वामपन्थको उल्टो यात्रा र एमालेको भविष्य- विचार - कान्तिपुर समाचार

वामपन्थको उल्टो यात्रा र एमालेको भविष्य

एमालेसम्बन्धी एउटा भनाइमा सत्यता छ- एमाले नेताले बिगारेको र कार्यकर्ताले थामेको पार्टी हो ।
टीकाराम भट्टराई

स्थानीय तह निर्वाचनको परिणामका परकम्पहरू राजनीतिक दलहरूभित्र देखा पर्न थालेका छन् । परकम्पको पहिलो धक्काले एमाले नेता घनश्याम भुसाललाई हल्लाएको छ । निर्वाचन परिणामबारे दिएको अभिव्यक्तिलाई लिएर उनीमाथि कारबाही प्रारम्भ भएको समाचार बाहिर आएसँगै एमाले पंक्तिमा यस प्रकरणको पक्ष र विपक्षमा सार्वजनिक रूपमै तीव्र प्रतिक्रिया उत्पन्न भएको छ ।

यस प्रकरणको सुरक्षित अवतरण हुने वा दुर्घटनातर्फ जाने भन्ने पूर्वानुमान गर्न कठिन छ । तर आजको लेखको मूल विषय भने यो होइन ।

स्थानीय तह निर्वाचनपश्चात् नेपालका वामपन्थी दलहरूमा जबरजस्त रूपमा एउटा बहसले प्रवेश पाएको छ । यो निर्वाचनमा एमालेबाहेकका वामपन्थी दलहरूले हिँडेको बाटो उल्टो थियो कि सुल्टो ? यस विषयमा यहाँ चर्चा गरिनेछ । तर दलीय नाफाघाटा जेजस्तो भए पनि निर्वाचनले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संविधानलाई थप मजबुत पारेको छ र संविधान सम्बन्धी मतभिन्नताहरू अब क्रमशः शिथिल हुँदै संविधानको स्वीकार्यतामा बढोत्तरी भएको छ । यो निर्वाचनको सबभन्दा ठूलो उपलब्धि पनि यही नै हो । आवधिक निर्वाचनले दलीय व्यवस्था र राजनीतिक दलहरूलाई जनतामा परीक्षण हुने अवसर दिन्छ । स्वयं राजनीतिक दलभित्र पनि नेतृत्व विकास र परिवर्तनका लागि दबाब उत्पन्न हुन्छ ।

यात्रा उल्टो कि सुल्टो ?

राजनीतिक दर्शनका दृष्टिले विश्वराजनीति मूलतः दुई ध्रुवमा विभाजित छ र त्यसको प्रतिविम्ब नेपालको राजनीतिमा राणाकालदेखि नै परिरहेकै छ । एकातर्फ पुँजीवादको विकल्पमा कार्ल मार्क्सले अघि सारेको समाजवादी दर्शनलाई आत्मसात् गर्ने दलहरू छन् भने अर्कातर्फ पुँजीवादमा विश्वास गर्ने । नेपालमा समाजवादी धारको प्रतिनिधित्व विभिन्न नाममा संगठित कम्युनिस्ट पार्टीहरूले गरेका छन् भने पुँजीवादी धारको नेतृत्व गर्ने मूल दल नेपाली कांग्रेस हो । नेपाली कांग्रेसले आफूलाई समाजवादी दर्शनमा विश्वास गर्ने पार्टी भनेर यदाकदा अहिले पनि दाबी गर्न छाडेको छैन । बीपी कोइराला रहुन्जेल कांग्रेस करिबकरिब सामाजिक जनवादी पार्टीका रूपमा देखिन्थ्यो । तर आज उसले त्यो चरित्र पूरै परिवर्तन गरिसकेको छ । अब कांग्रेस पुँजीवादको पक्षपोषण गर्ने एक दह्रिलो शक्तिमा रूपान्तरित भइसकेको छ । उसको वर्ग आधार, चरित्र र अघि सारेका नीति–कार्यक्रमका आधारमा उसलाई समाजवादी भन्ने आधार भेटिँदैन । पुँजीवाद पनि एउटा दर्शन नै हो र त्यो सामन्तवादभन्दा एक कदम प्रगतिशील पनि हो । नेपालको दलीय राजनीतिमा यी दुई ध्रुवको प्रभाव र विस्तार अझै केही दशकसम्म प्रतिस्पर्धी शक्तिका रूपमा रहिरहने तथ्यलाई हालैको निर्वाचन परिणामले पनि अनुमोदन गरेको छ । यी दुई ध्रुवलाई राजनीतिमा प्राकृतिक ध्रुव मानिन्छ । आफ्नो आस्था र विश्वास अनुसार नागरिकहरू एउटा ध्रुव र त्यसभित्रको कुनै दलमा आबद्ध हुन वा त्यसलाई समर्थन गर्न र मत प्रकट गर्न सक्छन् ।

तर यस पटकको निर्वाचन भने यो ध्रुवीकरणको आधारमा हुन सकेन वा हुन दिइएन । एमालेइतर वामपन्थी दलहरू यस निर्वाचनमा उल्टो दिशाको यात्रामा थिए । नेपालको पचहत्तर वर्षको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा नेपाली कांग्रेस र वामपन्थी शक्तिहरू साझा शत्रुविरुद्ध संयुक्त भएर लडे पनि जनतामा भने स्वस्थ प्रतिस्पर्धी भएरै गएका थिए । माओवादी वा नेकपा एकीकृत समाजवादी (एस) का दस्तावेजहरूमा अहिले पनि कांग्रेसलाई वर्गशत्रुका रूपमै परिभाषित गरिएको छ । यतिसम्म कि, सक्रिय राजतन्त्र रहेका बेला भएका आम निर्वाचन वा स्थानीय तह निर्वाचन वा राष्ट्रिय पञ्चायतको उपयोग गर्ने निर्वाचनमा पनि कांग्रेस र कम्युनिस्टहरूले मित्रवत् प्रतिस्पर्धा नै गरेका थिए, जबकि त्यसबखत उनीहरूको साझा शत्रु निरंकुश राजतन्त्र थियो । तर यस पटक इतिहासमा पहिलोचोटि हँसिया–हथौडायुक्त झन्डा बोकेर कांग्रेसलाई र चारतारे झन्डा बोकेर कम्युनिस्टलाई मत मागियो, त्यो पनि सरकार बनाउने, नीति बनाउने वा रणनीतिक महत्त्वको कुनै विषयमा होइन, विशुद्ध विकासको एकाइका रूपमा स्थापित स्थानीय तहको निर्वाचनमा । यसरी सत्तापक्षीय गठबन्धन अप्राकृतिक र अनौठै थियो । यही अप्राकृतिक गठबन्धनलाई आगामी संघीय तहको निर्वाचनसम्म लैजाने उद्घोष सुरु भएको छ । पुँजीवादी दर्शनमा विश्वास गर्ने कांग्रेसको नेतृत्वमा चीनले समेत दशकौंअघि छाडिसकेको माओवादी दर्शनमा विश्वास गर्ने माओवादी र एमालेको विद्रोही घटक नेकपा एस अनि संघीयताको विरोधी र जडसूत्रवादी वामपन्थी धारको एक घटक नेकपा मशाल एउटै मोर्चा बनाएर चुनावी मैदानमा होमिनु दुनियाँकै राजनीतिमा देखिने एउटा अनुपम घटना भएको छ । यो मोर्चा वा गठबन्धन अरू कसैका विरुद्ध नभएर वामपन्थी धारकै नेतृत्व गरिरहेको एमालेविरुद्ध थियो । एमालेविरुद्ध लाग्न, जुध्न र संगठित हुन पाइन्छ अनि एमालेलाई निर्वाचनमा धूलो चटाउन पनि पाइन्छ तर के निर्वाचन भनेको दलीय मान्यता, आदर्श र राजनीतिक दर्शनभन्दा बाहिरको, बिलकुल पद र अवसर प्राप्तिको खेल मात्र हो ? यदि त्यो मात्र हो भने अलगअलग दल खोलेर भिन्न राजनीतिक दलको आवरणमा संगठित हुनुको कुनै औचित्य बाँकी रहन्छ र ? पुँजीवादी राजनीतिक दर्शनको सेवा गर्ने दललाई बलियो बनाएर वामपन्थी धारको एमालेलाई कमजोर बनाउने खेलले अन्ततः कसको सेवा गर्छ ? यी यक्षप्रश्नहरू एमालेइतर वामपन्थी धारतर्फ तेर्सिएका छन् । आफ्नो आस्था, विश्वास र दर्शनलाई तिलाञ्जली दिएर कांग्रेसको सेवा गर्ने अनि आफूलाई वामपन्थी, अझ एमालेभन्दा क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट भनेर जनतालाई गुमराहमा राख्ने यो बिलकुलै अराजनीतिक, असैद्धान्तिक र अवसरवादी खेल हो । अनि हँसिया–हथौडायुक्त झन्डा बोकेर आफैंले वर्गशत्रु करार गरेको कांग्रेसलाई बलियो बनाउने खेल बिलकुल राजनीतिक यात्राको उल्टो खेल हो ।

कुरा एमालेको

यो निर्वाचनको जनमतले एमालेलाई पूर्वानुमान अनुसार नै खुम्च्याइदिएको छ । तथ्यांकलाई आफ्नो अनुकूलतामा व्याख्या गरेर हाम्रो जनमत घटेको छैन भन्ने आत्मरतिमा रमाउनु एउटा कुरा हो, राजनीतिक यथार्थ अर्कै कुरा हो । एउटा सत्य अवश्य छ- जनमतका कारण होइन, विपक्षी गठबन्धनका कारण आफू खुम्चिनुपरेको एमालेको विश्लेषण दमदार छ । आफूलाई जेजसरी व्याख्या गरे पनि आजको एमाले भनेको ओरालो लाग्ने क्रमको एमाले नै हो । उसले यो तथ्य स्वीकार गर्न सक्यो भने भविष्यमा आफूलाई सुधार्ने अवसर अझै छ । यो तथ्यलाई स्वीकार गर्न नसक्दाको परिणाम पनि आँखैअगाडि छ । एमालेको स्थापना र विकासको मूल शक्ति, आधार र सामर्थ्य भनेको उसले परिवर्तनका एजेन्डाहरूलाई आत्मसात् गर्नु, सामूहिक नेतृत्व प्रणालीमा चामत्कारिक विकास गर्नु नै थियो र हो पनि । आजको एमालेले आफ्ना यी दुवै शक्तिशाली हतियार गुमाउने लक्षण देखाउँदै छ । परिवर्तनका प्रगतिशील एजेन्डालाई एमाले नेतृत्वले क्रमशः छाड्दै गएको सार्वजनिक तथ्यहरूले पुष्टि गरिरहेका छन् । एमालेको वर्ग आधार छुट्ट्याउन हम्मेहम्मे पर्न थालेको छ । केन्द्रीय समितिमा ल्याइएका कतिपय व्यक्तिका सार्वजनिक मन्तव्य र क्रियाकलाप अनि पार्टी सत्तामा हुँदाका चलखेल र प्रभाव पार्ने पात्र र प्रवृत्तिहरूको विश्लेषण गर्दा आजको एमाले अर्गानिक एमाले होइन कि भन्ने प्रश्नहरू उठेकै छन् । तर यथार्थ के हो भने, एमालेमा अहिले पनि परिवर्तनका प्रगतिशील एजेन्डा बोक्ने र मार्क्सवादी दर्शनप्रति विश्वास गर्ने पार्टी सदस्यहरूको संख्या नब्बे प्रतिशतभन्दा बढी छ । भर्खरैको निर्वाचनमा एमाले बचाउने शक्ति पनि त्यही थियो । एमाले सम्बन्धी एउटा भनाइमा सत्यता छ- एमाले नेताले बिगारेको र कार्यकर्ताले थामेको पार्टी हो । २०५४ सालको विभाजनमा होस् वा २०७८ सालको विभाजनमा, एमालेको कार्यकर्ता पंक्तिको ठूलो हिस्सा मूल पार्टीमै रह्यो । त्यो किनभने, एमाले अझै पनि अथाह सम्भावना बोकेको जब्बर वामपन्थी पार्टी हो । समग्र नेतृत्व आम रूपमा आलोच्य छ; प्रगतिशील एजेन्डाबाट कतिपय अवस्थामा विमुख भएर अराजनीतिक, प्राविधिक, पुरातन र धार्मिक एजेन्डामा बहकिन थालेको छ; कार्यकर्ता पंक्ति भने वामपन्थको मूलभूत आचरण र व्यवहारबाट निर्देशित देखिन्छ । गाउँगाउँमा एमाले कार्यकर्ताहरू अहिले पनि निःस्वार्थ भावले साँच्चै समाजवादी क्रान्ति गर्न सकिन्छ भन्ने उच्च मनोबलका साथ विभिन्न मोर्चामा घरको मानो र खल्तीको पैसाले चिया–चुरोट–पेट्रोल गरेर पार्टी धानिरहेका छन् ।

एमालेको चामत्कारिक शक्ति–विकासको अर्को आधार थियो- परिवर्तनका एजेन्डा बोकेर हिँडेका अन्य वामपन्थी दलसँग उसले या एकता नै गर्‍यो या त सहकार्य । एमालेअघिको नेकपा माले वा स्वयं एमाले बन्दासम्ममा त्यो शक्तिभित्र दर्जनौं वामपन्थी दल एकीकृत भइसकेका थिए । २०४७ सालमा वाममोर्चा बनाई कांग्रेससँग कार्यगत एकता गरेर बहुदलीय व्यवस्थाको स्थापनाका लागि संयुक्त संघर्ष गर्ने योजना, नीति र कार्यक्रम मदन भण्डारीको नेतृत्वको तत्कालीन मालेले बनाएको थियो । २०४७ सालको संविधानपश्चात् भएका प्रतिनिधिसभाका सबै निर्वाचनमा एमालेले भाग लिने प्रमुख वामपन्थी दलहरूसँग स्थानविशेषमा तालमेल गरेको थियो भने असमान टनकपुर सम्झौता र दासढुंगा हत्याकाण्डविरुद्धको आन्दोलन, २०४९ सालको कर्मचारी आन्दोलन, २०५१ सालको महँगीविरोधी आन्दोलनजस्ता राष्ट्रियता र जनजीविकाका अनेक सवालमा अन्य वामपन्थी शक्तिलाई आफूसँगै तर नेतृत्व आफैंले गरेर एमाले अघि बढेको थियो । यी र यस्तै कारणहरूले नेपालमा वामपन्थी शक्ति बलियो मात्र भएको थिएन, त्यसको नेता पनि एमाले नै भएको थियो । जबकि त्यसबखत वामपन्थी शक्तिहरूबीच कार्यनीतिक र रणनीतिक सवालमा अनेक मतभिन्नता थिए । त्यसको ठीक उल्टो आज नेपालका सबैजसो वामपन्थी दल यो संविधानको परिधिभित्र रहेर संसदीय व्यवस्थाका माध्यमबाट समाजवादी क्रान्ति गर्न सकिने साझा निष्कर्षमा पुगेका छन् । यो प्रसंगमा एमालेजनले गर्व गर्ने अर्को पक्ष पनि के छ भने, निर्वाचनमा भाग लिने नेपालका सबै वामपन्थी दल एमालेका नेता मदन भण्डारीले संयोजन गरेको संसदीय राजनीतिको मूल कार्यदिशामै आइपुगेका छन् । यस्तो अनुकूल राजनीतिक समभावका आधारमा उनीहरूबीच सहकार्य वा तालमेल हुनु नपर्ने कुनै वस्तुगत आधार–कारण छैन । एमालेबाट विद्रोह गरेर जन्मेको र एमालेले हालैको निर्वाचनपश्चात् मात्र राजनीतिक दलका रूपमा स्विकार्ने तत्परता देखाएको माधव नेपाल नेतृत्वको नेकपा एस पनि अर्को एमाले नै हो । नीतिगत, राजनीतिक, दार्शनिक र चरित्रगत आधारमा त्यो पार्टी एमालेभन्दा भिन्न हो वा भएर जिउन सक्छ भन्ने दह्रिलो आधार देखिएकै छैन । एउटा दल जन्मन वा हुर्कन अर्को दलको नेताविशेषको विरोधी वा आलोचक मात्र हुनु पर्याप्त हुँदैन; त्यस दलको नीति, कार्यक्रम, चरित्र र वर्ग आधार अलग्गै र परिभाषित हुनु अनिवार्य छ । यस अर्थमा केवल एमाले अध्यक्ष ओलीको आलोचक मात्रको भूमिका निर्वाह गर्न अलग्गै नेकपा एसको आवश्यकता र औचित्य उसले पुष्टि गर्न निकै कठिन छ ।

अनि माओवादीको कुरा

अर्कातर्फ, माओवादी पनि राजनीतिक र कार्यनीतिक दृष्टिले अर्को एमाले नै हो । हिजो नेकपा हुँदा उसले माओवाद त्यागेकै थियो । अझ ‘जेठ ३ गते नै पार्टी एकता गर्ने प्रस्ताव एमालेको होइन, मेरो हो’ भनेर प्रचण्डले त्यसबखत मदन भण्डारीको राजनीतिक कार्यदिशा जबजको अपनत्व लिन पनि खोजेकै हुन् । सर्वोच्च अदालतका दुई न्यायाधीशले एमाले र माओवादी फुटाइदिएको बाहेक अन्य कुनै पनि राजनीतिक र वस्तुगत आधारमा ती दलको विभाजन भएको देखिँदैन । भर्खरै सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनको परिणामबाट माओवादी हौसिनुपर्ने अवस्था पटक्कै देखिँदैन । यदि गठबन्धन थिएन भने के हुने थियो, यसबारे मात्रै घोत्लिने हो भने पनि माओवादीको आगामी संसदीय यात्रा त्यति सहज र सुगम देखिँदैन । यो विश्लेषणका आधारमा एमालेइतरका दुई प्रमुख वाम घटकहरू माओवादी र नेकपा एस कार्यनीतिक र राजनीतिक रूपमा भिन्नभन्दा पनि एमाले अध्यक्ष ओलीविरोधी दलका रूपमा मात्र भिन्न देखिन्छन् । कुनै एक नेताको विरोधस्वरूप खोलिएको वा त्यसैलाई मूल आधार बनाएर अघि बढाउन खोजिएको राजनीतिक दलको भविष्य कति परसम्म जाला, यस विषयमा ती दलभित्र विमर्श होला नै ।

फेरि पनि एमालेको कुरा

माथि नै भनिसकियो, एमालेको ओरालो यात्रा सुरु भइसकेको छ । यो यात्रालाई यहीँ रोकेर उकालो लाग्ने राजनीतिक, दार्शनिक, वैचारिक र वस्तुगत अवस्था एमालेमा पर्याप्त देखिन्छ । त्यो सामर्थ्य र शक्ति राख्ने नेता–कार्यकर्ता एमालेमा जिउँदाजाग्दा छन् । तर एमाले आफ्नो अर्गानिकपनमा फर्कनु अनिवार्य छ । अर्गानिक एमालेसँग संसदीय राजनीतिमार्फत समाजवादसम्म पुग्ने एउटा मार्गचित्र थियो र छ । अर्गानिक एमालेमा वैचारिक बहस घनीभूत हुन्थ्यो, पार्टी सामूहिक नेतृत्व प्रणालीमा बाँचेको थियो, आलोचनात्मक चेत भएका नेता–कार्यकर्तालाई अवसरको वितरणमा त्यति धेरै विभेद हुँदैनथ्यो । नेतृत्वको चयन स्वस्थ प्रतिस्पर्धाबाटै हुने सहज अभ्यास बसिसकेको थियो । समभाव राख्ने वामपन्थी दलहरूसँग सहकार्य गर्ने उदारता एमालेमा थियो । यी सबै आफ्ना चरित्रहरूलाई पुनःस्थापित गर्ने हो भने नेपालमा एमालेको नेतृत्वमा वामपन्थी ध्रुव जबरजस्त र जब्बर भएर रहिरहनेछ । यदि एमाले आफ्नो अर्गानिक स्वरूपमा फर्कन सकेन भने त्यसबखत एमाले मात्र सकिने होइन, सिंगो वामपन्थी आन्दोलनको अस्तित्वमै प्रश्न उठ्न सक्छ । आजको दिनमा एमालेलाई माइनस गरेर नेपालको वामपन्थी आन्दोलन अघि बढ्न सक्ने वस्तुगत अवस्था देखिँदैन पनि । नेपालका वामपन्थी दलहरू पद, अवसर र शक्ति आर्जनका लागि जन्मेका होइनन्; पुँजीवादको विकल्पमा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरण गर्दै समतामूलक समाजवादी राज्य व्यवस्थाका खातिर जन्मेका हुन् भने अबको निर्वाचनमा प्राकृतिक गठबन्धन गर्नेतर्फ अग्रसर हुनु जरुरी छ । वामपन्थ एउटा विचार हो, आन्दोलन हो र वैज्ञानिक विकल्प पनि हो । त्यसलाई मर्न वा मार्न लागिपर्नेहरूका विरुद्ध वामपन्थी दलका नेता–कार्यकर्ताहरू

एकजुट हुने सामर्थ्य राखेर आगामी निर्वाचनमा वामपन्थी तालमेल गर्नु अत्यावश्यक छ । तर भुसाल प्रकरणको पटाक्षेपले पनि एमालेको भविष्यको संकेत गर्ने पक्का छ । वाम एकताको कुरा गरेबापत भुसाललाई कारबाही प्रारम्भ गरिएको हो भन्ने सन्देश दिन खोजिएको हो भने यो प्रकरण एमालेलाई निकै महँगो पर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७९ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अप्राकृतिक गठबन्धन र वाम आन्दोलन

विचार र सिद्धान्तको प्राकृतिक गठबन्धनको स्वाभाविक प्रक्रियालाई अहिले स्वार्थकेन्द्रित गैरराजनीतिक गठबन्धनले चुनौती दिन खोजिरहेको छ । हुँदाहुँदा अप्राकृतिक गठबन्धनको विस्तार पेसागत क्षेत्रमा समेत हुन थालेको छ ।
टीकाराम भट्टराई

अनेकौं नालायकीका बावजुद आज नेपालका कम्युनिस्टहरूका अगाडि गुमाउन केवल केही नेताको निजी अहंकार छ भने पाउनका लागि कम्युनिस्ट एकता छ, समाजवादी भविष्य छ ।’ गत चैत १ गते कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित एमाले नेता तथा मार्क्सवादी चिन्तक घनश्याम भुसालको लेखको अन्तिम अनुच्छेद यही थियो ।


‘कम्युनिस्ट पार्टीको भविष्य : एकता वा सत्यानाश’ शीर्षक लेखमा उनको निष्कर्ष छ- नेपालका प्रमुख कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा आधारभूत सैद्धान्तिक र वैचारिक मतभेद नभएकाले बृहत्तर एकताका लागि विमर्श गर्दै कम्तीमा आसन्न चुनावमा तालमेलका माध्यमबाट अघि बढ्नु आजको आवश्यकता हो ।

भुसालको त्यो लेखपश्चात् यसै दैनिकमा पुँजीवादी र समाजवादी दुवै कित्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने अन्य दुई लेख पनि प्रकाशित भइसकेका छन् । भुसालले निम्त्याएको बहसले उनकै पार्टी एमालेमा समेत त्यसको पक्ष र विपक्षमा विचारप्रवाह प्रारम्भ भएको छ । कम्युनिस्ट नामका जुनसुकै पार्टीका समर्थक वा शुभेच्छुकमध्येका अधिकांशका मनमा गढेको तर व्यक्त गर्न कसैले हिम्मत नगरेको यो विषयलाई सार्वजनिक रूपमा विमर्शमा ल्याएर भुसालले शान्त तलाउमा गतिलो ढुंगा प्रहार गरेका छन् । उनको त्यो निष्कर्षलाई तथ्यमा उभिएर अनि सिद्धान्तमा अडिएर, दुनियाँका सामु आँखामा आँखा जुधाएर खण्डन गर्ने हिम्मत र साहस देखाउन वामपन्थी चेतना भएका कुनै पनि नेपालीलाई कठिन नै पर्ला ।

औचित्य वाम एकताको
नेकपाको अवसानपछि पुँजीवादी वा समाजवादी दुवै कित्ताबाट उठ्ने यो प्रश्नको जवाफ निकै कठिन छ । पुँजीवादी कित्ताका कतिपय बौद्धिक मित्रहरूले नेकपाको अवसानलाई पूर्वी युरोपको सन् १९९० पछिको अवस्थासँग तुलना गर्दै नेकपाको अवसानसँगै अब नेपालमा वामपन्थी युगको अन्त्य भएको दुन्दुभि बजाइरहेका छन् भने त्यो दुन्दुभिलाई साथ दिने गरी वामपन्थी कित्ताबाटै अब नेपालमा वाम एकता आवश्यक वा सम्भव छैन भनेर दक्षिणपन्थी कित्ताकै सेवा भइरहेको छ । नेपालमा वाम एकता आवश्यक वा सम्भव छैन भनेर दक्षिणपन्थी धारको सेवा गर्ने सोच र नेपालको सबभन्दा ठूलो वाम पार्टी नेकपा एमालेको विभाजन गरी नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा मोर्चा बनाएर वामपन्थी आन्दोलन बलियो हुन्छ भन्ने सोचका बीचमा अघोषित साझा सहमति बनेको प्रतीत भइरहेको छ । दुवै कित्ताका यी परस्पर विरोधी चिन्तन र प्रवृत्तिले अन्तत: दक्षिणपन्थकै सेवा गरिरहेका र वामपन्थलाई कमजोर बनाइरहेका छन् । विश्वव्यापी दृष्टिकोणका आधारमा वामपन्थ आफैंमा पुँजीवादी कित्ताको बलियो र वैज्ञानिक विकल्प हो । कसैको चाहना वा डाहले वामपन्थ कहिल्यै मर्न सक्दैन ।

सन् १९९० को आसपासपछि दलाल पुँजीवादलाई रङरोगन गरेर अस्तित्वमा आउन खोजेको नवउदारवादले दुनियाँ बदल्ने सपना बाँडेको थियो तर त्यो सपना आफैंमा झुट र गलत प्रस्थापनामा आधारित थियो भन्ने पुष्टि भइसकेको छ । अझ कोभिड महामारीका बखत जनताको जीउधनको सुरक्षा र उपचार गर्न असफल भएको विश्व पुँजीवादले अझै पनि निजी क्षेत्रलाई अनियन्त्रित छाड्ने कथित उदारवाद वा नवउदारवाद वा पुँजीवादको बखान गरेर वामपन्थको भविष्य नदेख्नु सूर्यलाई हत्केलाले छेक्छु भन्ने आत्मरति मात्र हो । शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको न्यूनतम प्रबन्ध गर्न नसकेर करोडौं जनताको जीउज्यानमा धावा बोलिरहेको विश्व पुँजीवाद दिन–प्रतिदिन कमजोर बन्दै गइरहेको छ भने त्यसको विकल्पमा समाजवादबाहेक अर्को वैज्ञानिक दर्शनको प्रादुर्भाव पनि भएको छैन । यस्तो अवस्थामा वामपन्थको भविष्यमाथि प्रश्न गर्नेहरूले पुँजीवादलाई निर्विकल्प ठानिरहेका छन् भने, विश्व पुँजीवादको सयौं वर्षको वैश्विक अभ्यासले जनताका आधारभूत आवश्यकताको पूर्ति गर्न असफल भएको छ ।

विश्वपुँजीवादको विकल्पका रूपमा स्थापित वामपन्थी वा समाजवादी ध्रुव तबसम्म जनताको आवश्यकताको हतियार बनिरहनेछ जबसम्म प्रत्येक राज्यले आफ्ना जनताको आधारभूत आवश्यकताको पूर्ति गर्न सक्दैन । यो वास्तविकता नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि झन् आवश्यक छ । यसर्थ गरिबी, असमानता र शोषण व्याप्त रहेको अनि विभेदकारी आर्थिक–सामाजिक संरचनाले सृजना गरेको उत्पादन सम्बन्धको रूपान्तरणका लागि नेपालमा वामपन्थी कित्ता अझ सुदृढ र सशक्त हुनुपर्छ ।

वामपन्थी कित्ताको सुदृढीकरणविरुद्ध रहनेहरू यथार्थमा कम्युनिस्ट हुन सक्दैनन् । यति तथ्य बुझ्ने हो भने वाम एकता आवश्यक छ वा छैन भन्ने मूल प्रश्नको सोझो जवाफ पाइन्छ । वामपन्थ यथार्थमा एउटा रूपान्तरणकारी आन्दोलन हो र यसका सारथि हुन् कम्युनिस्ट पार्टीहरू । लोकप्रिय नेता र जनताको बहुदलीय जनवादका प्रवर्तक मदन भण्डारीले प्रतिस्पर्धाका माध्यमबाट श्रेष्ठता हासिल गर्दै समाजवादतर्फ जाने नेपाली क्रान्तिको मौलिक कार्यक्रमलाई ठोस रूपमा अघि सारेर नेपालको वामपन्थी आन्दोलनको विचार, सिद्धान्त र कार्यक्रमलाई समृद्ध बनाएका थिए । आज निर्वाचनमा भाग लिन सहमत नेपालका सबै वाम पार्टी त्यही पथमा उभिएका बेला नेपालको वामपन्थी आन्दोलनले कार्यदिशाको सवालमा नयाँ उचाइ प्राप्त गरेको यथार्थलाई कसैले नकार्न सक्दैन । यस्तो अवस्थामा वामपन्थी आन्दोलनलाई एकीकृत, सुदृढ र सक्षम बनाउनु हरेक वाम पार्टीका समर्थकहरूको साझा दायित्व र कर्तव्य हुनुपर्नेमा वामएकताको बहसलाई निष्क्रिय र निष्प्रभावी बनाउने वा खिल्ली उडाउने प्रयत्नले वाम आन्दोलनलाई अझ कमजोर बनाउने निश्चित छ ।

नीतिगत, कार्यक्रमिक र वैचारिक रूपमा अब नेपालका वाम पार्टीहरू निर्वाचनका माध्यमद्वारा श्रेष्ठता हासिल गर्दै समाजवादतर्फ जाने कार्यदिशामा एक ठाउँ उभिएको यो बखत उनीहरूबीच सहकार्य र एकता नहुनुपर्ने कुनै वस्तुगत आधार देखिँदैन । समाजको आमूल परिवर्तनका लागि वाम आन्दोलनको निरन्तरता चाहने वाम पार्टीका नेता–कार्यकर्ताहरू वाम आन्दोलनलाई एकीकृत र सुदृढ गर्न किन पनि चाहन्छन् भने, उनीहरू समग्र आन्दोलनका सहयात्री हुन् । वाम आन्दोलनको रक्षा र सुदृढीकरणका अगाडि कुन पार्टीमा कुन नेता कुन कालखण्डको प्रमुख थियो वा हुनेछ भन्ने सवाल त्यति महत्त्वको नहुनुपर्ने हो । तर आज नेपालका वाम पार्टीका नेताहरूको मूल प्रवृत्ति दक्षिणपन्थी शक्तिलाई नेता मानेर वा साथ दिएर अर्को सहयात्री वाम पार्टीलाई निषेध वा समाप्त पार्ने अभीष्ट बोकेर ठमठम हिँड्न खोजेको रूपमा प्रकट भएको देखिन्छ । लाग्छ, वाम आन्दोलनको झन्डा बोकेर उनीहरू वाम आन्दोलनलाई नै समाप्त पार्न लागिरहेका छन् ।

माओवादी र एकीकृत समाजवादी हिजो आफैंले वर्गशत्रुको प्रतिनिधि करार गरेको नेपाली कांग्रेससँग स्थायी गठबन्धन गरेर एमालेलाई कमजोर बनाउन गरिरहेको प्रयत्न र त्यसको प्रतिरोधस्वरूप कमल थापा वा महन्थ ठाकुरसँग पनि तालमेल हुन सक्छ भन्ने एमालेका कतिपय नेताको अभिव्यक्ति हेर्दा लाग्छ, ती दुवै प्रवृत्ति नेपालको वाम आन्दोलनलाई विसर्जन गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । फरक कित्तामा उभिएर वाम आन्दोलनलाई समाप्त पार्ने यो प्रवृत्तिलाई तिनले समयमै पहिचान गरेर नियन्त्रण गर्न सकेनन् भने तिनलाई कालिदास हुनबाट सायद कसैले जोगाउन सक्नेछैन । खास समयमा खास दलमा जन्मने खास प्रवृत्तिलाई आम प्रवृत्तिका रूपमा चित्रित गर्नु उपयुक्त हुँदैन । दलविशेषमा खास कालखण्डमा उग्रवामपन्थ वा दक्षिणपन्थ वा मध्यपन्थ जन्मन सक्छ तर त्यस्ता सबै प्रवृत्तिलाई चिर्न आलोचनात्मक चेतद्वारा प्रशिक्षित नेपालका वाम दलका नेता–कार्यकर्ताहरू सक्षम हुन्छन् भन्ने तथ्य इतिहासले पुष्टि गरिसकेको छ ।

नेपालमा पुँजीवादको विकल्पका रूपमा समाजवादी कित्तालाई अझ बलियो बनाउन समाजवादमा विश्वास गर्ने वाम दलहरूबीच आवश्यकता अनुसार तालमेल, सहकार्य र एकता आजको आवश्यकता हो । पुँजीवादमा विश्वास गर्ने गैरवाम दलहरूबीच पनि तालमेल वा सहकार्य भयो भने त्यो प्राकृतिक गठबन्धन हुनेछ र दलीय व्यवस्था सुदृढ गर्न त्यसले ऊर्जाको काम गर्नेछ । विचार र सिद्धान्तमा आधारित गठबन्धन बिलकुल स्वाभाविक मानिन्छ । तर अहिले विचार र सिद्धान्तको प्राकृतिक गठबन्धनको स्वाभाविक प्रक्रियालाई स्वार्थकेन्द्रित गैरराजनीतिक गठबन्धनले चुनौती दिन खोजिरहेको छ । हुँदाहुँदा अप्राकृतिक गठबन्धनको विस्तार अब पेसागत क्षेत्रमा समेत हुन थालेको छ । पेसागत क्षेत्रमा अप्राकृतिक गठबन्धनको कुरूप अनुहार नेपाल बार एसोसिएसनको आसन्न निर्वाचनमा देखा परिसकेको छ । नेपाल बार स्वभाव र चरित्रका आधारमा प्रतिपक्षी आवाज मुखरित गर्ने बलियो नागरिक संस्था हो तर यो निर्वाचनमा नेपाल बारभित्र सत्ता गठबन्धन बनेको छ । प्रतिपक्षी चरित्रको नेपाल बारमा सत्ताको शक्ति बलियो बनाउने प्रयत्नलाई बौद्धिक भनिएका कानुन व्यवसायीहरूले कुन रूपमा लेलान्, त्यो त हेर्न बाँकी नै छ, तर नेपालका वाम दलहरू दक्षिणपन्थी शक्तिलाई नेता मानेर वा साथ दिएर आफैं कमजोर हुने खेलमा लाग्नुचाहिँ विडम्बनापूर्ण नै हो ।

अबको प्रतिस्पर्धा
नेपालमा पुँजीवादी कित्ता र समाजवादी कित्ताको साझा वर्गीय दुस्मन सामन्तवादी राज्यसत्ता जनबलको भरमा पतन भयो । त्यसयता गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था र समाजवादमा जाने लक्ष्य लिएको संविधानसमेत जारी भइसकेको परिप्रेक्ष्यमा शक्ति सन्तुलन र राजनीतिक औचित्यका दृष्टिले पनि ती दुई कित्ताको साझा शत्रु कोही नभएकाले अबको युग समाजवादी र पुँजीवादी कित्ताबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको युग हो । यो युगीन दायित्वलाई स्मरण गर्दै प्राकृतिक र राजनीतिक गठबन्धन आजको आवश्यकता र औचित्य दुवै भएकाले जुन दल वा शक्तिले दर्शन र सिद्धान्तमा आधारित प्राकृतिक गठबन्धनलाई दुत्कार्छ, त्यो दल वा शक्तिको राजनीतिक भविष्य अन्योलग्रस्त हुने निश्चितप्राय: छ । प्राकृतिक र राजनीतिक गठबन्धनका दृष्टिबाट विश्लेषण गर्दा नेपाली कांग्रेसलाई ध्रुव मानेर गरिन लागेको गठबन्धन वा त्यसको प्रतिक्रियास्वरूप अर्को दक्षिणपन्थी शक्तिसँगको सहकार्यमा कुनै वाम दलले गर्ने गठबन्धन दुवै अप्राकृतिक र गैरराजनीतिक हुन् । त्यस्तो गठबन्धनले विचार र सिद्धान्तलाई होइन, नेताको अहंकार र पदलोलुपतालाई प्रोत्साहन गर्ने निश्चित छ । यसर्थ पुँजीवादी वा समाजवादी दुवै कित्ताका आलोचनात्मक चेत भएका नेता–कार्यकर्ताहरूले

आफ्नो दल वा नेतालाई अप्राकृतिक गठबन्धनका पक्षमा नउभिन खबरदारी गर्नु आवश्यक छ । कम्तीमा सामाजिक रूपान्तरण र आमूल परिवर्तनको झन्डा र नारा बोक्ने वाम दलमा आबद्ध नेता–कार्यकर्ताले साहसका साथ यो विषयको उठान गरे भने औचित्यपूर्ण प्राकृतिक गठबन्धन अहिले पनि सम्भव छ ।

इतिहासको एक मीमांसा
नेपालको वाम आन्दोलनको इतिहासलाई एमाले र गैरएमाले दुई धारामा राखेर विश्लेषण गर्दा, गैरएमाले धारामा कहिले पुष्पलालले, कहिले केशरजंग रायामाझीले, कहिले मोहनविक्रम सिंहले त कहिले प्रचण्डले नेतृत्व गरेको धार बलियो भएको देखिन्छ । अर्कातर्फ एमाले धाराको कुरा गर्दा, पुष्पलालको नेकपासँग विद्रोह गरेर जन्मिएको झापा आन्दोलन र त्यसको जगमा उभिएको तत्कालीन माले २०३० देखि २०४० को दशकसम्म बलियो भएको देखिन्छ । तत्पश्चात्

मनमोहन अधिकारीले नेतृत्व गरेको नेकपा मार्क्सवादी र माले एकीकृत भई २०४७ सालमा बनेको नेकपा एमालेको विकास, इतिहास, साख र विरासत अनि शक्ति आर्जनको एक प्रमुख कारण नै त्यसले छरिएर रहेका कम्युनिस्ट घटकहरूलाई एकीकृत गर्ने साहस र सामर्थ्य दुवै राख्न सक्नु थियो । एमालेले आफ्नो यो इतिहास र विरासतलाई भुल्ने हो भने त्यसको परिणामको पहिलो सिकार आफैं हुन सक्ने हेक्का राख्नु जरुरी छ ।

आफ्नो शक्तिको स्रोत झापा आन्दोलन र त्यसको नेतृत्व गर्ने अधिकांश नेता एमालेबाट बाहिरिएको वा निष्क्रिय भएको आजको दिनमा पनि एमाले नै सबभन्दा ठूलो वाम दल रहिरहनुको रहस्य अन्य ससाना वाम घटकलाई उसले निरन्तर आफूमा समाहित गर्ने सामर्थ्य राख्नु नै हो । अर्कातर्फ, एमालेले सन् १९९० को दशकमा विश्वव्यापी रूपमा धक्का खाएको कम्युनिस्ट आन्दोलनको प्रभावबाट शिक्षा लिँदै मदन भण्डारीको नेतृत्वमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको मौलिक विचार जनताको बहुदलीय जनवादको विकास गर्‍यो । यी दुई कारण नै एमालेको शक्ति र संगठन विकासका खास आधार हुन् । त्यो विरासत, साख र संगठनलाई निरन्तरता दिन वामपन्थी शक्तिहरूबीच ध्रुवीकरण र विचारमा निरन्तर बहस र विमर्शको नेतृत्व गर्न समर्थ हुन सके एमालेको पुनरुदयको यात्रालाई पुँजीवादी कित्ताबाट खास चुनौती देखिँदैन ।

अबको सम्भावना
एमाले र माओवादी केन्द्रबीच एकता भई बनेको नेकपा नेपालको वाम आन्दोलनको अनिवार्य बाटो थियो र हो । तर त्यसलाई एउटा सरकार वा एउटा निर्वाचनको साँघुरो घेराबाट मात्र हेरेर जुन हतारोका साथ एकता गरियो, त्यति नै अतालिएर विघटन पनि गरियो । नेकपाको विघटन राजनीतिक, सैद्धान्तिक र वैचारिक आधारमा भएको थिएन । मूलत: एमाले र माओवादी केन्द्रका दुई अध्यक्ष क्रमश: केपी ओली र प्रचण्ड दुई जनाको तुफानी हतारोका आधारमा गरिएको एकता सर्वोच्च अदालतका दुई न्यायाधीश बमकुमार श्रेष्ठ र कुमार रेग्मीको फैसलाका कारण विघटन भएको यथार्थलाई सम्भवत: कसैले पनि नकार्न सक्दैन । त्यसै गरी प्रतिनिधिसभाको विघटन र सर्वोच्च अदालतले गरेको पुन:स्थापनाका कारण एमालेको विभाजन भएको वा गरिएको कार्यकारणसँग पनि असहमत हुने ठाउँ छैन । यसरी हेर्दा नेकपाको विघटन र एमालेको विभाजन दुवैको साझा कारण प्रतिनिधिसभाको विघटन, त्यसपछि नेकपा विघटन गर्ने सर्वोच्च अदालतको फैसला थियो । यी दुवै आधार कारण न सैद्धान्तिक थिए न त वैचारिक नै ।

इतिहासको खास कालखण्डमा उत्पन्न भएका आवेग, उत्तेजना, गैरराजनीतिक चिन्तन र कार्यशैलीले गर्दा भएको नेकपा र प्रतिनिधिसभाको विघटनका कारण उत्पन्न असन्तोषलाई व्यवस्थापन गर्न नसकेर विभाजित एमालेको भावी गन्तव्य, उद्देश्य र लक्ष्यमा कुनै तात्त्विक भिन्नता नभएकाले भविष्यमा ती सबै धाराको सम्मिश्रण अनिवार्य छ । त्यो अनिवार्य परिणामलाई ख्याल गर्दै आसन्न निर्वाचनमा कम्तीमा तालमेल गरेर अघि बढ्ने हिम्मत एमाले, माओवादी केन्द्र र एकीकृत समाजवादीले गर्ने हो भने त्यो प्राकृतिक–स्वाभाविक रूपान्तरणको आन्दोलनको ऊर्जा साबित हुनेछ । माधव नेपाल र प्रचण्डले शेरबहादुर देउवाको दौराको फेर समात्नुपर्ने र एमालेले अरू दक्षिणपन्थी शक्तिका साथ निर्वाचन लड्नुपर्ने स्थिति बन्नु भनेको नेपालको वाम आन्दोलनका लागि कालिदास प्रवृत्ति नै साबित हुनेछ । समय अझै घर्केको छैन ।

प्रकाशित : चैत्र १८, २०७८ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×