पढे पो नेता- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पढे पो नेता

अध्ययन, लेखन र बौद्धिक मन्थनको जिम्मा बुद्धिजीवीलाई मात्रै सुम्पिएझैं गरी नेताहरू आफैंले रचेको भेटघाट, दौडधुप, षड्यन्त्र र भाषणको अनन्त चक्रमा फँसेका छन् ।
सुजित मैनाली

पुस्तकप्रेमीहरूको आवतजावत बाक्लो हुने काठमाडौंका केही पुस्तक पसल सञ्चालकलाई ‘चिनिएका नेताहरू किताब किन्न कत्तिको आउनुहुन्छ ?’ भनी सोध्दा सबैजसोले ओठ लेपारे । एकाध नेता मात्रै पुस्तक पसल जाँदा रहेछन् ।

अधिकांश नेताले पुस्तक पसल अथवा पुस्तकालय नटेकेको सायद वर्षौं भइसक्यो । किताब र अध्ययनप्रति नेताहरूको उदासीनता उनीहरूले हाँकेका दलमा अनि दलको प्रभाव राज्य सञ्चालनमा परिरहेको छ । अध्ययनको महत्त्वलाई नेताहरूले गहिरोसँग महसुस गर्न सके समग्र देशकै पठन संस्कृतिमा उल्लेख्य सुधार ल्याउन सकिने भएकाले नेता र किताबबीचको सम्बन्धको सान्दर्भिकता केलाउनु सामयिक हुन्छ ।

अपरिहार्य अध्ययन

आम मानिसलाई पथप्रदर्शन गर्ने र देशलाई प्रगतितिर डोहोर्‍याउने अभियानको नेतृत्व गर्ने भएकाले नै त्यस्तो अगुवालाई नेता भनिएको हो । नेता इतिहासका सर्जक मानिन्छन् । यस्तो काम गर्न तीक्ष्ण बुद्धि, अनुभव, समयोचित ज्ञान अनि जोखिम मोल्ने साहस चाहिन्छ । यस्तो सामर्थ्य दिलाउने एउटा मुख्य स्रोतमा किताब पर्छ । यति हुँदाहुँदै पनि अध्ययन, लेखन र बौद्धिक मन्थनको जिम्मा बुद्धिजीवीलाई सुम्पिएझैं मात्रै गरी नेताहरू आफैंले रचेको भेटघाट, दौडधुप, षड्यन्त्र र भाषणको अनन्त चक्रमा फँसेका छन् ।

अध्ययनको आवश्यकता बुद्धिजीवीहरूलाई भन्दा बढ्ता नेताहरूलाई हुन्छ । प्रखर कूटनीतिज्ञ हेनरी किसिन्जरले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका सन्दर्भमा बुद्धिजीवी र नेताबीचको भिन्नताबारे चर्चा गर्दै आफ्नो किताब ‘डिप्लोमेसी’ मा लेखेका छन्, ‘बुद्धिजीवीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था सञ्चालनको विवेचना गर्छन्, नेताहरूले ती व्यवस्थाहरूको निर्माण गर्छन् ।’ विवेचना गर्नुभन्दा रचना गर्नु जटिल र जोखिमपूर्ण काम हो । नेताहरूको यस्तो जिम्मेवारीबारे थप चर्चा गर्दै किसिन्जरले बुद्धिजीवीलाई अध्ययनको विषय चयन गर्ने, त्यसलाई समय लगाएर गहिरिएर अध्ययन गर्ने सुविधा हुने गरेको तर नेताहरू त्यस्तो सुविधाबाट वञ्चित रहने गरेको बताएका छन् । आफूले गरेको विश्लेषण नमिले अर्को एउटा लेखोटमार्फत आफूलाई संशोधन गर्ने सुविधा बुद्धिजीवीलाई हुन्छ तर नेताहरूलाई एउटै विश्लेषण र तदनुरूपको निर्णयले इतिहासमा अभिलिखित गराउँछ । त्यसैले नेताहरूको बुझाइ अझ तीक्ष्ण र खारिएको हुनुपर्ने आशय किसिन्जरको छ ।

सफल बन्ने हो भने राजनीतिज्ञले अध्ययनलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ भन्ने कुरामा राजनीतिशास्त्रका प्रतिष्ठित सिद्धान्तकारहरूबीच मतैक्य छ । प्राचीन भारतका राजनीतिशास्त्री कौटिल्यले विद्याश्रमको समाप्तिपछि पनि शासकले अध्ययनलाई निरन्तरता दिनुपर्छ भनेका छन् । शासकको अध्ययनको ढाँचाबारे उनले लेखेका छन्, ‘(उनीहरूले) दिनको पहिलो भागमा हात्ती, घोडा, रथ र अस्त्रशस्त्र सम्बन्धी विद्या आर्जन गर्नुपर्छ; दिनको पछिल्लो भाग इतिहास पढेर/सुनेर बिताउनुपर्छ । इतिहास अन्तर्गत पुराण, विगत समयका वास्तविक घटनाको वर्णन (इतिवृत्त), आख्यायिका (कथा), उदाहरण (राजाहरूको जीवनचरित्र), धर्मशास्त्र (कानुन) पर्छन् । दिउँसो र राति बचेका बाँकी समयमा नयाँ ज्ञान आर्जन गर्ने र पहिले पढेर बिर्सिएका कुराहरूलाई मननचिन्तन गर्नुपर्छ । जुन कुरो एक पटक सुनेर/पढेर सम्झिइँदैन, त्यसलाई बारम्बार सुन्नुपर्छ/पढ्नुपर्छ (कौटिल्यीय अर्थशास्त्र, १।२।४।६) ।’

नेताको योग्यता र पात्रतासँग समग्र देशको भविष्य गाँसिएको हुन्छ । त्यस्तो महत्त्वपूर्ण व्यक्तिले आफ्नो परिवेशलाई गहिरोसँग बुझेको हुनुपर्छ । कौटिल्यले गरेको विवेचनाको मर्म यही हो । कौटिल्यको समयको जस्तो राजनीति अहिले छैन । एउटा नेताको योग्यता अथवा अयोग्यतालाई इतिहास निर्धारणको कारक बन्न नदिनेगरी राजनीतिलाई विधि र विधानले बाँधेर यसका अवयवहरूलाई संस्थागत गर्ने परिपाटी चलेको धेरै भइसक्यो । नेतालाई भन्दा नीतिलाई प्रधान मान्ने र देशको हित गर्न नसक्ने अथवा अहित गर्ने नेतालाई पन्छाउने परिपाटीको महत्त्व, यसको सफल अभ्यासका उदाहरण आदि पेस भएको पनि धेरै भइसक्यो । तर हाम्रोमा आफूलाई राजनीतिको केन्द्रमा राखिरहन नेताहरूले राजनीतिक प्रणालीलाई संस्थागत हुन दिइरहेका छैनन् । यसले गर्दा देशले अग्रगति लिन सकेको छैन । विधिको सट्टा नेताहरू अहिले पनि राजनीतिको मियो छन् । जनतालाई कर्मशील र व्यस्त राख्नेगरी हुने प्रगतिलाई नेताकेन्द्रित राजनीतिले मर्दन गरिराखेकाले प्राथमिकताका सारा विषय छोडेर हामी जनता पनि बाह्रैमास राजनीतिको कुरा गर्न स्वाद मानिरहेका छौं । यो जटिल राजनीतिक रोगको लक्षण हो । यस्तो रोग नेपाली समाजमा नराम्रोसँग संक्रमण भइसकेको छ । यसले हाम्रो चेतनालाई बोधो बनाइदिएको छ । त्यसैले समयमै किताब छाप्न अथवा मल ल्याउन नसकेर देश र जनताप्रति हरेक वर्ष घात गर्दै आएका (गैर)जिम्मेवार अधिकारीहरूका कुकर्मको चर्चासम्म गर्न पनि हामी आवश्यक ठान्दैनौं । तर ‘फलानो नेता चतुर कि तिलानो, फालानो पार्टीले फलानो नेतालाई कारबाही गर्न मिल्छ कि मिल्दैन’ जस्ता बकम्फुसे र अर्थहीन कुरामा गलफती गर्दै चिया र रक्सीका ग्लास रित्याइरहन्छौं ।

सघन शल्यक्रियाबिना हाम्रो रोगी राजनीति तङ्ग्रिन गाह्रो छ । यस्तोमा राजनीतिज्ञहरू विवेकी र विषयगत ज्ञानमा पोख्त हुनुपर्छ भन्ने आम धारणा संस्थागत हुन सके राजनीतिलाई क्रमशः प्रगतिमुखी र मर्यादित बनाउने अभियान सहज हुन सक्छ । नेताहरू आम चासोको केन्द्रमा रहेकाले किताबलाई उनीहरूले प्राथमिकताको विषय बनाए यसले देशभरि पठन संस्कृति विस्तार गर्ने अभियानमा उल्लेख्य टेवा पुर्‍याउन पनि सक्छ ।

छुटेको पढाइ

अहिलेका मुख्य नेताहरू राजनीतिक संघर्षको पृष्ठभूमिबाट आएका हुन् । संघर्षको समयमा अध्ययन गर्नु अनिवार्य हुन्छ । तात्कालीन राज्यव्यवस्थालाई निकम्मा साबित गर्न र आफूहरूले हासिल गर्न खोजेको लक्ष्यबारे जान्न किताब नपढी हुँदैन । हाम्रा इन्द्रियले भोग्ने जीवन सीमित हुने भएकाले इन्द्रियजनित ज्ञानको सीमा साँघुरो हुन्छ । किताबमा असंख्य व्यक्तिका भोगाइ र निष्कर्ष समेटिएका हुन्छन् । त्यसैले सूचना र ज्ञानको प्रमुख स्रोतमा किताब पर्छ । अध्ययनबिना जनतालाई विश्वासमा लिएर राजनीतिक प्रभाव फैलाउन असम्भव हुने भएकाले संघर्षको अवधिमा नेताहरू पढ्ने गर्थे पनि । अहिले क्रियाशील नेताहरूमध्ये अधिकांशले सम्भवतः सबैभन्दा बढ्ता पञ्चायतकाल वा सशस्त्र द्वन्द्वकालमा पढे होलान् ।

संघर्षको भावले मानिसमा क्रान्तिकारी काम गर्ने हुटहुटी पैदा गराउँछ । त्यस्तो हुटहुटीलाई थप उद्वेलित गर्न र आकार दिलाउन किताबले मद्दत गर्छ । अधिकांश नेताले क्रान्तिको व्यग्रता किताबबाटै ग्रहण गरेका हुन्छन् । प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका नेता टंकप्रसाद आचार्यको भोगाइलाई उदाहरण मान्न सकिन्छ । किशोरवयमा आचार्यले हिन्दीमा प्रकाशित नेपोलियन बोनापार्टको जीवनी पढ्न नपाएका भए क्रान्तिप्रति उनमा हुटहुटी जाग्न समय लाग्ने थियो होला । बोनापार्टको जीवनी पढेपछि उनको मनमा फ्रेन्च जनक्रान्तिबारे थप जान्ने उत्सुकता जाग्यो । त्यसका लागि नेपाली र हिन्दी भाषाको ज्ञान पर्याप्त थिएन । फ्रेन्च जनक्रान्ति र त्यस्तै खालका राजनीतिक संघर्षका गाथा पढेर प्रेरणा लिनकै लागि उनले बनारस हिन्दु विश्वविद्यालय पढेका भिनाजु रामनाथ शर्मासँग अंग्रेजी सिके । दुई वर्षको अथक परिश्रमपछि अंग्रेजी भाषामा छापिने पत्रिका पढ्न सक्ने भए । त्यसपछि उनले भोल्तेयर, जाँ ज्याक रुसो, कार्ल मार्क्स, भ्लादिमिर लेनिन, जर्ज बर्नाड श, एच.जी. वेल्स, बर्ट्रेन्ड रसेलदेखि त्यतिबेला भारतमा चर्चित अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामका नेता थोमस पेनसम्मका किताब पढे । संघर्षको हुटहुटीले अध्ययनलाई उनको कर्मको अभिन्न अंग बनायो । आचार्यका अन्तर्वार्ताकार जेम्स फिसरका अनुसार आचार्यले सबैभन्दा गहिरिएर पढेको किताब एच.जी. वेल्सको ‘द आउटलाइन अफ हिस्ट्री’ थियो । जीवनको अन्तिम घडीसम्मै उनी त्यो किताब पल्टाइरहने गर्थे । आचार्यको घरमै गएर अन्तर्वार्ता लिएका फिसरले त्यस किताबमा प्रशस्तै अन्डरलाइन गरिएका थिए र त्यसका असंख्य पृष्ठमा फोल्ड गरिएका डाम लागेका थिए भनी लेखेका छन् । किताबमा वेल्सले पृथ्वीको उत्पत्तिदेखि पहिलो विश्वयुद्धसम्मका घटनाको एकसरो वर्णन गरेका छन् ।

आचार्यको समयका अन्य नेताहरूको राजनीतिक बुझाइलाई आकार दिलाउने र उनीहरूमा क्रान्तिको हुटहुटी पैदा गर्ने काम पनि किताबले नै गरेको थियो । यो कुरा दशरथ चन्द, गंगालाल श्रेष्ठ, बीपी कोइराला, पुष्पलाल आदिका जीवन अथवा उनीहरूका रचना नियाल्दा पनि स्पष्ट हुन्छ ।

अहिले क्रियाशील नेताहरूको अनुभव पनि संघर्षका दिनताका भिन्न थिएन । प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि राजकाजमा व्यस्त हुन थलेसँगै उनीहरूले पढ्न क्रमशः छोड्दै गए । पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य र प्रजातन्त्रको स्थापनालाई उनीहरूले आफ्नो प्रमुख लक्ष्य बनाएका थिए । प्रजातन्त्र स्थापनापछि सशस्त्र युद्ध सुरु गरेका माओवादी नेताले गणतन्त्रलाई गन्तव्य बनाएका थिए । जब लक्ष्य प्राप्त भयो, तब नेताहरूमा ज्ञान बढाउने हुटहुटी क्रमशः हराउँदै गयो । यदी दलहरूले प्रजातन्त्र वा गणतन्त्र प्राप्तिपछि भूमिसुधार वा औद्योगिकीकरण वा कृषि क्रान्ति वा शैक्षिक क्रान्तिलाई नयाँ लक्ष्य बनाएर पार्टीपंक्तिलाई संघर्षको नयाँ चरणमा होम्न सकेको भए नेताहरूमाझ पठन संस्कृति हराउने थिएन । नयाँ कुरा जान्नैपर्ने बाध्यता उनीहरूलाई हुने थियो । यसले राजनीतिलाई प्रगतिमुखी र संस्कारी बनाउने थियो ।

विरासतको प्रश्न

देश हाँक्ने अहिलेको नेतृत्वपंक्तिले राजनीतिबाट निष्क्रिय भएपछि लेखपढ गरेर बाँकी जीवन बिताउनेछ । जीवनको एउटा अवधिमा पढाइको स्वाद चाखेको र यसको महत्त्व आत्मसात् गरेको अनुभव उनीहरूसँग छ । राजनीतिबाट निष्क्रिय हुने संघारमा रहेको यो पुस्ताले सोच्नुपर्छ— हामीले कस्ता उत्तराधिकारीलाई राजनीतिको बागडोर सुम्पिँदै छौं ?

सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय एउटा पुस्ताको योग्यता उसले कस्तो उत्तराधिकारी जन्मायो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । प्रमुख दलका युवा तथा विद्यार्थी संगठनका नेताले भोलि देशको राजनीति सम्हाल्नेछन् । यो पुस्तासँग राजनीतिक संघर्षको कम, दलतन्त्रका लागि मारमुङ्ग्री, झेल र गुन्डागर्दी गरेको अनुभव बढी छ । किताबको महत्त्व यो पुस्ताले महसुस गरेको छैन । एकाध अपवादलाई बिर्सिने हो भने अध्ययनसँग यो पुस्ताको कुनै सरोकार वा अभिरुचि छैन । नत्र उनीहरूले त्रिचन्द्र क्याम्पसको पुस्तकालयमा आगो लगाएर हजारौं किताब खरानी पार्न कसरी सक्थे ?

दलका युवा नेताहरूको प्रसंग आउनासाथ आम मानिसका मनमा लेखपढ नगर्ने, राजनीतिबाहेक अर्को इलम नभएका, राजनीतिक दर्शन र परिवेशबारे अत्यन्तै सतही बुझाइ भएका, विधागत सीप र विनोदी स्वभावरहित, टेन्डर र ठेकापट्टाका काममा अहोरात्र लाग्ने एउटा दम्भी चाकरीबाजको विम्ब निर्माण हुन्छ । यस्ता युवाले आम युवाको प्रतिनिधित्व गर्न र जनतालाई पार्टीप्रति आकर्षित गर्न सक्दैनन् भनी शीर्ष नेतृत्वले महसुस गर्न आवश्यक छ ।

राजनीतिको यस्तो पतनोन्मुख अवस्था रोक्न नेताहरूले आफू स्वयं र आफ्ना दललाई सिद्धान्त र कौशलको दरिलो टेको दिलाउन सक्नुपर्छ । यसका लागि पार्टीपंक्तिमाझ पठन संस्कृति अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु एउटा उपाय हुन सक्छ । देशभरिका पार्टी कार्यालयमा पुस्तकालय स्थापना वा अद्यावधिक गरी कार्यकर्तालाई पढ्न प्रेरित गर्ने योजना ल्याउन सकिन्छ । यसका लागि महिनाको कम्तीमा एक पटक राजनीति, दर्शन, समाज, अर्थतन्त्र आदिबारे लेखिएका गहकिला किताबबारे विमर्श गर्ने परिपाटी चलाउन सकिन्छ । विद्यार्थी संगठनको अग्रसरतामा हरेक वर्ष पार्टी कार्यालय वा अन्य उपयुक्त स्थानमा पुस्तक मेला र पठन महोत्सव आयोजना गर्न सकिन्छ । नेताहरूका गतिविधि र अभिव्यक्ति पछ्याउने जमात ठूलो भएकाले उनीहरूले पढेका किताबबारे आफ्ना टिप्पणी पत्रपत्रिका वा सामाजिक सञ्जालमा छाप्ने जाँगर चलाउन सके पठन संस्कृतिको लहर ल्याउन सजिलो हुन्छ ।

जंगबहादुर राणाको अध्ययनबारे टिप्पणी गर्ने क्रममा उनका पुत्र पद्मजंग राणाले लेखेका छन्, ‘उनलाई अक्षरहरूको मैदानमा होइन, युद्धभूमिमा चम्किनु थियो । आफ्नो लडाकुपनबारे सुरुमै जानकार भएझैं गरी उनले (बाल्यावस्थादेखि नै) आफ्ना उमेरका केटाहरूले भन्दा बढी किताबलाई प्रेम गरेनन् ।’ इतिहासकार दिनेशराज पन्तको सम्पादनमा छापिएको किताब ‘श्री ३ वीरशमशेरको जीवन चरित्र’ मा पनि यस्तै खालको भाव आउनेगरी वीरशमशेरले ५/७ वर्ष पढेपछि ‘हामी क्षत्रीयलाई यति पढाइले पुग्छ’ भनी बाबु धीरशमशेरले गुरु लक्ष्मण पण्डितलाई बिदा गरिदिएको उल्लेख छ । फगत साक्षर हुनु राजनीतिमा पर्याप्त मानिने जंगबहादुरको युग अहिले छैन । तिघ्रा ठटाएर वा खुकुरी चम्काएर राजनीति गर्ने दिन सकिएको छ । संसारमा प्रगतिको आधार सूचना, शिल्प र ज्ञान बनेको धेरै भइसक्यो । यसकै आधारमा हामीसरहका थुप्रै देश अघि फड्किसके । देशको प्रगतिका लागि राजनीति हुनुपर्छ भनी चाहने हो भने हामीले जंगबहादुरले झैं अध्ययनलाई ‘प्रेम नगर्ने’ आम राजनीतिक प्रवृत्तिलाई विसर्जन गर्न ढिलो भइसकेको छ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७९ ०८:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खेतीपाती रूपान्तरणको यात्रा

पछिल्ला सात दशकमा राजनीतिक व्यवस्थाहरू फेरिए तर कृषि प्रणाली जस्ताको तस्तै छ । यसलाई हेर्ने सोच फेरिएन ।
कृष्णप्रसाद पौडेल

जलवायु परिवर्तन र वातावरण प्रदूषणका कारण बहुसंख्यकको जीवनमा संकट गहिरिँदै छ । यसले समग्र जीवनपद्धति थप जोखिमपूर्ण र असुरक्षित बनाइरहेको छ । सबैभन्दा बढी खेतीपातीमा आश्रित विपन्न समुदाय संकटको भुमरीमा छन् । उनीहरूको जीवन दिनदिनै कष्टकर बन्दै गइरहेको छ । सँगै खेतीपातीमा कृत्रिम रसायन र घातक विषका कारण माटो र मानव स्वास्थ्यमा समेत ठूलो संकट छ ।

कृषिप्रधान देशका आम नागरिकले आयातित र पत्रु खानेकुराबाट गुजारा गर्नु नियति बनेको छ । किसानले खेती नगरे हामी सबै भोकै पर्छौं । उद्यमी किसानले खेती धान्न नसकेर पलायन भएसँगै खानेकुराको आयात थामी नसक्नु भएको छ ।

बाह्य स्रोतमा भर पर्दै जाँदा स्थानीय उत्पादन घटेको घट्यै छ । लागत बढेसँगै कृषिउपज महँगो पनि भएको छ । त्यसमाथि बिचौलिया र दलालको एकाधिकारले कृषिउपजले बजार पाउन नसकिरहेको परिस्थिति हामीमाझ छँदैछ । यसले खेतीपाती र खानेकुराको नियन्त्रण परचक्रीका हातमा मात्र पुर्‍याएको छैन, दिनदिनै महँगो र विषाक्त पनि भएको छ । समय छँदै यस्तो परिस्थितिमा ध्यान नदिने हो भने खेतीपाती र खानाकै कारण हाम्रो र हाम्रा सन्ततिको दुर्दिन नआउला भन्न सकिन्न ।

हामीलाई थाहै छ, विगत ४ दशकदेखि नेपालमा खेतीपाती निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ । यसको मुख्य कारण कृषि सपार्ने सोच र ढाँचा हाम्रो विशेषता अनुरूपको नभएर हो । कृषि उन्नत बनाउने जिम्मेवारी र जवाफदेही लिनुपर्ने राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्वले यथार्थलाई स्विकारेर सल्टाउनुभन्दा अहिलेकै जस्तो विषाक्त कृषि प्रवर्द्धन गर्नमै रमाइरहेको देखिन्छ । यस्तो कृषिलाई मलजल गरेबापत आउने कमिसनले उनीहरूको तत्काल गुजारा त चलेको होला तर हाम्रो भविष्य के होला ?

सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनसँगै प्रविधिमा आएको व्यापक फेरबदललाई आत्मसात् गरी कृषिको उपयुक्त ढाँचा बनाउन नसक्नाले नै आज यो अवस्था आएको हो । अनि मैदानी कृषिलाई हाम्रो भूगोल तथा पर्यावरणीय विशेषतामा जस्ताको तस्तै अपनाउन खोज्दा समस्या झनै बल्झेको हो । राजनीतिक नेतृत्वमा उन्नतिको खाका–दृष्टिकोण नभएपछि हुने यही हो । अहिले स्थानीय आवश्यकता र विशेषता अनुरूपको खेतीपाती प्रवर्द्धन गर्नेभन्दा ‘विकासे’ राम्रो भन्ने उपनिवेशी हरित क्रान्तिको नक्कल गरी कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्ने ढाँचा हावी छ । र, यही हाम्रो खेतीपाती तहसनहस हुँदै जाने मूल कारक हो ।

सँगै, अहिले सबैतिर भइरहेको प्रकृतिको दोहन र खनिज ऊर्जामा आधारित भौतिक विकासले मानवीय विकासका अन्य आयामलाई ओझेलमा पारेको छ, जसको प्रभावबाट कृषि क्षेत्र पनि अछुतो छैन । यस्तो एकलकाँटे, असम्भव र गन्तव्यहीन विकासे यात्राले सिंगो मानव सभ्यता नै संकटोन्मुख छ । कृषि सपार्ने जिम्मा लिनुपर्ने नेतृत्वले प्रकृतिसम्मत कृषि प्रणालीलाई उन्नत बनाउने, कुरा बुझ्ने र व्यवहार गर्ने सुझबुझ र विवेक गुमाएका छन् । यस्तो किन भयो ?

विगत ७ दशकमा राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनका ठूल्ठूला आन्दोलन भए । यसैको बलमा राजनीतिक प्रणालीहरूसमेत फेरिए । तर कृषि प्रणाली जस्ताको तस्तै छ । यसलाई हेर्ने सोच फेरिएन । विडम्बना, खेतीपाती सहज बनाउन सामान्य सुधारका कामसमेत भएनन् । बरु आफ्नो र आसेपासेको स्वार्थअनुरूपका कृषि कार्यक्रम ल्याइए । आम किसानले पाउनुपर्ने सेवा सुविधालाई ध्यान दिइएन । यो प्रवृत्ति खानेकुरा र खेतीपाती उन्नत बनाउने विषयमा मात्र सीमित छैन । आर्थिक–सामाजिक उन्नतिका लागि बाटो पहिल्याउनेसँग पनि जोडिएको छ । किसानका नाममा धेरैले गोहीका आँसु झारे तर खेतीपातीका लागि सक्षम बनाउन कुनै सार्थक प्रयास भएन । उल्टै उनीहरूकै नाममा बिचौलियाहरू फस्टाए ।

विडम्बना, कृषिको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्वले कृषि सपार्न आवश्यक सामान्य ज्ञान र सीप बढाउने चेष्टा नै गरेनन् । स्थायी सरकार भनिने परम्परागत ढर्राको कृषि कर्मचारीतन्त्रलाई समयसापेक्ष पुनर्गठन गर्न पहल गर्नुको साटो निहित स्वार्थ पूरा गर्न लागिरहे । हाम्रो कृषि उन्नत बनाउने सपनाको सबैभन्दा ठूलो बाधक यही हो । कृषिक्षेत्र उन्नति अभियानको अगुवाइ गर्ने राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्व निकम्मा र अक्षम हुँदै गएको बलियो प्रमाण पनि हो यो ।

कृषिको पुनर्जीवनका लागि नीतिगत निर्णय, कार्यान्वयन, अनुगमन तथा पृष्ठपोषण गर्ने संसद्देखि सरकारसम्म सबै मुख्य थलो निरीह भएका छन् । नेपालको खाना र खेतीपाती सपार्न अहिलेको जस्तो शैलीले हुँदैन । कृषि रूपान्तरणको दृष्टि, अठोट र क्षमतासमेत नभएको नेतृत्वले यो अहं भूमिका पूरा गर्न सक्दैन भन्ने घामजत्तिकै छर्लंग भैसकेको छ । कृषि सपार्ने सुझबुझ गुमाउँदै गएको नेतृत्व माफियातन्त्रमा चुर्लुम्म डुबेको छ । कृषिलाई खानेकुराभन्दा पनि पैसा फलाउने अर्थमा मात्र बुझेको देखिन्छ । नत्र खानेकुरामा कृषि रसायन र विष मिसाउनमै किन जोड दिन्थे र ? यस्तो बुझाइ बोकेको नेतृत्वको प्रवृत्तिबाट दीर्घकालीन उन्नति त कुरै छाडौं विद्यमान संकट सामना गर्ने विश्वाससमेत गर्न सकिँदैन ।

अब आत्मनिर्भर खेती प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्ने, विकासलाई प्रकृतिसम्मत र स्थानीयतामा आधारित बनाउँदै लैजाने र यसको मुख्य कर्ता राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वको पुनःसंरचना नगरी खाना, नाना, छाना, शिक्षा, स्वास्थ्यजस्ता प्राथमिक सवाल सम्बोधन हुँदैनन् । यो सम्भव बनाउन सामाजिक पुनर्जागरण र प्रकृतिको पुनर्निर्माण सँगसँगै लैजानु अनिवार्य छ । यसले मात्र नेतृत्वको प्रवृत्ति, प्रकृति र हाम्रो जीवनको मूल आधार खेतीपाती पुनर्जीवित हुँदै जान्छ । अब खानाका लागि गरिने खेतीपातीलाई प्रवर्द्धन गर्न मानिस र प्रकृतिको अन्तरसम्बन्धको विवेकसम्मत र व्यावहारिक ढाँचा बनाउने चुनौतीलाई स्विकार्दै नयाँ खाना र खेतीपातीको संस्कृति निर्माण गर्नु अपरिहार्य भैसकेको छ । यी सबै पक्षलाई सम्बोधन गर्न अब राजनीतिक तहमै हस्तक्षेप गर्नुपर्ने भएको छ । यसका लागि राजनीतिक दलहरूलाई जिम्मेवार र जवाफदेही बनाउँदै संसद् र सरकारको भूमिका प्रभावकारी बनाउन लोकतन्त्रलाई सुदृढ गर्नुपर्ने देखिन्छ । सक्षम र प्रतिबद्ध अगुवाहरूले राजनीतिक हस्तक्षेप गर्ने अठोट गर्नुपर्छ । सँगै, अहिलेको खेतीपातीको यो अवस्था फेर्न आतुर जमातले यस्ता उत्साही अगुवालाई प्रोत्साहित गर्न चुक्नु हुँदैन । आम समुदायले यो प्रक्रियामा साथ दिने आँट गरे राजनीतिक दल र नेतृत्वको प्रवृत्ति सुधार्न सम्भव छ । अन्यथा हाम्रो जीवन थप दुरूह बन्नेछ सँगै सन्ततिको भविष्य पनि उज्ज्वल हुने छैन ।

आगामी संघ–प्रदेशको निर्वाचनमा कृषि सपार्नर् प्रतिबद्ध पार्टी वा समूहका उमेदवारलाई जिताएर सुधार प्रक्रियाको थालनी गर्न सकिन्छ । सँगै, हामी जनताले पनि कृषि क्षेत्रमा भैरहेको कुशासन र बेथिति नसहने अठोट गर्ने हो भने अक्षम र अयोग्य व्यक्ति राजनीतिको अग्रपंक्तिमा पुग्दैनन् । राजनीतिक दलहरू पनि सक्षम व्यक्ति चयन गर्न बाध्य हुनेछन् ।

सबै व्यक्ति सबै कामका लागि उत्तिकै सक्षम हुँदैनन् । कस्ता व्यक्तिलाई के कामका लागि छनोट गर्ने भन्ने नेतृत्वका लागि सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न बन्ने गरेको छ । अपवादबाहेक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न सक्षम र प्रतिबद्ध नेतृत्व राजनीतिक आन्दोलनले नै जन्माउने गर्छ । हाम्रो समाजमा पनि यस्ता अगुवाको कुनै कमी छैन । राजनीतिमा वैचारिक र इमानको खडेरी परिरहेको बेला समाज रूपान्तरणको राजनीतिक चेत, विषयको ज्ञान–सीप र अभ्यासले भएको उम्मेदवारको उपस्थितिले मात्र पनि रूपान्तरणको आस जगाउन सक्छ ।

‘अस्ताउँदो सूर्यले जगलाई सोध्यो- म त अस्ताउँदै छु तिमीलाई उज्यालो कसले देला ? यस्तो प्रश्न सुनेर सारा जग मौन थियो । एउटा माटाको दियोले झुकेर भन्यो- मलाई जिम्मा दिनुस् जति सक्छु, गर्छु ।’ प्रसिद्ध कवि रवीन्द्रनाथ टेगोरको यो कविताले भनेझैं हामीलाई आशा जगाउने दियोको प्रतीक्षा छ ।

हामी सबैलाई थाहै छ, खानेकुरा नभए हाम्रो जीवन रहँदैन । किसानले उत्पादन नगरे खानेकुरा हाम्रा भान्सासम्म आउँदैन । यो मर्म बुझ्नेले मात्र हामी सबैको भरोसा जगाउन सक्छ । यस्ता भरोसायोग्य, सक्षम र प्रतिबद्ध अगुवाको अहिले सबैतिर खोजी भैरहेको छ । माटाको दियो बनेर बल्न तयार अगुवालाई राजनीतिक हस्तक्षेप गर्न साथ दिएर मात्र कृषि रूपान्तरणको यात्रा सुरु हुन्छ । तसर्थ, अब ढिला नगरी यस्तो माटाको दियोमा तेल हालौं, सँगै यसलाई हावाबाट जोगिन साथ दिऔं । अनि मात्र हाम्रो राजनीतिक पुनर्जागरणसँगै खेतीपातीको रूपान्तरण सुरु हुन्छ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७९ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×