ज्येष्ठ नागरिकका लागि योग- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ज्येष्ठ नागरिकका लागि योग

अजय रिसाल

संस्कृतको ‘युज्’ धातुबाट व्युत्पत्ति भएको ‘योग’ शब्दले ‘जोड्नु’, ‘मिलाउनु’ या ‘संयोजन गर्नु’ भन्ने अर्थ दिन्छ । इसापूर्व २७०० वर्षभन्दा अघिको भनिए पनि सदियौं पुरानो हाम्रो पूर्वीय सनातन धर्म संस्कृतिको अभिन्न अंग हो- योग । सनातन परम्परामा एक व्यक्तिको ब्रह्माण्डीय चेतनासितको अथवा जड अवस्थामा रहेको प्रकृतिको चैतन्य पुरुषसँगको या शरीर, मन एवं आत्माबीचको संयोजनकारी विधिका रूपमा योगलाई मानिने गरिन्छ ।

आधुनिक पद्धतिबाट शिक्षित–दीक्षित भई चिकित्सकीय पेसामा लागेको तर स्वाध्ययन अनि संस्कारजन्य कारणले अलिअलि पूर्वीय धर्मसंस्कृति–परम्पराको पनि अध्ययन–अनुसरण गर्ने गरेकाले मैले ‘योग’ लाई पूर्वीय सनातन ज्ञान एवं पश्चिमी आधुनिक विज्ञानको संयोजन गर्ने माध्यमका रूपमा लिने गरेको छु ।

आदियोगी भगवान् शिवद्वारा प्रवर्तित भई सप्तऋषिहरूका माध्यमबाट प्रसारित योगविधि पतञ्जलिजस्ता महर्षिहरूले वर्तमान अवस्थामा ल्याइपुर्‍याएको मानिन्छ । गुरुशिष्य परम्परामा श्रुतिस्मृतिको माध्यमबाट पुस्तौंपुस्ता सर्दै आएको यो परमज्ञानमा विभिन्न प्रारूप पाइन्छन्, पतञ्जलयोग, कुण्डलिनीयोग, हठयोग, लययोग, मन्त्रयोग, राजयोग, जैनयोग आदि । योगेश्वरका रूपमा मानिएका श्रीकृष्णले त श्रीमद्भगवद्गीतामा ज्ञानयोग, भक्तियोग, कर्मयोग, ध्यानयोग, बुद्धियोग, सांख्ययोग आदि विभिन्न विधामा विशद व्याख्या गरेर योगलाई जीवनपद्धतिका रूपमै स्विकार्न सबैलाई आह्वान नै गरेका छन् ।

वर्तमान समयमा विश्वका तीन करोडभन्दा बढी मानिसले योगाभ्यास गर्ने गरेको विभिन्न अध्ययनले दखाउँछन् । आसन, श्वासप्रश्वास, ध्यान आदिको अभ्यास गरेर पनि योगाभ्यास गर्ने गर्छन्, मानिसहरू । स्वअनुशासन, सामाजिक विधिव्यवहार अनि शुद्धिका विविध प्रारूप पनि पालना गरिने गरिएको छ, योगाभ्यासमा । अहिले आएर पूरक या वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा पनि योगलाई लिइने गरिएको छ पाश्चात्य चिकित्सा विधिमा समेत । यसलाई शारीरिक, मनोवैज्ञानिक एवं मनोसामाजिक स्वास्थ्योपचारको साधनका रूपमा मान्यता दिइएको छ । कोभिड महामारीपछिको आजको समयमा त यसको सान्दर्भिकता अझै बढी हुन पुगेको छ ।

पतञ्जलिले ‘यम, नियम, आसन, प्राणयाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान अनि समाधि’ गरेर योगका आठ अंगबारे उल्लेख गरेका छन् । हामी योगका तिनै अंगमध्ये कुनै एक या दुईको परिधिभित्र रहेर योगाभ्यास गर्ने गर्छौं । त्यस्तै श्रीमद्भगवद्गीतामा योगका लागि ‘आहार, विहार, स्नान, शुद्धता, श्रद्धा’ आदि विविध गुणको महत्त्व दर्साइएको छ ।

योग शारीरिक सक्रियताका लागि मात्र नभएर सबै उमेर समूहका लागि गतिशीलता, सन्तुलन, बोध, अनुभूति, निद्रा, जीवनको गुणात्मकता, व्यक्तिपरक स्वस्थता अनि मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यका लागि समेत महत्त्वपूर्ण अवयव बन्न सक्ने अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूमा समेत देखिएका छन् ।

वर्तमान समयमा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिमा भएको विकास आदिका कारण व्यक्तिहरूको औसत आयुमा समेत वृद्धि भएको देखिन्छ । नेपालीको नै सरदर आयु ७२ वर्ष पुगिसकेको छ । त्यसैले विश्वभर नै ज्येष्ठ नागरिकको संख्या बढिरहेको छ । सन् २००० देखि २०५० सम्मको अवधिमा ज्येष्ठ नागरिकको संख्या दोब्बरै बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ, जसको ८० प्रतिशत नेपालजस्तो न्यून तथा मध्यम आय हुने मुलुकमा हुनेछन् ।

व्यक्तिको आयु लामो हुनु सकारात्मक नै हो तर यसका नकारात्मक पाटा पनि छन् । वृद्धवृद्धाको संख्यामा हुने वृद्धिका कारण मानसिक, व्यवहारजन्य अनि हड्डी, मांसपेशीजन्य समस्याको बढोत्तरी हुनु पनि स्वाभाविकै भयो । यसले ती ज्येष्ठ नागरिकको जीवनको गुणात्मकतामा अनि स्वतन्त्रतामा पनि असर पार्ने नै भयो । त्यस्तै, ज्येष्ठ नागरिकको संख्यामा वृद्धि हुँदा बिरामीको संख्या पनि बढ्ने गर्छ जसकारण सामुदायिक स्वास्थ्यमा पनि नवीन चुनौती थपिने देखिन्छ ।

त्यसोभए यी ज्येष्ठ नागरिकको सबल स्वास्थ्यका लागि के गर्न सकिन्छ त ? ‘जीवेम शरदः शतम्’ भनेर ‘स्वस्थ भई सय वर्ष नै बाँच्न सकियोस्’ भनेर प्रार्थना गर्न या चाहना राख्न त हाम्रो सनातन संस्कृतिले नै सदियौंदेखि नै सिकाउँदै आइरहेको हो नि !

हाम्रो चिकित्सा विज्ञानमा शारीरिक गतिशीलतालाई नै स्वस्थ रहने आधार मान्ने गरिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले हप्तामा दुईदेखि तीन दिनको करिब १५०–३०० मिनेटको गतिशील व्यायामको आवश्यकता रहेको देखाएको छ ज्येष्ठ नागरिकका लागि । वृद्धवृद्धालाई उमेर अनुसारको कार्यक्षमतामा आउने ह्रासको रोकथामका लागि पनि शारीरिक गतिशीलताको जरुरत छ । यसबाट तिनमा स्वास्थ्यका साथसाथै स्वायत्तता, स्वतन्त्रता, सामाजिक उत्तरदायित्व, मर्यादा अनि जीवनको गुणात्मकतामा समेत वृद्धि हुने गर्छ ।

विश्वमा करिब २५ प्रतिशत मात्र ज्येष्ठ नागरिक शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने गर्छन् । निष्क्रिय जीवन बिताउनेहरू ठूलो संख्यामा विभिन्न रोगको चपेटामा पर्ने गर्छन् । शारीरिक सक्रियताका लागि वृद्धवृद्धाका लागि योगाभ्यासजस्तो उपयोगी माध्यम अरू के पो होला र ? हाम्रोजस्तो सनातन संस्कृतिमा भिजेका ज्येष्ठ नागरिकले त सजिलैसँग योगाभ्यासमा आफ्नो दैनिकीलाई अभ्यस्त गराउन सक्छन् । योगको आसन विधिले तिनलाई शारीरिक सन्तुलनका लागि अभ्यस्त गराउँछ भने प्राणयाम अनि ध्यान विधिले मानसिक शान्ति दिन्छ । अन्ततः आत्मानुशासनमा बाँधेर सबल एवं जागरुक बनाउँछ । विभिन्न अध्ययनले योगले स्मरणशक्तिमा समेत वृद्धि गराउने तथ्य पस्केका छन् । योगले उदासीनता, तनावजन्य मनोसामाजिक तथा निद्राका समस्यामा पनि कमी ल्याउँछ । योगाभ्यासले मुटुरोग, रक्तचाप, दम, श्वासप्रश्वासजन्य समस्यामा कमी ल्याएर रोग प्रतिरक्षा क्षमतामा पनि वृद्धि गराउँछ । अन्ततः योगले व्यक्तित्व विकास अनि आध्यात्मिक चेतनामा पनि जागरुक गराउँछ ।

‘योगाभ्यासले बढी नै परिश्रम गराउने भएकाले वृद्धवृद्धालाई उपयोगी अनि सम्भव हुँदैन’ भन्ने धारणा भ्रमसिवाय केही होइन । यो त्यत्ति खर्चिलो पनि हुँदैन । सबै उमेर समूहकाले घरैमा बसेर अभ्यास गर्न सकिन्छ ।

त्यसैले हामीले परापूर्वकालदेखि नै हाम्रो संस्कृति–परम्पराको अभिन्न अंगका रूपमा रहेको योगविधिलाई पुनर्जागृत गराउनुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकलाई स्वस्थ एवं सबल जनशक्तिका रूपमा कायम राखिराख्न योगाभ्यासजस्तो उपयुक्त विधि अरू छैन । अतः आज अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस हो र यो अवसरमा हाम्रा आमाबाबालाई योगाभ्यास गर्नका लागि आह्वान गरौं, सहयोग एवं प्रोत्साहन गरौं ।

रिसाल धुलिखेल अस्पताल मनोचिकित्सा विभागमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : असार ७, २०७९ ०७:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाल यसैले ‘खुसी’ छ !

खुसी मनोभावका लागि ३०–४० प्रतिशत आनुवंशिकता नै जिम्मेवार छन् । त्यसमा वातावरणीय अर्थात् सामाजिक पक्षको हात ६०–७० प्रतिशत हुन्छ ।
अजय रिसाल

काठमाडौँ — अब त ढुक्क भयो ! भोलि सजिलै अफिस जान पाइने भैयो !’ घर छिर्दाछिर्दै प्रफुल्लित मुद्रामा उनले सुनाइन् । पेट्रोल व्यवसायी/ढुवानीकर्ताहरूको कमिसनका लागि चलाइएको चक्कर अनि आयल निगमको अकर्मण्यताका कारण केही समयअघि पेट्रोलियम पदार्थको कृत्रिम हाहाकारको समयमा आफ्नो स्कुटरमा चार लिटर इन्धन हाल्न पाएकामा खुसी देखिन्थिन् मेरी श्रीमती । हामीलाई ‘खुसी’ हुन धेरै केही चाहिँदै चाहिँदैन !

छ वर्षअघि (२०७२ असोज–कात्तिक) नाकाबन्दीको समयमा ग्यास, मट्टीतेल, पेट्रोलजस्ता अत्यावश्यक इन्धनको चरम संकट पर्‍यो । भान्सामा रहेको माटाको चुलो भत्काइसकिएको थियो । तर पनि बाहिर कौसीमा माटाको ससानो चुलो बनाएर अनि कतैबाट दाउरा खोजेर ल्याएर आगो बालेर खाना पकाउन पाउँदा मात्र पनि हामी सन्तुष्ट नै रहन्थ्यौं, ‘खुसी’ नै थियौं ।

त्योभन्दा छ महिनाअघि (२०७२ वैशाख) विनाशकारी भूकम्पको समयमा सर्वसाधारण नेपालीहरूलाई ज्यान जोगाउनै हाहाकारझैं भएको थियो । विदेशी चिकित्सक अनि स्वास्थ्य अनुसन्धाताहरू प्राकृतिक प्रकोप, मानसिक तनाव र त्यसले ल्याउने मनोसामाजिक समस्याहरूका बारेमा हामीसँग प्रश्न गर्दथे । उनीहरूले सोचेजस्तो परिणाममै ‘पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिस्अर्डर’ या अन्य तनावजन्य मानसिक समस्याहरू नेपाली जनमानसमा पाइएको थिएन । भत्किएका घरहरूलाई चटक्क छोडेर बारीका पाटामा पाल लगाएर या निथ्रुक्क भिजेरै सुत्दा पनि उनीहरू हाँसिरहेकै देखिन्थे, बाँचिरहेकै थिए ।

त्यस्तै एक–डेढ दशकजतिको लोडसेडिङको अन्धकारको समयमा पनि केही घण्टा बढी बत्ती आउने सूचनाले नै फुरुंग पार्ने गरेकै हो हामीलाई । माओवादी जनसंघर्षको समयमा गाउँघर छाडेर सहर–सदरमुकाम अनि देश छाडेर विदेश हान्निनुपर्दा या आफन्तहरू गुमाउनुपर्दा पनि मुस्कुराएरै जीवन बिताइदिन सक्ने जब्बर जाति नै हौं हामी । विदेशी ठूला नेता नेपाल भ्रमणमा आइदिँदा या तिनले हाम्रा कार्यकारीलाई भ्रमणमा बोलाइदिँदा मात्र पनि दंग हुन्छौं हामी । साँच्चै, नेपालीहरूलाई ‘खुसी’ बनाउन धेरै केही गर्नैपर्दैन ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले बर्सेनि प्रकाशित गर्ने ‘खुसी सूचकांक’ को केही समयअघि चर्चा भयो । प्रतिवर्ष २० मार्चमा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय खुसी दिवसको सेरोफेरोमा करिब १५० देशमा गरिने सर्वेक्षणका आधारमा बन्ने खुसी राष्ट्रहरूको सूचीमा यो वर्ष (सन् २०२२) नेपाल ८४ औं नम्बरमा परेछ । अझै महत्त्वपूर्ण कुरो त, दक्षिण एसियाली देशहरूमा पहिलो भएछ नेपाल । सुशासन, सदाचार, आर्थिक अवस्था, खेलकुद आदि अरू जेसुकै अन्तर्राष्ट्रिय आँकडाहरूमा सधैं पुछारमा रहने आफ्नो देश खुसीको मामिलामा भने केही अगाडि देखिँदा अलिकति भए पनि मनमा ‘खुसी’ नै थपिँदो रहेछ । हुन त, विगत तीन वर्षको तथ्यांक हेर्दा नेपालको स्थितिमा सुधार भैरहेकै देखिन्छ पनि, सन् २०२० मा ९२ औं स्थानमा रहेको नेपाल २०२१ मा ८७ औं अनि अहिले ८४ औं स्थानमा उक्लेको हो ।

कोरोना महामारीको उभार थपिँदै जाँदा सन् २०१९ को पहिलो लहरमा भन्दा दोस्रो, तेस्रो अनि पछिल्ला लहरहरूमा विश्वभर नै मानवीयता, परोपकार, स्वयंसेवी भावना आदि मानवीय गुणहरूको अभिवृद्धि हुँदै गई खुसीको संवाहन ज्यादा भएको हो भन्नेहरूसमेत छन् । गरिबी, अभाव, अविकास, भ्रष्टाचार, राजनीतिक उतारचढाव आदि समस्याहरूबाट ग्रस्त नेपालजस्तो मुलुक खुसीको मानकमा विश्वभरका आधा मुलुकहरूभन्दा माथिल्लो स्थानमा छ भनेर पत्याउन अलि गाह्रै परेको हो मलाई पनि ।

केही समयअघि कान्तिपुर हेडलाइनर्समा मलाई सोधिएको प्रश्नको आशय नै त्यही थियो, ‘नेपालजस्तो आर्थिक रूपले गरिब अनि पिछडिएको मुलुक कसरी त्यत्ति साह्रो खुसी हुन सक्छ ?’

यो प्रश्नले एउटा कुरा भने प्रस्ट पारेको छ । ‘खुसी’ को मापन धनसम्पत्ति, आय, बचतजस्ता आर्थिक या भौतिक कुराले मात्र गर्न सकिने होइन रहेछ । भाइचारा, शान्ति, सन्तुष्टि, जीवन सन्तुलन, सहकार्य, आपसी विश्वास, हेरचाह आदिजस्ता आध्यात्मिक पक्षहरूको पनि ‘खुसी’ जस्तो सापेक्षिक मनोभावको निर्माणमा ठूलो हात रहन्छ भन्ने कुरा त पछिल्ला अध्ययनहरूले नै दर्साइसकेकै छन् ।

हुन पनि हो, पूर्वीय सभ्यता अनि सनातन संस्कृतिको मूलथलो नेपालमा वैदिक ऋचाहरूले शंखनाद नै गरेका छन्— ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः’ अर्थात् सबै सुखी अनि निरोगी होऊन् । ‘संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्’ अर्थात् सँगै हिँडौं, सँगै बोलौं, हामीहरू सबैको एकै मन होस् । ‘सुखेदुःखे समे कृत्वा...’ भन्दै सुख र दुःखलाई एकै सिक्काका दुई पाटा मानेरै जीवनमा अगाडि बढ्ने संस्कार छ हाम्रो । आफ्नै मात्रै ‘सब्जेक्टिभ वेलबिइङ’ नभनी विश्वकै सामूहिक कल्याणका लागि आह्वान गर्दथे हाम्रा ऋषि–महर्षिहरू । त्यसैले हामी ‘सन्तोषं परम सुखम्’ भन्दै ससाना कुराहरूमै सन्तुष्ट एवं खुसी हुन सकेका हौं कि ?

खुसीका जैविक कारक तत्त्व खोतल्ने उद्देश्यका साथ हाल सालै गरिएका अध्ययनहरूले नै जनाएका छन्— खुसी मनोभावका लागि ३०–४० प्रतिशत आनुवंशिकता नै जिम्मेवार छन् । त्यसमा वातावरणीय अर्थात् सामाजिक पक्षको हात ६०–७० प्रतिशत हुन्छ । शतप्रतिशत नै आनुवंशिक समानता रहने जुम्ल्याहाहरूमाझ गरिएको अध्ययनले ती जुम्ल्याहामध्येका विवाहित व्यक्ति अविवाहितभन्दा बढी खुसी हुने गरेको देखाएको थियो । यही आँकडालाई केलाउँदा पनि वैवाहिक संस्था, पारिवारिक संरचना अनि सामाजिक

एकता पश्चिमी विकसित मुलुकहरूमा भन्दा हाम्रोजस्तो पूर्वीय संस्कृतिमा भिजेका देशहरूमै बलियो पाइन्छ । त्यसैले आर्थिक रूपमा गरिब नै भए पनि सामूहिक भावनामा धनी नेपालजस्तो देश व्यक्तिवादी चिन्तनले अभिशप्त धनी मुलुकहरूकै दाँजोमा खुसी रहन सफल भएको हो कि ?

अब एक पटक माथि उल्लिखित ‘खुसी सूचकांक’ का मापकहरूलाई केलाऔं । ‘जीवनको व्यक्तिपरक मूल्यांकन’ का छ आधारलाई ‘खुसी सूचकांक’ को सर्वेक्षणका लागि प्रयोग गर्ने गरिएको छ । ती आधार हुन्— प्रतिव्यक्ति आय, सामाजिक सहायता, स्वस्थ जीवन, वैयक्तिक स्वतन्त्रता, उदारता र भ्रष्टाचारप्रतिको धारणा । यी छ अवयवलाई हेर्दा गार्हस्थ्य उत्पादनजस्तो आर्थिक पक्ष, वैयक्तिक स्वतन्त्रताजस्तो राजनीतिक प्रश्न अनि भ्रष्टाचारप्रतिको सहनशीलताजस्तो जीवनशैलीको दृष्टिकोणमा फिनल्यान्ड, डेनमार्क, नर्वेजस्ता स्क्यान्डेभियन मुलुकहरू अगाडि भएर खुसीको मापनमा माथिल्ला स्थानमा पुगेको देखिन्छ । नेपाल भने अहिले बढ्दै गएको औसत आयु (केही दशकअघि ५०–५५ वर्षको हाराहारी रहेकामा अहिले आएर ७३–७५ वर्ष) जस्तो स्वास्थ्यको पक्ष अनि सामाजिक सहायता एवं उदारताजस्ता हाम्रा सनातनी संस्कारहरूकै कारण खुसी मनोभावनाको मामिलामा थुप्रै देशभन्दा अगाडि भएको स्पष्ट हुन्छ । नेपाली संस्कृतिका सकारात्मक पक्षहरूमा अडिग रहेर भ्रष्टाचारजस्ता कुसंस्कारमा शून्य सहनशीलताको नीति लिई राजनीतिक स्थायित्व अनि आर्थिक विकासको दिशामा मिहिनेत गर्ने हो भने हाम्रो मुलुक पनि पश्चिमी विकसित राष्ट्रहरूकै हाराहारीमा नपुग्ने भने होइन रहेछ ।

अब कुरा गरौं मानसिक स्वास्थ्यको ।

‘खुसी’ जस्तो सापेक्षिक मनोभावनाका आधारमा मानसिक स्वास्थ्यको यथोचित मापन हुने त होइन तर अझै पनि हामीले मानसिक समस्याहरूको मापनका लागि पश्चिमी मुलुकहरूकै वर्गीकरण पद्धति अनि निदान प्रणालीहरूकै भर परिरहनु परेको छ । अझै पनि हाम्रो सामाजिक बनोट अनि अद्वितीय संस्कृतिका आधारमा मनोसामाजिक समस्याहरूको पहिचान अनि वर्गीकरण गर्ने प्रणालीको निर्माण भनौं या प्रमाणीकृत गर्ने आधारशिलाको उल्लेखनीय रूपमा विकास गरिसकेका छैनौं । धर्म, संस्कृति, रहनसहन, आहारविहार, सामाजिक बनोट आदि नै व्यक्ति मनोविज्ञान अनि व्यक्तित्व निर्माणका मूल आधार हुन् । मनोसामाजिक अवस्थाको परीक्षणका मानकहरू पनि तिनै सामाजिक–सांस्कृतिक अवस्थिति नै हुन् । त्यसैले मनोवैज्ञानिक परीक्षणमा हामीले आफ्ना विविध सांस्कृतिक–सामाजिक विशेषताहरूलाई अन्तर्घुलित गर्ने पद्धति बसाल्नुपर्दछ । यस्तो हुन सके भविष्यमा नेपाल ‘खुसी’ मात्र नभई मनोसामाजिक रूपमै स्वस्थ मुलुकको श्रेणीमा पर्नेछ ।

रिसाल मनोचिकित्सक हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख १६, २०७९ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×