रेड पान्डाको संरक्षण र पर्यटन- विचार - कान्तिपुर समाचार

रेड पान्डाको संरक्षण र पर्यटन

रेडपान्डाको आखेटोपहार संसारमा कहीँकतै बिक्री हुँदैन भन्ने सत्यतथ्य संरक्षणकर्मीहरूले प्रचारप्रसार गर्न सकेका छैनन् ।
कमल मादेन

दुई वर्षअघिसम्म संसारभरका हाब्रे (रेडपान्डा) हरू एकै प्रजातिका मानिन्थे । अर्जुन थापाले विद्यावारिधि गर्ने क्रममा नेपालदेखि चीनको युनानसम्मका हाब्रेको आनुवंशिक अध्ययन गर्दा ती दुई प्रजातिका रहेको पत्ता लगाए (हेर्नुस्, ‘इभोलुसनरी बाइलोजी’, भोल्युम ६ अंक ९, २६ फेब्रुअरी २०२०) । त्यसमा चीनको यालु जाङ्बु अर्थात् ब्रह्मपुत्र नदीको पश्चिमतर्फ पाइने हाब्रेलाई हिमालयन रेड पान्डा र त्यसभन्दा पूर्व म्यान्मार तथा चीनमा पाईने हाब्रेलाई चाइनिज रेड पान्डा नाम दिइएको छ । अर्को अनुसन्धानले अरुणाचलमा पनि चाइनिज रेड पान्डा पाइने देखाएको छ ।

हाब्रे लज्जालु स्वभावको हुन्छ । यो वनजंगलमा बरु मारिइन्छ तर कुदेर भाग्दैन । सुन्दर भएकै कारण, केही शताब्दीअघिदेखि यसलाई विशेषतः युरोप र अमेरिकामा लैजान सुरु गरियो । नेपाल र भारतका सीमावर्ती क्षेत्रहरूबाट सन् १९६० को दशकमा ५०० भन्दा बढी हाब्रे घरमा पाल्न र जन्तु उद्यानमा राख्न विदेश निर्यात भए । क्यालिफोर्नियाको सान जोस स्टेट युनिभर्सिटीका ब्राइन बिलियम्सले २००४ मा इलाममा हिमालयन हाब्रेको अवस्था अध्ययन गरेका थिए । उनको एउटा लेखमा हाब्रे १९९० को दशकमा इलामबाट प्रतिगोटा जिउँदो १८ सय रुपैयाँमा बिक्री हुने उल्लेख छ । विदेशका जन्तु उद्यानमा हाब्रे एउटा आकर्षक वन्यजन्तु मानिन्छ । नेपालमा भने यसले खासै महत्त्व पाउन सकेको छैन ।

नेपाल सरकार तराई क्षेत्रमा पर्यटनका निम्ति बाघ, गैंडा र चरा च्यापेर बसेको छ । मध्यपहाडी क्षेत्रमा प्रकृतिमा आश्रित पर्यटन शून्यप्रायः छ । त्यहाँ केबाट पर्यटन प्रवर्द्धन हुन सक्छ भन्नेबारे कमै बहस भएको होला । उक्त क्षेत्रमा हाब्रेलाई पर्यटनको प्रमुख स्रोत बनाउन सकिन्छ । किनभने संसारभरका जन्तु उद्यानमा हाब्रेको आकर्षण उच्च छ । नेपालमा यो वन्यजन्तु अझै कम्तीमा दुई दर्जन जिल्लामा ५०० भन्दा बढी भएको अनुमान छ । तर, यसको अवस्था अत्यन्त नाजुक छ ।

व्यर्थ सिकार

हाब्रे बिचरो वन्यजन्तु हो । यसको छाला तथा हाडखोर (आखेटोपहार) संसारभर कतै बिक्री हुँदैन । तर, यसलाई आखेटोपहारकै निम्ति मार्ने गरिन्छ । किन यसको आखेटोपहार बिक्री हुन्छ भन्ने गलत सूचना फैलिरहेको छ ? यसबारे ट्राफिक (ट्रेड रेकर्डस् एनालाइसिस अफ फ्लोरा एन्ड फाउना इन कमर्स) नामक संस्थाले भिन्नाभिन्नै गरेका दुइटा अध्ययनका नतिजा सन् २०१८ र २०२० मा प्रकाशित भएका छन् । २०२० मै डम्बर बिष्ट र अरूले नेपालमा गरेको अध्ययन नतिजा ‘ह्युमन डाइमेन्सन्स अफ वाइल्डलाइफ’ जर्नलको भोल्युम २५(४) मा प्रकाशित छ । तीनै लेख पढ्दा स्पष्ट हुन्छ, हाब्रेको आखेटोपहारको बजार शून्य छ । तर पनि यसको आखेटोपहार सबैभन्दा बढी नेपालमा पक्राउ पर्दो रहेछ ।

हाब्रेको मासु अन्य सबै जनावरको भन्दा नमीठो हुँदो रहेछ । सिकारीले पनि नखाने ! यसको छालाबाट लुगा बनेको र मासु औषधिका निम्ति प्रयोग भएको हालैका दशकमा संसारभर कतै पाइएको छैन । हाब्रेको आखेटोपहार अन्य देश लैजाँदै गरेको अवस्थामा अहिलेसम्म विमानस्थल र सीमानाकामा कोही पक्राउ परेकै छैन । यसबाट यो विदेश निर्यात हुँदैन भन्ने संकेत पाइन्छ । बाहिर निर्यात हुने गैरकानुनी वस्तु धेरैजसो नाका वा विमानस्थलमै पक्राउ पर्ने गर्छन् । रेड पान्डाको आखेटोपहारसँग पक्राउ पर्नेमा पहिले कहिल्यै वन्यजन्तु तस्करी अभियोगमा नपरेका व्यक्ति छन् । खाँट्टी वन्यजन्तु तस्करहरूले हाब्रेलाई तस्करीयोग्य पनि नमान्दा रहेछन् । तैपनि हाब्रेको सिकार किन हुन्छ ? जानकारहरूका अनुसार, गलत सूचनाका आधारमा अनाडी व्यक्तिहरू यसको पछि लाग्छन् ।

गलत प्रचारप्रसार

प्रश्न उब्जिन्छ, किन नेपालमा हाब्रे वर्षैंपिच्छे उल्लेख्य संख्यामा मारिन्छन् र आखेटोपहारसहित अनेक व्यक्ति पकाउ पर्छन् ? एउटा अध्ययन प्रतिवेदनले अचम्म लाग्ने जानकारी प्रस्तुत गरेको छ । पहिलो कारण हो— प्रहरीको कार्यशैली । प्रहरीहरू छद्म व्यापारीको वेशमा हाब्रेको व्यापारी भएर गाउँगाउँमा पुग्दा रहेछन् । हाब्रेको छाला कसकोमा होला भनेर सोधीखोजी गर्छन् । यस्तो कुरा गाउँका ‘लट्ठक’ का कानमा पनि पुग्छ । गाउँघरमा स्यालको सिङ खोज्नेहरू पुगेको त सुन्ने गरिएकै छ, नभएको स्यालको सिङभन्दा त हाब्रे पाउन सजिलो ! अनि उनीहरू पैसा चाँडै कमाउने ध्येयले हाब्रे मारेर सहरमा ग्राहक खोज्दाखोज्दै प्रहरीको पासोमा पर्ने गर्छन् ।

हाब्रे चोरीसिकारमा संरक्षणकर्मीको भूमिका प्रहरीको भन्दा अझ डरलाग्दो छ । संरक्षणकर्मीहरूले हाब्रेको चोरीसिकार हुन्छ, यसैले यसलाई जोगाउनुपर्छ भनेर हाब्रे पाइने जंगलआसपास कुरा पुर्‍याउँछन् । काम गरी खान नचाहने जमातमध्ये केही तुरुन्तै यसलाई मारेर सजिलै पैसा कमाउने लालचमा फस्छन् । तेस्रो, पत्रपत्रिका तथा सामाजिक सञ्जालले हाब्रे कारोबारी पक्राउ परे भन्ने समाचार प्राथमिकतासाथ प्रकाशित गर्छन् । पक्राउ परेर जेल पर्नेसम्म जोखिम रहेपछि यसको मूल्य अवश्य निकै धेरै होला भन्ने बुझाइ गाउँगाउँमा फैलिएको छ ।

संरक्षणकर्मीले हाब्रे अचेल संसारभर कतै पनि बिक्री हुँदैन भन्ने सत्यतथ्य पत्रपत्रिकाबाट प्रचार गर्न सकेका छैनन् । संरक्षणकर्मीले नै हाब्रेसँग जोडिएका राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनबारे कमै चर्चा गर्छन् । हाब्रे सिकारसम्बद्ध अभियुक्तहरू केकति संख्यामा कुनकुन जिल्लाबाट पक्राउ परी जेल जीवन बिताइरहेका छन् भन्ने स्पष्ट तथ्यांक उनीहरूसँग छैन । प्रहरी जेजसरी हुन्छ, बढीभन्दा बढी हाब्रे अभियुक्तहरू अदालतसम्म पुर्‍याउने ध्येयमा मात्र छ ।

गाउँतिर कसैका घरमा हाब्रेको छाला फेला परे सम्बन्धित घरधनी तुरुन्तै जेल पर्छ । तर, सहरमा बाघको छाला र गैंडाको सिङ आदि उपल्लो तहका व्यक्तिहरूका घरघरमा सजावटका सामानझैं राखिएका छन् । त्यो पनि गैरकानुनी हो भन्ने कुरा प्रहरीले अहिलेसम्म बुझ्न सकेको छैन । वन मन्त्रालयका कर्मचारी त यसबारे बेखबरजस्तै छन्, राणाकालीन सोचमा छन् । निम्न वर्गका व्यक्तिलाई जेजति सकिन्छ, कारबाही गर्नुपर्छ, उपल्लो तहलाई नजर उठाएर हेर्नसम्म हुन्न भन्ने धारणा छ उनीहरूमा । यसबारे संरक्षण अभियन्ता कुमार पौडेलले सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा नै दर्ता गरेका छन्, तर दुई–तीन वर्षयता सुनुवाइ सरेको सर्‍यै छ ।

अब कुरा जोडौं हाब्रेकै । रेड पान्डा नेटवर्कले विशेष रूपमा इलाम र पाँचथरमा स्थानीय बासिन्दासँग मिलेर हाब्रे संरक्षणको कार्यक्रम गरिरहेको छ । सुरुसुरुमा इलाम र पाँचथर आसपासका जिल्लामा गलत सन्देश फैलियो पनि होला, तर हालैका वर्षमा त्यहाँ हाब्रे सिकार र तस्करी शून्य बराबर झरेको छ । हाब्रे सिकार र तस्करी अचेल मध्य र पश्चिम नेपालमा अलि बढेको छ ।

संरक्षण नीति

नेपालको संरक्षण नीतिका कारण हाब्रे जोगिन र हाब्रे हुने जंगल आसपासका बासिन्दा लाभान्वित हुन सक्ने अवस्था छैन । राज्यले यसलाई जोगाउने र स्थानीय बासिन्दा लाभान्वित हुन सक्ने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ । जनप्रतिनिधिहरूले नेपालका वनजंगल र जैविक विविधता संरक्षण गर्न अनि त्यसलाई जनतासँग जोड्न मौजुदा कानुनबारे स्पष्ट हुनैपर्छ । कानुन तथा नियमावली परिमार्जन गर्न आवश्यक छ भने परिमार्जन गर्नुपर्छ । नयाँ बनाउनुपर्ने हो भने बनाउनुपर्छ । नेपालको संविधान–२०७२ अनुसार राष्ट्रिय वन नीति तथा पर्यटन नीति संघ सरकार र प्रदेशभित्रको राष्ट्रिय वन तथा वातावरण व्यवस्थापन प्रदेश मातहत छ । वातावरण संरक्षण र जैविक विविधता संघ र प्रदेशको साझा अधिकार अन्तर्गत राखिएको छ । यस्तै, स्थानीय तहको अधिकार सूचीमा वातावरण संरक्षण र जैविक विविधता समावेश छ । हाब्रे रहेको वनजंगललाई हाब्रे संरक्षणसँग जोडेर पर्यटन केकसरी गर्ने भनेर ऐननियम बनाउनुपर्छ ।

इलामको सन्दकपुर गाउँपालिकाले हाब्रेलाई मुख्य आधार मानेर हाब्रे प्रजनन केन्द्र स्थापना गर्ने सोचका साथ छलफल अगाडि बढाएको छ । हाब्रे नेपालको संरक्षित वन्यजन्तु हो । अहिलेको कानुन अनुसार नेपालको संरक्षित वन्यजन्तुलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागबाहेक अन्यबाट व्यवस्थापन गर्न पाइन्न । नेपालमा दुईतिहाइभन्दा बढी हाब्रे संरक्षित क्षेत्रबाहिर छन् । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागले एकतिहाइ हाब्रेलाई मात्र निगरानी गर्ने गरेको छ । अन्य वन भने वन विभागको अधिकार क्षेत्रमा पर्छन् । प्रदेश र स्थानीय तहको हाब्रे लगायतका वन्यजन्तु व्यवस्थापनमा कानुनी हैसियत छैन । तिनले यसबारे सरोकार राख्दैनन् । यसकारण, सही रूपमा हाब्रे संरक्षण हुन सकिरहेको छैन । हाब्रे अनायासै मारिनुको कारण पनि यही हो । संविधान बमोजिम प्रदेश र स्थानीय तह त बने, वन्यजन्तु सम्बन्धी पनि बढी अधिकारचाहिँ संघमै राखियो । संरक्षित वन्यजन्तुलाई जोगाउन, व्यवस्थापन गर्न प्रदेश र स्थानीय तहलाई पनि कानुनी अधिकार दिनुपर्छ ।

यसो गरे मात्र संरक्षित वन्यजन्तुको सही अर्थमा संरक्षण हुन सक्छ । अझ, मध्यपहाडी जिल्ला र हिमाल जोडिएका जिल्लामा हाब्रेलाई केन्द्रमा राखेर होमस्टे सञ्चालन गरिनुपर्छ । यस्तो पर्यटन इलामका केही गाउँमा सफल भएको छ, जुन विश्वकै निम्ति नयाँ उदाहरण हो । पर्यटन विकास ऐन–२०७६ अनुसार होमस्टे भनेको स्थानीय मौलिक संस्कृति झल्किने–गरी निजी घरमा खाने–बस्ने र मनोरञ्जनसमेत गराउने उद्देश्यले शुल्क लिई पर्यटकका लागि गरिने घरायसी प्रबन्ध हो । अब, हाब्रे लगायतका दुर्लभ जैविक विविधता देखाएर मनोरञ्जन गराउन होमस्टे व्यवस्थापन गर्नुपर्ने कुरा पनि ऐनमा थप्नुपर्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७९ ०७:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अनि खयरले नाम पायो ‘सेनेगालिया क्याटचु’

नेपालीले आनुवंशिक अध्ययन क्षेत्रमा गर्ने अध्ययन भनेको विदेशमा अरूले गरेका अध्ययन नतिजा अद्यावधिक गर्ने मात्र हो, जसबाट वनस्पति अध्ययन–अनुसन्धान क्षेत्रमा नेपाल कहाँ छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ । 
कमल मादेन

कमल अधिकारीको ‘तामाङ समुदायको परम्परागत ज्ञान र मुख्य उपचार पद्धतिहरू’ पुस्तकमा जैविक तथा अजैविक वस्तुको उपयोगबारे दैनान्दिन आउने समस्याका निम्ति उपयोगी जानकारी छ । मकवानपुरमा हातखुट्टा मर्किंदा वा भाँचिँदा खयरको बोक्राको लेप लगाइँदो रहेछ । खयर पतझड प्रकृतिको रूख हो । यसको काठबाट खाने पानका लागि कत्थालगायत अनेकन् औद्योगिक वस्तु बन्छन् ।


मकवानपुरको डाँडाबासका तामाङ समुदायले जीउ दुखे खयरको रक्सीले मालिस गर्दा रहेछन् । मैले करिब अढाई दशकअघि यसको वैज्ञानिक नाम ‘एकासिया क्याटचु’ पढेको थिएँ र वन ऐन–२०४९ अनुसार नेपालको एउटा संरक्षित वनस्पति भनेर थाहा पाएको थिएँ । हिजोआज यसको परिवर्तित वैज्ञानिक नाम ‘सेनेगालिया क्याटचु’ हो । खयरको वैज्ञानिक नाम मात्र बदलिएको होइन, पछिल्लो तथ्यांकअनुसार एकासिया जातिअन्तर्गत नेपालका सबै प्रजातिका नाम परिवर्तन भइसकेका छन् । तीमध्ये सेनेगालिया र बेचलिया जातिमा क्रमशः ७ र ३ प्रजाति समाहित छन् । यी जातिका वनस्पतिहरू दक्षिण अमेरिका, मेक्सिको, अफ्रिका, दक्षिण तथा दक्षिणपूर्वी एसिया र अस्ट्रेलियामा पाइन्छन् । सेनेगालिया क्याटचु भने पाकिस्तान, भारत, नेपाल, बंगलादेश, दक्षिणपूर्वी चीन, म्यान्मार र थाइल्यान्डमा पाइन्छ ।

एकासिया जातिका वनस्पतिहरू अस्ट्रेलिया, दक्षिणपूर्व एसियाका समुद्री द्वीपका देशहरूसहित मादागास्करमा पाइन्छन् । सन् २०२१ मा प्रकाशित ‘सिनोप्टिक ओभरभ्यु अफ इक्जोटिक एक्यासिया, सेनेगालिया एन्ड बेचलिया इन इजिप्ट’ लेखमा एकासियाको पछिल्लो तथ्यांक छ । विगत ६० वर्षे अवधिमा एकासिया जातिको वनस्पतिको बाहिरीस्वरूप तथा आनुवंशिक अध्ययन गरेपछि यसअन्तर्गतका प्रजाति एकासियासहित कम्तीमा ७ जातिमा समाहित गरिएका छन् । तर, सन् २०१९ अघिसम्म लेखिएका हाम्रा सबै पुस्तकमा बेचलिया र सेनेगालियाबारे कतै उल्लेख छैन । वास्तविकतामा एकासिया त सेनेगालिया र बेचलियाको सहगोत्री जाति मात्र रहेछ । यी तीनवटै भिन्नाभिन्नै कालखण्डमा भिन्नाभिन्नै भूभागमा उद्विकास भएका हुन् । एकै परिवारअन्तर्गतका वनस्पति उद्विकास क्रममा तब दुई भिन्न जातिमा परिणत हुन्छन्, जब ती दुईबीचको बनावट निकै फरक हुन्छ र तिनीहरूबीच प्रजनन प्रक्रिया हुँदैन । हुन त स्पेसिस कन्सेप्टमा प्रजनन प्रक्रिया नहुने दुई वनस्पति वा जन्तुलाई फरक–फरक प्रजाति मानिन्छ तर केही फरक प्रजातिबीच प्रजनन प्रक्रिया हुन्छ ।

बेचलिया
नेपालमा बेचलियाका तीन प्रजाति र एक उप–प्रजाति छन् । तीमध्ये एउटा प्रजाति बेचलिय फर्निसियना हो । यसलाई हालसालै मात्र एकासिया जातिबाट छुट्याइएको होइन । यो वनस्पतिलाई कार्ल लिन्नियसले सन् १७५३ मा माइमोसा फर्निसियना नाम दिएका थिए । उनलाई वनस्पति तथा जन्तु वर्गीकरण, पहिचान र नामकरण विद्याका पिता मानिन्छ । कार्ल लुड्विग वोन विल्डेनोले माइमोसा फर्निसियनाको नमुना अध्ययन गरे । उनले त्यो नमुना माइमोसा जातिसँग नमिल्ने बरु एकासिया जातिसँग मिल्दोजुल्दो पाए । त्यसपछि सन् १८०६ मा यसको वैज्ञानिक नाम एकासिया फर्निसियना बनाए ।

विल्डेनोले गरेको नामकरणप्रति स्कटल्यान्डका रोबर्ट विट र जर्ज अर्नोट वल्कर–अर्नोटले सन्देह गरे । उनीहरूले नमुनाको थप अध्ययन गरे । ती दुईले उक्त वनस्पतिलाई माइमोसा र एकासिया जातिभन्दा भिन्नै पाए । साथै, यो वनस्पति सम्बद्ध परिवारको अर्को कुनै वनस्पति जातिसँग मिल्दोजुल्दो नभएको निर्क्योल गरे । यसको अर्थ, त्यो नयाँ वनस्पति जाति थियो । त्यस बेला बेलायतका अध्येता जी वेचल चीन र जापानमा माछाको अध्ययन गरिरहेका थिए । उनले विश्वकै निम्ति माछाका कैयौं नयाँ प्रजाति संकलन गरिरहेका थिए । विट र वल्कर–अर्नोले त्यो नयाँ वनस्पति जातिलाई उनैको सम्मानमा कार्ल लिन्नियसले नामकरण गरेको माइमोसा फर्निसियनालाई बेचलिया फर्निसियनामा परिणत गरे । त्यसउप्रान्त यसको सही वैज्ञानिक नाम यही हो ।

यता यो वनस्पतिको नमुना बेलायतका जेडीए स्टेन्टनले मध्य नेपालमा संकलन गरे (हेर्नुस्, ‘एन इनुमेरेसन अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल’, भोल्युम २, पृष्ठ १०३, सन् १९७९) । तर, नाम एकासिया फर्निसियना लेखियो । यसपछि नेपालमा यसको नाम एकासिया फर्निसियना लेखेर पुस्तक तथा लेखहरू प्रकाशित भए । अन्ततः, केशवराज राजभण्डारी र सञ्जीवकुमारले लेखेको एवं वनस्पति विभागले सन् २०१९ मा प्रकाशन गरेको ‘अ ह्यान्डबुक अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल, भोल्युम टु’ मा यसको सही नाम बेचलिया फर्निसियना पहिलोपटक लेखियो । बेचलिया जातिअन्तर्गतका अन्य प्रजातिका नामहरू पनि यही पुस्तकमा अद्यावधिक गरिएका छन् ।

सेनेगालिया
अफ्रिकी महादेशको उत्तरपश्चिमी समुद्री किनारामा रहेको सेनेगलबाट वनस्पतिको एक जाति सेनेगालिया बनेको हो । दक्षिण र दक्षिणपूर्वी एसियामा मात्र पाइने खयरको वैज्ञानिक नाम कसरी सेनेगलसँग जोडिन पुग्यो, यो अध्येतादेखि सामान्य पाठकसम्मका निम्ति कौतूहलको विषय हो । यसको कथा निकै घुमाउरो छ । यो कथा पनि कार्ल लिन्नियससँग जोडिन्छ । लिन्नियसले सेनेगलबाट संकलन भएको एक वनस्पतिलाई सन् १७५३ मा माइमोसा सेनेगल नाम दिएका थिए । त्यो नमुना विल्डेनाले अध्ययन गरे । उनलाई त्यो नमुना एकासिया जातिसँग मिल्दोजुल्दो लाग्यो । यसैले त्यसको नाम सन् १८०६ मा एकासिया सेनेगल बनाइदिए ।

यत्तिकैमा वनस्पतिविज्ञहरूको चित्त बुझेन । फेरि त्यो नमुना एक फ्रेन्च अध्येताले अध्ययन गरे । उनी त्यो नमुना माइमोसा र एकासिया दुवै नभएको निष्कर्षमा पुगे । रमाइलो के भयो भने, त्यो पनि अन्य जातिभन्दा पृथक् थियो, जसका निम्ति छुट्टै जातिनाम जुराउनुपर्ने भयो । त्यो नमुना सर्वप्रथम सेनेगलबाट संकलन भएकाले अध्येताले नयाँ जातिको नाम सेनेगलबाट सेनेगालिया बनाए । त्यसपछि, त्यसको नाम सेनेगालिया सेनेगल रहन गयो ।

खयरको नाम सेनेगालिया क्याटचु रहन गएको प्रसंग पनि निकै रोचक छ । कार्ल लिन्नियसले सन् १७७२ मा यसको नामकरण माइमोसा क्याटचु गरेका थिए । त्यो नमुनालाई फेरि विल्डेनोले नै अध्ययन गरे । विल्डेनोले यसलाई एकासिया जातिको वनस्पति ठान्दै सन् १८०६ मा एकासिया क्याटचु नामकरण गरे । जेडीए स्टेन्टन र एलएचजे विलियम्सले १९ औं शताब्दीको ६० को दशकमा नेपालमा यसको नमुना संकलन गरे (‘एन इनुमेरेसन अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल, भोल्युम २’) ।

तर, खयर एकासिया जातिअन्तर्गत नभई सेनेगालिया जातिको वनस्पति हो भन्ने पहिलो जानकारी सन् २००८ मा डेभिड मार्बर्लिजको ‘प्लान्ट–बुक’ को तेस्रो संस्करणमा प्रकाशित भयो । त्यसपछि सो जानकारी सन् २०१९ मा ‘अ ह्यान्डबुक अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल, भोल्युम टु’ मा प्रकाशित भयो । हुन त नेपालमा रहेका अन्य एकासियाका वनस्पति विश्वस्तरमा सन् १९२८, २०१२, २०१३ र २०१४ सेनेगालियामा समाहित गरिएको अभिलेख पाइन्छ तर नेपालसम्बन्धी लेखिएको पुस्तकमा भने एकमुस्ट रूपमा सन् २०१९ मा मात्र प्रकाशित भएको हो ।

बेचलिया र सेनेगालियामा भिन्नता
पहिले नेपाली वनस्पति अध्येताले एकासिया जातिका वनस्पति सजिलै चिन्थे । भलै, तिनीहरूको सही पहिचान भएको थिएन । पछिल्ला वर्षहरूमा भने तिनीहरू बेचलिया र सेनेगालियामा बदलिएपछि पहिचान गर्न असहजता भयो । बेचलिया र सेनेगालिया कुनकुन हुन् भनेर खुट्याउन गाह्रो छ । पहिले एकै जाति तर अहिले भिन्न जातिमा समाहित भएपछि ती दुईबीच भिन्नता छ । अन्यथा, तिनीहरू फरक जातिका हुनै सक्दैनन् ।

बेचलिया र सेनेगालियाबीच नियालेर अवलोकन गरे निकै भिन्नता देखिने सन् २०१३ मा प्रकाशित ‘फाइलोजेनेटिक पोजिसन एन्ड रिभाइज्ड क्लासिफिकेसन अफ एकासिया सेन्सु लाटो इन अफ्रिका, इन्क्लुडिङ न्यु कम्बिनेसन इन बेचलिया एन्ड सेनेगालिया’ लेखबाट थाहा पाइन्छ । तर, यसका निम्ति वनस्पति पहिचानसम्बन्धी आधारभूत शब्दहरूको जानकारी हुनुपर्छ । उल्लिखित लेखमा प्रिक्कलस, स्टिपुलर स्पाइन, पोलेन एपचर टाइप आदिमा फरक रहेको जनाइएको छ ।

सेनेगालियामा स्टिपुलर स्पाइन हुँदैन भन्ने लेखिए पनि ‘फ्लोरा अफ चाइना’ मा एकासिया क्याटचुमा स्टिपुलर स्पाइन हुँदैन र भएकामा अलि तल हुन्छ भनिएको छ । उहिले वनस्पति वा जन्तुको मूलतः बाहिरी संरचना मात्र अध्ययन गरिन्थ्यो । अचेल आनुवंशिक तह पनि अध्ययन गरिन्छ । योबाहेक स्क्यानिङ इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोपीबाट अत्यन्त स–साना संरचनाको अध्ययन गरिन्छ । यस्ता अध्ययनमा कुनै एक जातिअन्तर्गतका प्रजातिको संरचना कुनै अर्कै जातिसँग मिल्न पुग्छ । यसरी, एक जातिको संरचना अर्को जातिसँग मिल्न गयो भने त्यो प्रजातिलाई संरचना मिल्ने जातिमा स्थानान्तरण गरिन्छ । एकासियाका प्रजातिहरू बेचलिया र सेनेगल जातिमा स्थानान्तरण गरिनुको मुख्य कारण यही हो ।

हिजोआज वनस्पति अध्ययनमा आनुवंशिक विश्लेषण तथा स्क्यानिङ इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोपी विधि प्रयोग हुन्छ । तर, नेपालमा यसरी अध्ययन थालिएको छैन । हुन त एकाध ठाउँमा यस्ता उपकरण ल्याइएका छन् तर तिनबाट काम भइरहेको छैन । यही कारण हाम्रो वनस्पति अध्ययन कमजोर छ । नेपालीले आनुवंशिक क्षेत्रमा गर्ने अध्ययन भनेको विदेशमा अरूले गरेका अध्ययन नतिजा अद्यावधिक गर्ने मात्र हो । यही क्रममा एकासिया जातिका वनस्पतिलाई बेचलिया र सेनेगालिया जातिमा सारिएको थाहा भएको हो, जसबाट अध्ययन–अनुसन्धान क्षेत्रमा नेपाल कहाँ छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र १६, २०७८ ०८:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×