चुनावी संकेत र सन्देशहरू- विचार - कान्तिपुर समाचार

चुनावी संकेत र सन्देशहरू

पार्टीलाई बिर्ता, कार्यकर्तालाई कमारा, मतदातालाई रैती र आफूलाई जिम्वाल सोच्ने नेतृत्वहरूका टाउकैमा परिस्थितिले चुनावमार्फत मुंग्रो बजारिदिएको छ ।
नरेन्द्रजंग पिटर

स्थानीय तहको चुनावले नेपाली राजनीतिमा बहसको शीर्षक नै फेरिदियो । घटना र अवस्थाले मानिसलाई नियन्त्रण र निर्देशन गर्छ । परिणामले नियत प्रस्ट्याउँछ । विरोधीको कमजोर हिस्सामा किल्लाभेदन गर्दै सकुशल बाहिर निक्लनु कुशल सेनापतिको रणकौशल हो ।

व्यूहरचनामा दूरदृष्टि पुर्‍याए कमजोर सैन्य शक्ति, हतियारको कमी र प्रतिकूल अवस्थामा पनि शक्तिशाली सेनालाई सहजै पराजित गर्न सक्छ । ससाना लाग्ने विषयले निर्णायक क्षणलाई गम्भीर प्रभाव पार्नेमा रणनीतिकारहरू मिहिन पाराले ध्यान दिन्छन् । चुनाव व्यवस्थापन कला पनि हो । हालै सम्पन्न चुनावमा दुई प्रकारका गठबन्धन भए । हितअनुकूलका मूल्यहीन अनेकौं गठबन्धन पनि भए । गुटका ‘टसल’ ले घर पोलेर मूल कोठा खोज्ने प्रवृत्ति पनि देखियो । गठहरू त भए तर तिनमा नैतिक बन्धन भने रहेन । स्वतन्त्रहरूको विजयले पार्टीहरूको मर्ममै प्रहार गर्‍यो ।

अहंकारका किल्लाहरू ध्वस्त

स्थानीय तहको चुनावमा अहंकारका धेरै धरहरा गर्ल्यामगुर्लुम्मै ढले । तर घमन्डले तीतो सत्य स्विकार्दैन, तर्क र बहाना खोज्छ । चुनाव विषय एक, सन्देश अनेक खालको रह्यो । कहिलेकाहीँ इतिहासले जिस्काउँदै भविष्यलाई शिक्षा दिइरहेको हुन्छ । चोट नलागे दर्द कहाँ महसुस हुन्छ र !

अहंकारले औचित्य साबित गर्न स्व–महानताका अनेकौं तर्क उमार्छ । देखिँदै छ । त्यसले पहिला बहुसंख्यकवाद बनेर राष्ट्रवादी देखिन भाषा, धर्म, संस्कृति, रङलाई आधार बनाउँछ । मिथकलाई गौरवपूर्ण इतिहास बनाउँदै ‘म उच्च स्तरको, तँ नीच स्तरको’ भन्ने ठहर्‍याउँछ । मिथकमा गौरवान्वित हुँदै इतिहासकार र वैज्ञानिकसँग जोरी खोजेर वर्तमानसँग बदला लिन खोज्छ । इतिहास र मिथकलाई सुविधा अनुसार घालमेल गर्दै जनमतलाई भीडमा फेर्न उत्तेजना फैलाउँछ ।

अहंकारको नायकत्व गढ्न तर्क कोरल्ने दरबारी फौज हुन्छ । तर्क नहुने भए हरेक अपराधीले आत्महत्या गरिसक्थ्यो । तर, कुतर्क र सत्यको साइनो हुँदैन । झुटको आयु परिणामले लामो हुन दिँदैन ।

किन हुन्छन् गठबन्धनहरू ?

दुवै गठबन्धन, गठबन्धन तोडेर भएका गठबन्धन, गठबन्धनलाई महत्त्व नदिनेहरूको सक्रियताले गठबन्धन सिद्धान्तप्रति नै प्रश्न, आशंका र अविश्वास जन्माए । सन्धि, सम्झौता र गठबन्धन भनेका कमजोरले शक्तिशालीसँग गर्ने अल्पकालीन सहमति भएकाले तिनमा मूल्य, मान्यता, आदर्श, सिद्धान्त र राजनीतिक संस्कृतिको कुनै अर्थ रहँदैन; उपलब्धिलाई मात्रै ध्यान दिइन्छ । शक्तिशाली विरोधीलाई पछार्न वा शक्ति सञ्चय गर्न कमजोर शक्तिहरूबीच गरिएको एकता, सहमति वा गठबन्धनको आयु लामो भने हुँदैन ।

वर्चस्व कायम गर्न चुनावमा भएका केन्द्रीय गठबन्धनहरूले स्थानीय वर्चस्व तोड्न ‘विरोधीको विरोधी मित्र’ सिद्धान्तले शक्तिको भाषा र अभ्यासमाथि व्यवहारवादी हुनुपर्ने र दयामा नभई आफ्नै शक्तिमा भर पर्नुपर्ने सन्देश फेरि पनि दियो । कार्यकर्ताहरूले नेतृत्वको आदेश लत्याएर हैसियत देखाइदिए । आदेशमा नचल्ने सोचलाई अन्तर्घात भनियो तर अन्तर्घाती खुट्ट्याइँदा त्यसको कम्पन गुट बनेर धक्का केन्द्रसम्मै पुग्ने हुँदा त्यस्तो गरिने भने छैन । गुटमा चलेका पार्टीहरूभित्र वर्चस्व कायम गर्न अन्तर्घात स्वाभाविक दाउपेच बन्यो । बरु, स्वतन्त्र र विद्रोही उम्मेदवारहरूले परम्परागत दलहरूको औचित्यमाथि हस्तक्षेप गरेर नयाँ अवस्थामा पुर्‍याइदिए ।

खेल र झेल नियाल्दा लाल र नीला मण्डलेहरूका बीचमा जन्मजात पहेंला मण्डलेहरू दुवैलाई उपयोग र उपभोग गर्दै मुस्कुराए । यो इतिहासले वर्तमानलाई चडकन हानेको बीभत्स दृश्य हो ।

निर्मम समीक्षा होला ?

नीति तथा कार्यक्रममाथिका क्रिया तथा प्रतिक्रियाहरू हेर्दा नेतृत्व तहहरूले चुनावले दिएका संकेत र सन्देशहरूलाई गम्भीर रूपमा आत्मसात् गरेनन् । धरहरा ढलेपछि, किल्ला भत्किएपछि कहाँ, के र कसरी भयो भनेर निमर्म समीक्षा आवश्यक हुन्छ । रोग खुट्ट्याए मात्र उपचार पहिल्याउन सकिन्छ । उपचार विधिहरू फरक हुन सक्छन् । अकुपन्चर विधिमा उपचार गर्दा नसाका प्वाइन्टहरूमा ‘इन्जेक्टिङ’ गरिन्छ भने क्यान्सर लागे अंगविशेषलाई अपरेसन गरेर निमर्मतापूर्वक फालिन्छ, अनि रोग अन्यत्र फैलिँदैन ।

समस्याको जरो पत्ता लगाए मात्रै समाधान निकाल्न सकिन्छ । संस्थाभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित अहंकारी शक्ति टुट्न सक्छ, झुक्न भने सक्दैन । पराजयको निमित्त कारणको पछ्यौरीमा सुरक्षा खोज्दै बहसलाई नियन्त्रण गर्छ । आवेगी कार्यकर्ताको भावनामा खेल्छ ।

अनुशासित कार्यकर्ता किन विद्रोही बने या निष्क्रिय बने भनेर अक्करमा ठक्कर लागेपछि त नेतृत्व सोच्न बाध्य हुनुपर्ने हो । सबै पार्टीमा असर पर्‍यो । तर, चित्त बुझाउने धेरै तरिका हुन्छन् । आफूलाई सत्य साबित गर्न अनेकौं तर्क कोरलिन्छन् । तीतो यथार्थको सामना गर्ने हिम्मत नभएपछि ‘धाँधली, अन्तर्घात, विश्वासघात, सत्ता, शक्ति र पैसो प्रयोग भयो’ सबभन्दा सजिलो आरोप बन्छ । मतदातालाई कुनै पार्टीको ह्वीप लाग्दैन भन्ने कुरा भीड देखेर धारणा बनाउने सर्वज्ञ नेतृत्वले स्विकार्दैन । देखिसकिएकै छ- मन बुझाउन नक्कली शत्रु बनायो, उसैलाई गाली गर्दै मनसुख लियो !

एकल नेतृत्वको निर्णयमा पार्टीको सहभागिता आदेशपालकको मात्रै हुने हुँदा भाइनेताहरू विजयको त हिस्सेदार बन्छन्, पराजयको अंशियार भने बन्दैनन् । नेतृत्व समस्या नभई समाधानको उपाय हुनुपर्ने हो, तर आफूलाई शासक सोच्ने अहंकारीहरू समस्याको कारण आफू नभई अरूमा खोज्छन्; कार्य, कारण र परिणाम जोडेर विषय हेर्ने, बुझ्ने र ग्रहण गर्ने झन्झट बेहोर्दैनन् । लोकप्रियतावाद र तीतो यथार्थबीच भिन्नता हुन्छ ।

स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले दिएका सन्देश

स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको विजयका कारक पक्ष देशभरमा फरकफरक छन् । तर समग्रमा उनीहरूले सबै पार्टीको टाउकामै घन ठोके । यसको असर र प्रभाव सन्निकट संघीय र प्रादेशिक चुनावमा पर्नेछ । पार्टीहरू स्वयं स्खलित भएपछि यो अवस्था आउनै थियो । नेतृत्वको सामाजिकीकरणले उम्मेदवारीको हैसियत खुट्ट्याउन नसक्नु र हुकुम मतदाताले स्विकार्छन् भन्ने भ्रम रहनु हारको प्रमुख कारण रह्यो । राजनीति व्यवसायमा फेरिएपछि महत्त्वाकांक्षाको व्यवस्थापन हुन नसक्नु स्वाभाविकै हुन्थ्यो ।

‘चञ्चल’ र निराश मतदाता भएको काठमाडौंको कुरा गरौं । केशव स्थापित अहंकारले छानिएका, ‘टेस्टेड’, अभिजात वर्गका अराजनीतिक प्रतिनिधि थिए भने सिर्जना श्रेष्ठ उत्तराधिकारी भएकाले कांग्रेसमा थोपरिएको बोझ बनिन् । तर बालेन शाहको उदय राजनीतिक दलहरूप्रतिको निराशा र प्रतिक्रियाको आवेगी उपज हो । मधेशप्रतिको राजनीतिमा राजधानीको भावनात्मक स्वीकारले सकारात्मक राष्ट्रिय एकताको सन्देश दियो । यो सत्ता फेरिए पनि राजनीतिक संस्कृति फेर्न नसक्नेलाई कडा सन्देश बन्यो । सामरिक रूपले संवेदनशील देशहरूमा भ्रष्ट शासकहरू सत्तामा पुग्छन् र टिकिरहन अनेकौं हतकण्डा प्रयोग गर्छन् । त्यसविरुद्धको निराशाको प्रतिक्रिया युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीका रूपमा देखिन्छ । जेलेन्स्कीहरूलाई अन्य शक्तिकेन्द्रले उपयोग गर्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना रहन्छ । संकेत नै सन्देश हुन्छ । सिलाबरे भाँडो कतिखेर तात्छ र कतिखेर सेलाउँछ, थाहा हुन्न; अस्थिर चरित्रको हुन्छ । यही सहर हो जसले पञ्चायतप्रति उग्र विरोध नानीमैया दाहालका रूपमा गर्‍यो भने जनपक्षीय पद्मरत्न तुलाधर बनेर पनि ।

तर पश्चिमको धनगढी र पूर्वको पेकिङ भनिने धरानको अवस्था भने फरक छ । त्यहाँ राजनीतिक दलहरूविरुद्ध जनप्रतिनिधिको खोजी थियो । मतदाताको सुझबुझले गर्दा दलहरू दण्डित भए । अझ धरान पानीका लागि संघर्ष गर्ने एसियाली विकास बैंकले उत्पादन गरेका भ्रष्ट धराने राजनीतिकर्मीहरूविरुद्ध केन्द्रित थियो । बोलिभियाको तेस्रो ठूलो सहरको कोचबाम्बामा भएको पानी संघर्षजस्तै धरानको जनचासोलाई नेतृत्व गरेका लौरोधारी एक्ला योद्धा हर्कराज साम्पाङ आशा बने । नैतिक पुँजी र दृढ अठोट भएदेखि मान्छेसँग रहेको अदम्य क्षमता प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गरे धनगढीका गोपाल हमालले, जो जनआन्दोलनमार्फत स्थापित भएका थिए । स्वतन्त्र उम्मेदवारी र विजययात्रा मूलधारका पार्टीलाई प्रस्ट जवाफ, चेतावनी र प्रतिक्रिया हो । लोकप्रियतावादमा फस्न पुगे भने साम्पाङले पाएको समर्थन जोगाइराख्न कठिन पर्नेछ ।

अन्तमा, पार्टीलाई बिर्ता, कार्यकर्तालाई कमारा, मतदातालाई रैती र आफूलाई जिम्वाल सोच्ने नेतृत्वहरूका टाउकैमा परिस्थितिले चुनावमार्फत मुंग्रो बजारिदिएको छ । भक्त बनेका कार्यकर्ताहरूले दिमाग खोपडीबाट खोपीमा थन्काउँदै दिनभरि नेताको भजन गाएर फर्केपछि साँझ मात्र फेरि घुसार्थे । अब भने ज्ञान र बुद्धि कसैलाई नसुम्पी, सधैं आफूसँगै राख्नुपर्ने आत्मज्ञान पाए होलान् । शक्तिले मातिएका, पात्तिएका र आत्तिएका नेतृत्व तहहरू बगलीमा ऐना राख्दैनन् । तर यौवन, सत्ता र सम्पत्ति अत्यन्तै चञ्चल हुन्छ, कसैको नियन्त्रणमा रहँदैन ।

जेलमा रहेका रेशम चौधरीको जोडदार चुनावी हस्तक्षेपले शासकवर्गलाई टीकापुर घटनाबारे नयाँ तरिकाले सोच्न बाध्य गरायो । जित्न नसके पनि हराउन सक्ने हैसियत विभाजनसँगै हुँदो रहेछ भन्ने कुरा नेकपा एमालेलाई नेकपा (एकीकृत समाजवादी) ले दियो । विभाजनको पुर्ताल बादलको नेतृत्वमा आएको पूर्वमाओवादी शक्तिले गर्ला भन्ने एमाले अंकगणितको क्यालकुलेटरले चितवनमा काम गरेन, बरु उनीहरूलाई भविष्यका लागि औचित्यहीन बनाइदियो । मार्क्सवादीलाई पचाइदिएजस्तै उनीहरू भविष्यमा भूमिकारहित समावेशिताका आसेमा धकेलिए । गुट नियन्त्रण गर्न फुटेका पार्टीहरू पनि गुटको व्यवस्थापन र भिडन्तबाट जोगिन सकेनन् । केपी ओली सरकारले चुनावी पथमा ल्याएका सीके राउत र विप्लवले आफूप्रतिको जनमत साबित गर्न उपयुक्त मार्केटिङ गर्न सकेनन् । राउतको उल्लेख्य उपस्थिति र विप्लव दृश्यबाट ओझेल पर्नुले ठूलै सन्देश दियो ।

चेतना र इच्छाबाट लक्ष्यको किटान हुन्छ । सुरक्षा खोज्न मानिसले अदृश्य शक्तिको पूजा गर्न थाल्छ । बलि दिएर शक्ति रिझाउनु र सुरक्षित हुनु वैदिक परम्परा हो । चुनावी भ्रष्ट कारखानामा अदृश्य स्रोतबाट आएको धन अदृश्य नै तरिकाले खर्च भयो । फेरि पनि भक्तपुरमा रोहितले भने गरे हुन्छ भन्ने पुनर्पुष्टि गरे । चुनावी टिकट खरिद–बिक्री र गुट लबिइङ अत्यन्तै बढेको थियो, भविष्यमा यस्तो किनबेच विद्रोही र दल अदलबदलका कारण केही हदसम्म रोकिनेछ ।

दुवै खाले गठबन्धनले जनयुद्धका राम्रा विषयको स्वामित्व लिन्छन् भने कमीकमजोरीमा पनि जिम्मेवार हुनुपर्नेछ । माओवादीले पनि इतिहासमा अन्य शक्तिले गरेका कमजोरीको अंशियार हुनैपर्छ । १० वर्षे द्वन्द्व र १४ वर्षे ‘शान्तिकाल’ हुँदै स्थानीय तहको चुनावसम्म आइपुग्दा द्वन्द्व उद्यमीका प्रयास विफल पार्दै उसले केही हदसम्म खाटा बसेका घाउमा मल्हमपट्टी लगाउन सक्यो ।

चुनाव असाध्यै महँगो भयो, भ्रष्टता सबै पार्टीको समान चरित्र बन्यो । स्वत्वको टकरावबाट उत्पन्न समस्या जब पार्टीको आम कार्यदिशा बन्छ, देश भुक्तभोगी बन्नुपर्दो रहेछ । श्रेष्ठताको भूत सल्केपछि घृणाका राँको चौतर्फी फैलिन्छ । सबै पार्टीका मूल नेतृत्वहरूको वडामै पराजयले केन्द्रीय नेतृत्वको औकात सतहमै देखियो । गलत तरिकाले अभ्यास भएका कामको परिणाम राम्रो निस्कन्न । सामाजिकीकरण गरेको नेतृत्व फरक हुँदो रहेछ । जननेता आन्दोलनबाट जन्मिँदा रहेछन् । नैतिक पुँजीसहितको स्वतन्त्र उम्मेदवारीका कारण सिद्धान्तहीन, आफ्नै गढ बचाउन नसकेका आचरणहीन नेतृत्वलाई सन्निकट चुनावमा सहज हुनेछैन । सुविधा अनुसारका गठबन्धनहरूले मात्रै जोगाउन सक्नेछैनन् । आउँदो चुनावमा यस्ता चित्र र चरित्र धेरै देखिनेछन् । मूलधारका नेतृत्वहरूले बेवास्ता गर्दा त्यसको धेरै ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ । राजनीतिभित्रको ‘पोलिटिक्स’ सतहमा देखेजस्तो हुँदो रहेनछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १६, २०७९ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुनावी टकरावको मर्म

राजनीति व्यवसाय बनिसकेकाले जित्दा मात्रै हैन, हार्दा पनि अर्थोपार्जन हुने भयो ।
नरेन्द्रजंग पिटर

आलोचनात्मक र तुलनात्मक चस्मा लगाएर, नामांकनपत्र भर्नुपहिलादेखि चुनाव प्रचारको अन्तसम्म नियाल्दा के देखिँदै छ त ? हिमाल, पहाड र तराई–मधेशमा मतदाता र पार्टीहरूबीचको भिन्नता र समानता के हो ? जनमतको निराशालाई स्थानीय चुनावले आशामा फेर्न सक्ला ? चुनावी आमसभामा मान्छेहरू पुगेकै छन्, घरदैलो कार्यक्रममा लागेकै छन् । राजनीति र पार्टीप्रति निराशा बढेका बेला चुनावको टिकटमा भने यस्तो होडबाजी किन चलेको छ ?

चुनावी मौसम राजनीतिको झन् व्यापारकाल हो । व्यापार आदर्शमा चल्दैन, नाफामा चल्छ । पसलमा जे बिक्छ, ग्राहकको माग अनुसार पसलेले त्यही माल सजाउँछ । कलात्मक विज्ञापनमा तर्कपूर्ण प्रचार गर्नुपर्छ तब टिकाउभन्दा चम्किला मालहरू बिक्छन् । भीडमा फेरिँदै गएको जनमतमा सिद्धान्तको राजनीति चल्दैन, सुविधाको राजनीति चम्किन्छ । नाफाले भूमिका तय गरेपछि पार्टीहरू के–कुन भन्ने छुट्टिँदैनन् । क्यालकुलेटर राम्ररी चलाएर मोल तय गर्दै हाटबजारमा लिलाम बढाबढ गरिन्छ । चुनावी हाटबजारमा सबै ह्वाङह्वाङ्ती, छ्याङछ्याङ्ती देखिन्छ । माल किन्ने र बेच्ने दुवैले सक्कली हैन भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि किन्छन्, बेच्छन् । राप्रपा, फोरम, कांग्रेसहरू एकै पटक कम्युनिस्ट बन्न सक्छन् । कम्युनिस्टहरू घण्ट बजाउँदै रामनामी ओढेर स्वर्गको बाटो सफा गर्न, वैतरणी तर्न गौदान गर्न सक्छन् ।

चुनावी मौसम वसन्त ऋतुमै परेको छ । यसै बेला काग र कोइली छुट्टिन्छन् । लक्षणै प्रमुख भएपछि विधि र हतियारहरू केकस्ता प्रयोग भए भन्ने कुराले अर्थ र महत्त्व राख्दैन । लडाइँ कति नैतिकतासाथ भयो भन्ने कुराको महत्त्व नभएपछि आदर्श कमजोरको चिच्याहट मात्रै बन्न पुग्छ । आयाराम–गयाराम मात्रै हैन, फर्जी स्वतन्त्र उम्मेदवारका प्रायोजक को हुन् ? कति, कसले, कसलाई केके प्रायोजन गरेका छन् ? कसरी, को, कसको प्रायोजक हुन्छन् भनेर सहज र सरल आँखाले खुट्याउन सकिँदैन ।

कुरा गठबन्धनका

आसन्न चुनावका लागि सुविधा अनुसारका गठबन्धन छन् । गठबन्धनमा भएकाहरूको पनि आपसमै भिडन्त हुँदै छ । प्रतिक्रिया र भयका कारण मोर्चाहरू बने । गठ भयो, बन्धन भने रहेन । राजनीतिको संक्रमणकाल अझै तंग्रिन सकेन । वर्ग, चिन्तन, नयाँ सोच, ‘बाइप्रोडक्ट’ बीच प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष द्वन्द्वहरू भइरहे । दुई खाले गठबन्धनका पृष्ठभूमि र सन्देश फरक छन् । तर लिंगदेनी राप्रपाले भने दुवै गठबन्धनलाई खेलाएको छ ।

परिवर्तनसँगै अभिजात तप्काले सत्ताको नयाँ रूप त स्वीकार गर्‍यो तर मर्म आत्मसात् गर्न सकेन/चाहेन । परिवर्तनको राप र चाप रहिन्जेल सत्ताचरित्रको फेरबदल स्वीकार्य भए पनि समय घर्किंदा हकवालाहरू नै आदर्शमा टिक्न सकेनन् । पराजित शक्तिले शक्तिसञ्चय गरेर नयाँ अनुहारमा कलात्मक युद्ध छेड्दै गयो । परिवर्तनकारी नै यथास्थितिको भीडमा मिसिएर छुट्टिन सकेनन्, बरु अझ भ्रष्ट अनुहारमा देखिएपछि आन्दोलनले ल्याएको आवेग, जगाएको आशा र फेरिएको सत्ताचरित्रको सामूहिकीकरण हुन सकेन । संक्रमणकालको मौन ‘टसल’ र तर्कको टकरावले जनमत प्रभावित पारिरह्यो । हो, त्यसैका बाछिटाहरू अहिले चुनावी अभ्यास बनेर देखा पर्दै छन् ।

तल खसे पनि शक्तिको भर्‍याङ उक्लिनजत्तिकै सहज र सरल हुँदो रहेछ भन्ने कुरा चुनावी भाषा र अभ्यासले देखाउँदै छ । भीडमा फेरिइरहेका मतदाता, भीडलाई नै पछ्याइरहेका मिडियासामु स्वतन्त्र उम्मेदवार बन्नु अझ चुनौती हुन्छ । अर्कातर्फ, राजनीतिलाई उपेक्षा गरिरहेको र निराशाले सताइरहेको जनमतमा कुनै बौद्धिक सक्रियतावादीले चुनावी हस्तक्षेप गरेर सपना र योजना बाँड्नु पनि कठिन बन्छ नै । गम्भीर पृष्ठभूमिका कोही पनि स्वतन्त्र उम्मेदवारमा देखिएनन् ।

जित्नु मात्र हैन निर्वाचन, हराउनु पनि हो । मैमत्त भएर तुजुक देखाउनेलाई मतदाताहरूले थचक्क बसालिदिन्छन् पनि । दुवै गठबन्धनका आधारमा तर्क नभई भय र प्रतिक्रियाहरू देखिएका छन् । आफूलाई सही ठहर्‍याउन सबैसँग तर्कहरू हुन्छन् । युद्ध र राजनीति दुवैमा होमिने मान्छे हृदयले हैन मस्तिष्कले सोच्ने गर्छ । परिणामको हिसाब गर्न थाले मैदानमा हाम फाल्नै सकिँदैन । नियत प्रस्टिने परिणामले हो । सार्वजनिक जीवनमा होमिनेले ताली, लाली र गाली खान तयार हुनुपर्छ । समयको बहाव चिन्नुपर्छ । इतिहास जित्नेले बनाउँदै जान्छन्, नयाँ लेखिन्छ भन्ने मान्यता राखिन्छ ।

असैद्धान्तिक बनेका पार्टीहरू चुनावमा ट्रेडमार्क मात्रै बन्दै छन् । सबै पार्टीका चाल, चरित्र र चेहरा एकै खाले । तब, राजनीतिक निर्णयलाइ मतमा फेर्नु असाध्यै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । सुविधा अनुसारका गठबन्धन बन्दा ध्यान परिणाममा केन्द्रित हुन्छ । मूल नेतृत्वको गुटको रक्षा, प्रोफाइल बढाउने चाहना अथवा शक्तिशाली आफन्तको हैसियत–प्रयोगले चुनावी मोर्चा निम्छरो बन्दै छ । प्रतिनिधि चयनकर्ताहरू ‘नकार परिणाम’ पछि मात्र मूर्ख कमान्डर ठहरिन्छन् । तबसम्म तीर कमानबाट छुटिसकेको हुन्छ । तर भक्तराम कार्यकर्ता भने दुवै अवस्थामा थपडीबाज बन्छन् ।

युद्धमय चुनाव

चुनावी युद्धमोर्चामा अहिले धन, बल, घृणा, प्रतिक्रिया र लोभ लडिरहेका छन् । शान्तियुद्धको मोर्चा चुनाव हो । विचार र व्यवहारका फिल्ड कमान्डर उम्मेदवार हुन् । संगठनमा त गुट हावी वा प्राविधिक नेतृत्व हुन सक्छ तर आम चुनावमा नेतृत्वको आदेश वा निर्देशन नचल्ने हुँदा मतदाताहरू जननेता खोज्छन् । तर सबै दलका चुनावी अभियान मतदाताहरूलाई प्रभावमा पारेर भीडमा फेर्दै छन् ।

जनयुद्धभन्दा शान्तियुद्ध चुनौतीपूर्ण हुन्छ । अझ चुनाव होस्, गठबन्धन अभ्यास होस् तब त शक्तिबीच थप कलात्मक लेनदेनहरू हुन्छन् । राजनीति व्यवसाय बनेपछि संगठनहरू निर्देशनमा मात्रै चल्दैनन् । नाफाको सोच हावी भएपछि महत्त्वाकांक्षाका सामु अन्य विषय तपसिलमा पर्छन् । राजनीतिलाई सामाजिकीकरण गर्न नसक्दाको परिणाम मतपत्रमा पर्नेछ ।

शान्तिपूर्ण युद्ध राजनीति हो भने रक्तपातपूर्ण राजनीति युद्ध हो । सामाजिक द्वन्द्वहरू राजनीतिक अभ्यासका रूपमा देखा पर्छन् । द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण हल ननिस्किँदासम्म विद्रोह प्रत्यक्ष टकरावमा फेरिएर युद्ध बन्न पुग्छ । हरेक कुरा राजनीतिक निर्णय र अभ्यासमै निर्भर हुन्छ । द्वन्द्व र युद्धको समाप्ति वार्ता, संवाद, सहमति र सम्झौताबाट हुन्छ । तर सन्धि, सम्झौता, सहमति भनेका शक्तिशालीको समस्या टार्न समय घर्काउने शीर्षक र कमजोरलाई सहमतिका बुँदा उठाएर गिडगिडाउन बनाउने आसे विषय मात्र बन्छन् । दुवै पक्षले जनमतलाई आफ्ना पक्षमा उराल्न आवेग वा प्रतिक्रियाको तेजाब छरेर मतपत्रमा फेर्नुपर्छ ।

अन्त्यमा, नीति र विधि नरहेपछि दल–बदल गर्न कसैलाई लाज, सरम, हीनताबोध हुँदैन । मैले टिकट नपाए अन्य पार्टीमा गएर प्रतिद्वन्द्वीलाई त हराउन सक्छु भन्ने भयो । राजनीति व्यवसाय बनिसकेकाले जित्दा मात्रै हैन, हार्दा पनि अर्थोपार्जन हुने भयो । सिद्धान्तहीन भएपछि जाति, क्षेत्र र धार्मिक भावना चुनावी बजारमा बिक्ने भए । कुरा परिणामको भएपछि जे गरे पनि राजनीतिको आदर्श बन्ने भयो । नेतृत्वको अहंकारी कदममा ल्याप्चे ठोक्न कार्यकर्ता विवश भए । स्थानीय सत्तामा अधिकार र बजेट त पुग्यो तर योजना र चेतना नपुग्दा भ्रष्टाचार ह्वात्त बढ्यो । राजनीति उद्यम भएकाले स्थानीय चुनावमा आकर्षण बढ्यो । हरेक नीति, निर्देशन, निर्णयमा केन्द्रले हस्तक्षेप गरेपछि स्थानीय तहमा अधिकारको हस्तान्तरण नभएर संघात्मकता व्यावहारिक अर्थमा रहेनÙ बोझ बन्यो । सुन्दर भावना र तीतो यथार्थबीच भिन्नता हुन्छ । जुन सिद्धान्तले अपेक्षा धान्न सक्दैन, त्यो गहना मात्रै हुन्छ । गहनाले पेट भरिँदैन, अनाज नै खानुपर्छ । व्यवहारवादी राजनीतिका नाममा हरेक पार्टीमा दुर्गुण र दुर्गन्ध भरिँदा सिद्धान्तवादी कार्यकर्ता मतदातामा मात्रै फेरिए र आगुन्तक पाहुनालाई नेता स्वीकार गर्न बाध्य भए ।

हरेक क्रान्ति र आन्दोलनले जब भ्रष्ट र व्यक्तिवादी नै जन्माउँछ भने अर्को क्रान्ति किन गर्ने भन्ने उत्तरआधुनिकतावादी विचारक ज्याक डेरिडालाई सम्झायो । कांग्रेस र कम्युनिस्टको भ्रष्ट आचरण र व्यक्तिवादले क्रान्ति र राजनीतिविरोधी भावना जन्माउँदै गयो । राजनीति व्यवसाय भएको र योजनारहित अकुत बजेट पाइने भएकाले मेयर/अध्यक्ष/वडाध्यक्षमा आकर्षण बढ्यो तर चुनाव निराशाको ओखती बन्न सकेन । भ्रष्टतन्त्रबाट उम्कने कसरी र निराशालाई चिर्ने कसले ?

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७९ ०७:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×