धान दिवसको सार्थकता- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

धान दिवसको सार्थकता

सम्पादकीय

अन्यथा केही नभए, आज ‘राष्ट्रिय धान दिवस’ भन्दै देशभर उच्चपदस्थ अधिकारीहरूले पनि तामझामका साथ हिलोमा पस्ने र धान रोप्ने काम गर्ने छन् ।

भक्तपुरको चाँगुनारायण पिखेलस्थित धान रोप्दै गरेका किसानहरु ड्रोनबाट लिएको तस्बिर । तस्बिर : दीपेन्द्र रोक्का

कृषिप्रधान मुलुकमा धानकै नाममा एक दिन विशेष उत्सव मनाउनुको आफ्नै अर्थ छ । तर धानसँग अन्तरसम्बन्धित वर्षौंदेखिका मुद्दालाई सम्बोधन गर्ने दिशामा कुनै पाइला नचाली खालि तामझामका साथ दिवस मात्रै मनाउनुको चाहिँ कुनै अर्थ छैन । त्यसैले, परिणाम दिने कार्यमै सम्बद्ध पक्षको थप मिहिनेत आवश्यक छ ।

खासगरी धान उत्पादन वृद्धि गर्दै आयात प्रतिस्थापनका लागि मलबिउ अभाव र सिँचाइ असुविधाजस्ता कृषि कर्मका सर्वकालिक समस्याहरू सामधान गर्नुपर्छ । मुलुकभर करिब औसतमा १४ लाख ७० देखि १४ लाख ८० हजार हेक्टरसम्म धान रोपाइँ हुन्छ । कृषि मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार २०७७/७८ मा १४ लाख ७३ हजार ४ सय ७४ हेक्टरमा धान रोपाइँ भएको थियो । उक्त क्षेत्रफलबाट ५६ लाख २१ हजार ७ सय १० टन धान उत्पादन भयो । २०७८/७९ मा १४ लाख ७७ हजार ३ सय ७८ हेक्टरमा धान रोपाइँ भयो । धान रोपाइँ हुने क्षेत्रफल बढे पनि यस वर्ष उत्पादन भने ४ लाख ९१ हजार ८५ टनले घटेर ५१ लाख ३० हजार ६ सय २५ टनमा झर्‍यो । यसमा मलबिउ र सिँचाइ सुविधा नहुनु नै मुख्य समस्या हुन् ।

यस वर्ष पनि यिनै समस्याहरू दोहोरिएका छन् । गत आर्थिक वर्षको यसै अवधिको आँकडासित तुलना गर्दा झन् खराब अवस्था देखिएको छ । अर्थात्, गत वर्षभन्दा यसपालि धान रोपाइँ कम भएको छ । बाली विकास तथा जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रका अनुसार १० गतेसम्मको अवधिमा धान रोपाइँ १० प्रतिशत बिन्दुले घटेको छ । आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को असार १० गतेसम्म २७ प्रतिशत रोपाइँ भएकामा २०७९/८० असार १० गतेसम्म १७ प्रतिशत मात्रै भएको छ ।

रोपाइँ कम हुनुका पछाडिको तत्कालीन कारण मनसुनलाई मानिएको छ । अहिलेसम्म मनसुन मुलुकको पूर्वी भागमा सक्रिय भए पनि पश्चिममा सक्रिय भइसकेको छैन । कुल धानखेती हुने क्षेत्रमध्ये करिब २५ देखि ३३ प्रतिशत जमिनमा मात्रै सिँचाइ सुविधा छ । बाँकी आकाशे वर्षामै भर पर्नुपर्छ । यिनै कारण धान रोपाइँ कम भई उत्पादनमा कमी आउने प्रारम्भिक संकेत देखिइसकेको छ । अर्कोतर्फ रोपाइँ भइसकेका स्थानमा पनि रासायनिक मल प्रयोग गरिएको छैन । अधिकांश जिल्लामा रोपाइँ सुरु भइसक्दा पनि किसानले मल पाएका छैनन् । भारतीय सीमावर्ती जिल्लाका केही किसानले सीमावर्ती बजारदेखि अनौपचारिक माध्यमबाट मल ल्याएर जोहो गरेका छन् भने, कतिपय पहाडी जिल्लामा किसानहरू चर्को मूल्य तिर्न विवश छन् । सरकारले अघिल्लो वर्षको तुलनामा यस वर्ष न्यूनतम मल पनि ल्याउन सकेको छैन ।

नेपालमा वार्षिक करिब साढे ७ लाखदेखि ८ लाख टन मल आवश्यक पर्छ । जसमध्ये साढे ५ लाख टन आयात गर्न सके किसानले अभाव महसुस गर्नुपर्दैन । धानबालीका लागि मात्रै करिब १ लाख ५० हजार मल भए पुग्छ । तर, भारत सरकारसँग सम्झौता गरी ‘जीटुजी’ मार्फत मल ल्याएर आपूर्ति व्यवस्था सहज बनाइने आश्वासन दिएको सरकारले मल भने ल्याइदिएन । सरकारले भारतबाट ५ वर्षका लागि रासायनिक मल ल्याउन गत फागुनमा समझदारी गरेको थियो । त्यहीबमोजिम कृषिमन्त्री महिन्द्र राय यादवले किसानलाई दिएको आश्वासन अब झूटो साबित भइसकेको छ ।

यस्तै झूट र अव्यवस्थाका कारण किसानले कर्म गरे पनि उत्पादन बढाउन सकेका छैनन्, जसले गर्दा आयातमै निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता छ । भन्सार विभागको विवरणअनुसार धान तथा चामल खरिदमा बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँ बाहिरिने गरेको छ । आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा २० अर्ब ५५ करोडको धान, २७ अर्ब ६२ करोडको चामल र २ अर्ब ६१ करोडको कनिका आयात भएको थियो । यस आर्थिक वर्षको ११ महिनामा पनि १६ अर्ब ७९ करोडको धान, २७ अर्ब १२ करोडको चामल र १ अर्ब ३८ करोडको कनिका आयात भएको छ ।

सम्भावना भएर पनि व्यवस्थापकीय कमजोरीका कारण कृषि उत्पादन बढाउन नसक्नु र विदेशी मुद्रा सञ्चिति घटेर अर्थतन्त्र संकटोन्मुख रहेकै अवस्थामा कृषि सामग्रीका नाममा अर्बौं रुपैयाँ बाहिरिनु कहालिलाग्दो अवस्था हो । यो अवस्थाको अन्त्य गर्न मलबिउसम्बन्धी सरकारकै नीति पूर्ण रूपमा कार्यान्वन गरिदिए पुग्छ । मलको आपूर्ति व्यवस्था सहज बनाउन सरकारले नै जारी गरेको मल नीति छ, जसअनुसार बाली लगाउनु ६ महिनाअघि नै मल सुनिश्चित गर्नुपर्छ, र बाली लगाउने बेला घरदैलोमा पुर्‍यादिनुपर्छ । तर, ढुवानी/टेन्डरमा हुने कमिसनको चक्करले किसानले कहिलै मल पाउँदैनन् । ग्लोबल टेन्डरमार्फत खरिद हुने मल, टेन्डर प्रक्रियामा हुने चलखेलले समयमै आयात हुँदैन । किसानको मर्का बुझ्न सरकार संवेदनशील छैन भन्ने उदाहरण त चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा मल शीर्षककै रकम कटौतीसम्बन्धी व्यवस्था नै हो । अर्थमन्त्री जनार्दन शर्माले चालु आर्थिक वर्षको तुलनामा आगामी वर्षका मल खरिदका लागि आधा बजेट घटाइदिएका छन्, जुन मुलुकको अर्थतन्त्रका लागि प्रतिगामी काम हो ।

सम्बन्धित कर्मचारीदेखि राजनीतिक नेतृत्वले बुझ्नै पर्छ, अर्थतन्त्र सुधारका लागि हाम्रो आफ्नै उत्पादनको संरक्षण तथा उत्पादन वृद्धिका साथै आयात प्रतिस्थापन गर्नु जरुरी छ । त्यसको प्रमुख सम्भाव्य क्षेत्र भनेकै कृषि हो, जसमा पनि धानबाली मुख्य हो । तर, परिणाम दिने काम नगर्ने, देखावटी कार्यक्रम मात्रै गर्ने कार्यले धानको उत्पादन बढाउँदैन । यसकारण, आजको धान दिवसलाई सार्थक बनाउन धानबालीका प्रमुख समस्याहरू सामधानका निम्ति जोड दिनैपर्छ ।

प्रकाशित : असार १५, २०७९ ०७:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पूर्वमा भीषण बाढी, दुई हजार घर डुबानमा

कोसी ब्यारेजमा पानीको बहाव बढेपछि डुंगा चलाउन, माछा मार्न र बाढीले बगाएर ल्याएका दाउरा झिक्न रोक
प्रदेश ब्युरो

विराटनगर — अविरल वर्षापछि पूर्वका विभिन्न नदीमा आएको बाढीले मोरङमा एक जनाको मृत्यु भएको छ । दुई हजारभन्दा बढी घर डुबाउँदा सयौं सर्वसाधारण विस्थापित भएका छन् । 

मोरङको गछिया खोलामा आएको बाढीले बगाएर सुन्दर हरैंचा–६ का ५८ वर्षीय रामबहादुर विकको मृत्यु भएको हो । खोला तर्ने क्रममा उनलाई बाढीले बगाएर तीन किलोमिटर तल पुर्‍याएको थियो । बाढीले मोरङमा मात्रै करिब १५ सय जना प्रभावित भएका छन् । सिंघिया र केसलिया खोलामा तटबन्ध नहुँदा विराटनगरवासी हरेक वर्ष डुबानमा पर्दै आएका छन् ।

झापामा हजारभन्दा बढी घर डुबानमा परेका छन् । अविरल वर्षाले सप्तकोसी नदीमा जलस्तर बढेपछि कोसी ब्यारेजसँगै सुनसरी, सप्तरी र उदयपुरमा सतर्कता अपनाइएको छ । उदयपुरमा बाढीले सडक बगाउँदा यातायात अवरुद्ध भएको छ ।

विराटनगरको बजार क्षेत्रबाट पूर्वमा बग्ने सिंघिया र पश्चिममा बग्ने केसलिया खोलाको तटबन्ध गर्ने नवनिर्वाचित महानगर प्रमुख नागेश कोइराला र प्रतिस्पर्धी एमाले उम्मेदवार सागर थापाको मुख्य चुनावी मुद्दा थियो । अघिल्ला प्रमुख भीम पराजुली र उनका प्रतिस्पर्धी एमालेका विनोद ढकालले पनि यी दुई खोलाको दीर्घकालीन तटबन्ध गर्ने भन्दै आसपासका बासिन्दाको भोट मागेका थिए । दुवै खोलाको बाढीले मंगलबार सयौं परिवार विस्थापित भएको प्रहरीको तथ्यांक छ । महानगरका वडा १, २, ४, ६, ७, ८, ११, १२, १६, १८ र १९ का बासिन्दा प्रभावित भएका छन् । सिंघियाको बाढीले विराटनगर–८ हाटखोलाको सुकुम्बासी बस्तीका २५ घर विस्थापित भएका छन् । उनीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको मोरङका डीएसपी दीपक श्रेष्ठले बताए । सिंघियाकै बाढीको जोखिममा रहेका महानगरको वडा २ का १५ परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ । छिमेकी कटहरी–१ को टाइगर टोल, हनुमान मन्दिर एरिया र जम्टोकीका १ सय ३० परिवार विस्थापित भएका छन् ।

सिंघिया खोलाको बाढी विराटनगर–२ को सरस्वती बस्तीमा पस्दा २० घर डुबानमा परेको डीएसपी श्रेष्ठले बताए । बाढीले उत्तरी मोरङमा पनि क्षति पुर्‍याएको छ । बाहुनीमा खहरे खोला पस्दा ८ घर डुबानमा परेका छन् भने बाढीले विराटनगर, कटहरी, बेलबारीका ७ सयभन्दा बढीले घर छाड्नुपरेको छ । यस्तै, बाढीको पानी पसेपछि बुढीगंगा–२ स्थित विराट शिक्षण अस्पतालको आकस्मिक कक्ष बन्द गरिएको छ । कानेपोखरी, केराबारी, सुनवर्षी, पथरी–शनिश्चरे पनि बाढीले प्रभावित छन् ।

झापाका हजारभन्दा बढी घर डुबानमा परेका छन् । मेची, रतुवा, मावा, कमल, कन्काईलगायतका नदीमा आएको बाढीले घर डुबानसँगै दुई हजारभन्दा बढी परिवार विस्थापित भएका छन् । नदी किनारका सुकुम्बासी बस्ती प्रभावित छन् । प्रमुख जिल्ला अधिकारी छवि रिजालले अप्ठ्यारोमा परेका करिब ३ सय जनालाई सुरक्षित स्थलमा सारिएको बताए । गौरादह, गौरीगन्ज, कमल, शिवसताक्षी, बाह्रदशी र भद्रपुरमा पनि बाढी बस्तीमा पसेको उनले बताए । प्रहरीको सहयोगमा प्रभावितलाई उद्धार गरेर सुरक्षित स्थलमा राखिएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय झापाका अनुसार गौरादह–६ तेलिया डाँगीमा रतुवा खोलाको बाढी पस्दा सयभन्दा बढी घर डुबानमा परेका छन् । भद्रपुरका विभिन्न वडामा मेचीको बाढीले असर पुर्‍याएको छ । शिवसताक्षीका ३ र ४ नम्बर वडामा कमल खोला पसेर ४० घर डुबानमा परेका छन् भने झापा–१ मिलनबस्तीका ९० घर डुबेका छन् ।

गौरीगन्ज–४ का १५ घर डुबानमा परेपछि प्रभावितलाई नजिकैको स्कुलमा सारिएको छ । बाह्रदशीको गौरीगाउँमा अदुवा खोलाको बाढी पस्दा ७ घरका ३३ जना विस्थापित भएका छन् । उनीहरूलाई नजिकैको स्कुल र धर्मशालामा आश्रय दिएर राखिएको प्रहरीले जनाएको छ । झापा गाउँपालिकाका सितुमारी, मिलनबस्ती, सिर्जनाबस्ती, टप्पुबस्तीमा कन्काई नदीको बाढी पस्दा ३ सय ५० घर डुबानमा छन् ।

रेडक्रस सोसाइटी झापाका अध्यक्ष लोकराज ढकालले वर्षा नरोकिएका कारण अझै क्षति बढ्न सक्ने बताए । बाढी प्रभावितलाई रेडक्रस र विपद् व्यवस्थापन समितिले त्रिपाललगायतका खाद्यान्न उपलब्ध गराएको छ ।

निरन्तरको वर्षासँगै सप्तकोसी नदीको जलस्तर बढेको छ । मंगलबार दिउँसो ब्यारेजमा पानीको बहाव १ लाख २८ हजार २ सय २५ क्युसेक प्रतिसेकेन्ड थियो । ब्यारेजमा जलस्तर बढेपछि अपराह्न ४ बजे १९ वटा ढोका खोलिएको सुनसरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी इन्द्रदेव यादवले बताए । सप्तकोसीमा पानी बढेपछि तटीय क्षेत्रमा सतर्कता बढाइएको छ । कोसीमा काठे डुंगा चलाउन, माछा मार्न र बाढीले ल्याएका दाउरा नदीबाट झिक्नसमेत प्रशासनले रोकेको छ । सर्दु, सेउती, सेहरा, सुनसरीजस्ता साना खोलामा पनि बाढी आएको छ तर क्षति घटना भने नभएको प्रजिअ यादवले बताए ।

मदन भण्डारी राजमार्गको उदयपुर खण्ड विभिन्न स्थानमा अवरुद्ध भएको छ । गिदेरी र सिसुवा खोलाको बाढीले बेलका–४ र ९ का खेतीयोग्य जमिन कटान गरेको नगरप्रमुख अशोक कार्कीले बताए । नदीको बहाव तपेश्वरीतर्फ जान सक्ने भएकाले रोकथाम गर्न सेनाले प्रयास थालेको उनको भनाइ छ । त्रियुगामा पनि बाढी आएकाले तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाइएको जिल्ला प्रशासन कार्यालय उदयपुरले जनाएको छ ।

पर्वत पोर्तेल (झापा), विनोद भण्डारी (मोरङ), प्रदीप मेन्याङ्बो (सुनसरी) र डिल्लीराम खतिवडा (उदयपुर)

प्रकाशित : असार १५, २०७९ ०७:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×