेटमा युरिया मल छ तर किलोकै ६० रुपैयाँ पर्छ,’ उनले भने, ‘मल अभाव भइरहँदा खोलामा पानी पनि भएन । यसपालि रोपाइँ नगर्दै धान दिवस आयो ।’ हाल सरकारी अनुदानको डीएपी मलको मूल्य प्रतिकिलो ४५ रुपैयाँ र युरिया १५ रुपैयाँ पर्छ । तर, अभावको मौका छोपेर व्यवसायीहरूले चर्को मूल्य असुलिरहेका छन् ।

सल्यान शारदा नगरपालिका–१ शीतलपाटीका किसान नवीन बडेलले पनि मलबिनै रोपाइँ गरिरहेको बताए । ‘यहाँका माननीय, प्रमुख जिल्ला अधिकारीलगायत सबैलाई फोन गरेका थियौं । कृषि सामग्री कम्पनीमा पनि गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘पछिल्लो समय आउन त आयो तर थोरै मात्र । सबैलाई पुगेन । किसान निराश छन् । यस्तै अवस्था रहे उत्पादन फेरि घट्ने देखिन्छ ।’

सरकारले यो वर्ष धान दिवसको नारा ‘धान बालीमा जैविक विविधताको उपयोग, आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग’ तय गरेको थियो । सोहीअनुसार बुधबार तामझामका साथ दिवस मनाइरहँदा धेरैजसो किसानले मलबिनै रोपाइँ गरे । कतिपय स्थानमा सिँचाइ अभावका कारण रोपाइँ नै सुरु भएको छैन । यसको पुष्टि सरकारी तथ्यांकले पनि गर्छ । बाली विकास तथा जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रका अनुसार गत वर्षको तुलनामा यो वर्ष असार १० सम्म धान रोपाइँ १० प्रतिशतले घटेको छ । गत आर्थिक वर्ष ०७८/७९ को असार १० सम्म देशभर २७ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो । यस वर्षको सोही अवधिमा १७ प्रतिशत धान खेतमा मात्रै रोपाइँ हुन सकेको छ । हालसम्म प्रदेश १ मा ८.८५ प्रतिशत, वाग्मतीमा २५ प्रतिशत, गण्डकीमा १३.६ प्रतिशत, लुम्बिनीमा ८.६४ प्रतिशत, कर्णालीमा ४० प्रतिशत र सुदूरपश्चिममा २१ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको केन्द्रले जनाएको छ ।

प्रदेश २ मा रोपाइँ नै सुरु हुन सकेको छैन । कृषि विभागका महानिर्देशक रेवतीरमण पौडेलले असार १४ सम्मको तथ्यांकअनुसार प्रदेश १ मा १७.९ प्रतिशत र वाग्मतीमा ३१ प्रतिशत रोपाइँ भइसकेको जनाए । सबै प्रदेशमा पत्राचार गरिएको र १/२ दिनमै यकिन तथ्यांक आउने उनले बताए । ‘सिँचाइ अभावले पश्चिमतिर धेरै खेतमा रोपाइँ भएको छैन । समयमै बीउ पनि तयार भएन,’ उनले भने, ‘मनसुन सक्रिय हुँदै छ । अब तीव्र गतिमा रोपाइँ हुन्छ ।’

मुलुकमा सबैभन्दा बढी मध्य, पूर्वी क्षेत्र र तराईमा बढी धान खेती हुन्छ । यो वर्ष अहिलेसम्म तराईमै रोपाइँ कम भएको छ । यसको प्रमुख कारण सिँचाइ अभाव हो । मनसुन पूर्वी क्षेत्रमा सक्रिय भए पनि पश्चिमी क्षेत्रमा अझै सक्रिय भइसकेको छैन । तराईको करिब २५–३३ प्रतिशत जमिनमा मात्रै सिँचाइ सुविधा छ । मुलुकको खेती प्रणाली मनसुनमै आधारित हुँदा रोपाइँ गर्न मनसुन कुर्नुपर्ने बाध्यता किसानलाई छ । महानिर्देशक पौडेल रासायनिक मलको असहजताका बाबजुद यति रोपाइँ हुनुलाई सकारात्मक नै मान्छन् ।

‘मल आउने क्रममा छ, अहिले बजारमा पर्याप्त छैन,’ उनले भने, ‘त्यसको बाबजुद पनि रोपाइँको अनुपात राम्रो छ ।’ मुलुकभर १४ लाख ७७ हजार हेक्टरमा धान रोपाइँ हुन्छ । नेपाललाई वार्षिक आवश्यक धान ६५ लाख ५१ हजार टन हो । तर, गत वर्ष ५६ लाख टन मात्रै उत्पादन हुन सकेको थियो । मध्य असारसम्म रोपाइँको अनुपात हेर्दा यो वर्ष उत्पादनमा ह्रास आउनेमा किसानहरूले चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन् । त्यसैले धेरैजसो किसानले मलबिनै रोपाइँ गरिरहेको कृषक समूह महासंघ नेपालका अध्यक्ष नवराज बस्नेतले बताए । ‘यही अवस्था रहिरहे उत्पादन बढ्दैन, यो धानको आयात बढ्ने संकेत हो,’ उनले भने ।

भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्दा गत आव ०७७/७८ मा २० अर्ब ५५ करोड रुपैयाँको धान, २७ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँको चामल र २ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँको कनिका आयात भएको थियो । चालु आवको ११ महिनामा १६ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँको धान, २७ अर्ब १२ करोड रुपैयाँको चामल र १ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँको कनिका आयात भइसकेको छ । किसानहरूले समयमै मल नपाए आयातको आकार बढ्दै जाने अध्यक्ष बस्नेतले बताए ।

डीएपी अभाव छैन, युरिया आउँदै छ : कृषि मन्त्रालय

सरकारले भारतबाट जीटुजी मोडलमा आगामी ५ वर्षका लागि रासायनिक मल खरिद गर्न गत फागुनमै एमओयू गरिसकेको छ । तर, हालसम्म मल खरिद गर्न सकेको छैन । नेपालमा रोपाइँ हुने क्षेत्रफलका आधारमा वार्षिक करिब साढे ७ लाखदेखि ८ लाख टनसम्म मल आवश्यक पर्छ । जसमध्ये साढे ५ लाख टन आयात गर्न सके किसानले अभाव महसुस गर्नुपर्दैन । धान बालीका लागि करिब १ लाख ५० हजार टन मल चाहिन्छ । तर, यो वर्ष उक्त परिमाणमा मल नआउँदा किसानले चरम अभाव झेल्नु परिरहेको हो । कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका प्रवक्ता प्रकाशकुमार सञ्जेलले डीएपी मल करिब ५० हजार टन मौज्दात रहेको दाबी गरे । युरिया पनि आउने क्रममा रहेको उनको भनाइ छ ।

‘रोपाइँका बेला डीएपी चाहिने हो, अहिले ५० हजार टन आइसक्यो, वितरण भइरहेको छ । थप आउने क्रममा पनि छ,’ उनले भने, ‘धान रोपेको २१ दिनपछि युरिया चाहिन्छ, युरिया पनि आउने क्रममा छ ।’ भारतबाट युरिया मल फास्ट ट्र्याकबाट १५ हजार टन र कृषि सामग्री कम्पनीले ग्लोबल टेन्डरमार्फत ३० हजार टन आउने क्रममा रहेको उनले जानकारी दिए । ‘अहिलेको धान बालीलाई १ लाख ३० हजार टन आवश्यक हो । मल आउने क्रममा छ । साउन पहिलो सातासम्म युरिया पनि आउँछ,’ उनले भने ।

रोपाइँको हकमा गत वर्षकै हाराहारीमा हुने उनले बताए । ‘तराईमा धान रोपाइँ सुरु हुँदै छ, प्रदेशमा पत्राचार गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘अब रोपाइँको पूरा विवरण आउँछ, रोपाइँ गत वर्षकै हाराहारीमा हुन्छ, घट्दैन ।’

प्रकाशित : असार १६, २०७९ ०७:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×