कडा कि नरम शक्ति ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

कडा कि नरम शक्ति ?

कडा शक्तिले भत्काउँछ, थिच्छ–मिच्छ–हेप्छ र कमजोर–सानो राष्ट्रलाई निचोरेरै छोड्छ । नरम शक्तिले बनाउँछ, सपार्छ, मनै पग्लाइदिन्छ भन्दै आजको कूटनीतिमा नरम शक्ति व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेको छ ।
महेन्द्र पी‍. लामा

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा कुनै देशले एटम बम चलाएर आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्यो । अर्कातिर, धेरै राष्ट्रले आआफ्ना खानपान, संगीत, साहित्य, टेक्नोलजी आदि चलाएर अन्य राष्ट्रसितको सम्बन्धमा न्यानोपन एवं सग्लो उपलब्धि हासिल गरे ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा कूटनीतिको अहम् भूमिका हुन्छ नै । यद्यपि, कूटनीतिभित्र के हुँदो रहेछ, यसलाई के कुराले डोर्‍याउँदो रहेछ र यसबाट केकति फलिफाप हुँदो रहेछ भन्ने विषयमा ठेलीका ठेली पुस्तकहरू मात्रै नलेखिएर, विभिन्न राष्ट्रमा विदेश मन्त्रालयहरू मूल खाँबो नै भएर बसेका छन् । अर्कातिर, विदेशसितको सम्बन्धलाई अझै केलाउन र छर्लंग बुझाउन विभिन्न थ्यौरी अघि ल्याइएका छन् । धेरै विचारविमर्श भइसक्यो रियालिस्ट, लिबरल, मार्क्सिर्स्ट, कन्स्ट्रक्टिभिस्ट आदि थ्यौरीहरूमाथि, तर कुनै पनि थ्यौरीले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई अझैसम्म पनि ठीक प्रकारले, पूर्ण रूपले र पुग्ने गरी बुझाउनै सकेन । जस्तै : भारत–नेपाल सम्बन्धलाई कुनै एउटा थ्यौरीले बुझाउनै सक्तैन । रियालिस्ट थ्यौरीको मूलमन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा शक्तिको प्रयोग हुन्छ किनकि विश्व नै अस्थिरता र उतार–चढावको भुंग्रोमा रहिरहन्छ । यो थ्यौरी सुरु नै नभई टुंगिन्छ, भारत–नेपाल सम्बन्धमा । यसरी नै लिबरल थ्यौरीले सबै सम्बन्ध बजार व्यवस्थाले नै तोक्छ र दिशा निर्देश गर्छ भन्छ । यस्तो थ्यौरी भारत–नेपाल सम्बन्धमा टिक्नै सक्तैन किनकि बजारदेखि पर संस्कृति, प्राकृतिक, संसाधन, खुला सिमाना, इतिहास आदिले जहिल्यै महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाएकै हुन्छन् । अर्को थ्यौरी मार्क्सवादी विचारधारा लछ्रप्पै पढाइन्छ अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा । यस अन्तर्गत श्रेणीगत संघर्ष र सम्बन्धित वर्गले अघि ल्याएको नयाँ सोच यति शक्तिशाली हुन्छ कि त्यहाँ अन्तमा गएर राज्य नै विलीन हुन जान्छ र सम्बन्धको रूपरेखा र ढाँचामै व्यापक हेरफेर आउँछ । राज्यहरू नै प्रथम पंक्तिमा हावी रहेको नेपाल–भारत सम्बन्धमा मार्क्सवादी थ्यौरीले कसैलाई आकर्षण नै गर्दैन । फेरि अर्कातिर, कन्स्ट्रक्टिभिस्ट थ्यौरीका प्रवर्तकहरू भन्छन्— चिनारी (आइडेन्टिटी) र चाहना (इन्ट्रेस्ट) ले नै दुई देशको सम्बन्धलाई तय गर्छन् । यो केही हदसम्म साँचो कुरो हो । तर यी दुई कुराबाहेक, भारत–नेपाल सम्बन्धमा अन्य धेरै तत्त्व पनि छन्, जसले प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्ध सपार्न र बिगार्नमा भूमिका खेल्छन् ।

एकअर्काको सम्बन्धलाई कुन दृष्टिले हेर्दा ठीकसँगले, गहिरै प्रकारले बुझिन्छ भन्नेमा यी थ्यौरीहरूले सग्लै योगदान दिए । कसैले यी सबै थ्यौरीलाई एउटा गाग्रीमा हाली, एकअर्कासँग घोलेर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध बुझाउने पनि प्रयास गर्दै छन् । अर्कातिर, सम्बन्धलाई बुझ्नुभन्दा पनि सम्बन्धलाई के कुराले सुदृढ र सुनियोजित बनाउँछ वा यसलाई कुन तत्त्वले बिगार्छ र भत्काउँछ भन्ने साधनहरूको खोजमाथि पनि धेरै विचारविमर्श हुँदै आएको छ । यही साधन खोज्ने प्रक्रियामा पनि पश्चिमी राष्ट्रहरूबाट आएका उपर्युक्त थ्यौरी र सम्बन्ध सपार्ने साधनहरू हाम्रो दक्षिण एसियामा लागू हुन गाह्रै पर्छ भन्ने कुरो पनि नकारिहाल्न सकिँदैन । किनकि पश्चिमी राष्ट्रहरूमा यहाँको जस्तो स्थिति छँदै छैन भने पनि हुन्छ । दुई राष्ट्रबीचको सिमानाको चरित्र र रूपरंग नै अलग्गै छ । कुन प्रकारको सिमाना छैन यहाँ ! खुलादेखि प्वाल परेकोसम्म, काँडेतार र पर्खालदेखि प्राकृतिक प्रतीकले छुट्याएकोसम्म, हाटबजार र समुदायले अलग देखाएको अनि अन्यअन्य । सिमाना छुट्याउने लामो धर्को एकापट्टि र अर्कापट्टि सिमाना क्षेत्र जहाँ वल्लो र पल्लोपट्टि एउटै संस्कृति, भाषा, वेशभूषा भएका समुदायहरू । भारतको नागाल्यान्डका नागाहरू अनि सीमारेखा काटेपछि दुरुस्तै बर्माका नागाहरू । यिनीहरूलाई सीमारेखाले दुइटा भिन्नै नागरिकता–राष्ट्रियता प्रदान गरेको भए पनि सामुदायिक भिन्नता भने किञ्चित् छैन । तसर्थ यहाँ राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि कोरिएको सीमारेखा (बोर्डर लाइन) भन्दा पनि समुदायले डोर्‍याएको सीमा क्षेत्र (बोर्डर ल्यान्ड) प्रमुख भएर जान्छ । यस्तो स्थितिमा केवल सीमारेखा हेरेर सुरक्षा दललाई माथि विदेशनीतिमा चलाउँदा तनाव र अस्थिरता देखा पनि पर्छ । अर्कातिर, बोर्डर ल्यान्डका दृष्टिमा भने त्यहाँ एउटै नदीको पानी चलाइन्छ, व्यापार–वाणिज्य हुन्छ, प्राकृतिक प्रकोप आइलाग्छ, पर्यटन र तीर्थयात्रा व्याप्त हुन्छ । आतंकवाद र हातहतियारको आदान–प्रदान पनि हुन्छ ।

अझै परतिर नियालेर हेर्दा, कहीँकहीँ त सीमारेखा पनि एउट खाँबोले निश्चय गरेको हुन्छ । भारतको दार्जिलिङ जिल्ला र नेपालको इलाम सबैलाई एउटा सिंगो–ठिंग उभिएको खाँबोले छुट्याउँछ । अर्थात्, खुट्टाको औंलो एउटा राष्ट्रमा र पैताला अर्को राष्ट्रमा । मेघालयका शिलाङ र चेरापुन्जीदेखि अलिक तलतिर दाउकी सीमा क्षेत्रमा बंगलादेशसँगको सीमारेखा त चनावाला, झालमुरी र पानीपुरीवालाले पो इंगित गर्छन् ! बेच्नेहरूको अघि उभिए भारत अनि पछि उभिए बंगलादेश । बंगलादेशीहरू शिलाङमा नानीहरूलाई शिक्षा दिन ल्याउँछन्, भारतबाट खोला–पहाडका ढुंगाहरू ताँतका ताँत ट्रकमा पठाइन्छन् । यही मार्ग भएर बंगलादेशमा अध्ययनरत नेपाली र भोटाङे विद्यार्थीहरू ढाका र चटगाउँ पुग्ने गर्छन् । उता पन्जाब, काश्मीर, जम्मु, गुजरातमाÙ पाकिस्तानसँगको पर्खालमाथि पनि काँडेतार बिछ्याइएको सिमानामा भने दुई राष्ट्रका सीमा सुरक्षाका सैनिकहरू आँखाका नानीहरू कहिल्यै नथाक्ने गरी एकअर्कालाई बन्दुक ताकी उभिएका, लुकेका, हेरिरहेका हुन्छन् । यस्तो स्थितिमा अमेरिका वा इंग्ल्यान्डबाट निस्किएका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिका तरिकाहरू काम लाग्न निकै गाह्रै पर्ने हुन्छ ।

कूटनीतिमा पारम्परिक ढंगका सामग्री र साधनहरू चलाउनु कति प्रभावशाली हुन्छ भन्ने विषयवस्तुमाथि धेरै बहस भइसकेको छ । हिजोसम्म राष्ट्रिय शक्ति (नेसनल पावर) नै कूटनीतिको सर्वमान्य आधार हो र यसबाट उब्जेका धाराहरूलाई नै कूटनीतिको साधन बनाइनुपर्छ भन्ने सोच व्याप्त थियो । र नै मिलिटरी शक्तिको मनग्गे दुरुपयोग गरिन्थ्यो । आर्थिक अवस्था बलियो हुनेले अर्को राष्ट्रलाई अनुदान

दिएर, व्यापार–पुँजी निवेशले थिचेर अड्डा जमाउने प्रयास पनि गरिँदै आएकै छ । अमेरिका, चीन, जर्मनी आदिले यस्तै सोच विश्वका कुनाकुनामा अघि बढाए । दक्षिण एसियामा सबैभन्दा ठूलो राष्ट्र भारतसमेत यही सोचको सिकार भएको आशंका पनि छिमेकी राष्ट्रहरूले नगरेका होइनन् । अर्कातिर, कूटनीतिमा कडा शक्तिभन्दा नरम शक्ति अझै प्रभावशाली हुन्छ भन्ने चर्चा–परिचर्चा पनि निकै व्यापक रूपमा फैलिँदै आएको छ । कडा शक्ति (हार्ड पावर) ले भत्काउँछ, थिच्छ–मिच्छ–हेप्छ र कमजोर–सानो राष्ट्रलाई निचोरेरै छोड्छ । नरम शक्ति (सफ्ट पावर) ले बनाउँछ, सपार्छ, मनै पग्लाइदिन्छ, मुस्कान–न्यानोपन ल्याउँछ भन्दै आजको कूटनीतिमा नरम शक्ति व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेको छ ।

सन् १९९० मा, सबैले मानेका अमेरिकी विद्वान् जोसेफ नाईको ‘बाउन्ड टु लिड : द चेन्जिङ नेचर अफ अमेरिकन पावर’ शीर्षक पुस्तक प्रकाशित भएपछि नरम शक्तिबारे अझै गहिरो चर्चा सुरु भयो । नाईले के भने, किन भने र कसरी भने भन्नेबारे पनि व्यापक परिचर्चा–समालोचना भएकै हो । नाई भन्छन्— ‘कसैमाथि बल प्रयोग नगरी र पैसा नदिईकन उसलाई आफूले चाहेको फल दिन सक्ने बनाउनु वा प्रभाव पार्नु नै’ नरम शक्तिको मर्म हो । अर्थात्, कुनै राष्ट्रले अर्को राष्ट्रलाई आफ्नो चाहनाको दिशातर्फ जाने बनाउनु नै नरम शक्तिको आत्मा हो । नरम शक्तिले आकर्षण गर्छ, सँगै अगाडि बढौं र एउटा सग्लो कुरो हासिल गरौं भन्छ । उदाहरणहरू धेरै छन् । सन् १९४५ मा दोस्रो महायुद्धको अन्ततिर जापानका हिरोसिमा र नागासाकीमा अमेरिकाले एटम बम प्रहार गरी मानवसंहार गरेपछि, विश्वसभ्यताको मुटुमै भाला हानेपछि जापानी विस्तारवादी र साम्राज्यवादी विचार स्वाहा भयो । त्यसले जापानका अगुवा हिरोहितोको मन नै छियाछिया पारिदियो । तत्पश्चात् जापानले शान्ति संविधान बनाएर, केवल शान्तिप्रिय ढंगमै राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध परिचालन गर्ने भयो । कसैलाई भाषा–साहित्य–संस्कृतिÙ अरुलाई राष्ट्र निर्माण हेतु आर्थिक सहायता र अझै अन्यलाई टेक्नोलजी चलाउँदै मारुती, केनन, मित्सुबिसी, हिताची आदि दिएपछि, हातहतियार नै नभएको जापान फेरि विश्व नै अँगालेर जित्ने स्थितिमा पुग्यो । यसरी जापानले आफ्ना दुस्मनहरू अमेरिका, चीन र कोरियासमेतको मन जित्यो । अनि फेरि नरम शक्ति प्रयोगको सग्लो उदाहरण भयो । जापानले यसरी भू–राजनीतिदेखि भू–अर्थनीति हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा तेस्रो आयाम भू–सभ्यता र भू–संस्कृति जोड्न पुग्यो ।

भारतले नरम शक्तिको प्रयोग पारम्परिक ढंगमै गर्दै आएको छ । हातहतियार नै नभएको भारतले नरम शक्तिमार्फत नै तिब्बतमा बौद्ध धर्म पुर्‍यायो, सम्पूर्ण दक्षिण–पूर्वी क्षेत्रमा महाभारत र रामायण अघि बढायो, विश्वलाई नै अहिंसाको गाथा गाउन सिकाए महात्मा गान्धीले, हिजोअस्ति मात्रै संयुक्त राष्ट्र संघसम्मले योगलाई विश्व स्वास्थ्य र एकताको प्रतीक मान्दै मान्यतासमेत दियो । नरम शक्तिमा संस्कृत भाषादेखि लिएर बौद्धिक र ज्ञानको झोलालाई सबैले बोकेर हिँड्ने भए । शरणार्थीहरूको हेरचाहदेखि छिमेकी राष्ट्रहरूको बुनियादी विकासमा नरम शक्ति देखाउने भारतलाई आज एटम बम र इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिसँग अघि बढ्नुपर्ने बाध्यता नै भए पनि नरम शक्ति नै अझै प्रभावशाली हतियार बनाउने कुरामा व्यापक परिचर्चा हुँदै छ ।

संगीत–साहित्य–खेलकुद नरम शक्तिका अभिन्न अंग हुन् । रवीन्द्रनाथ ठाकुरले भारतको राष्ट्रिय गीत ‘जनगणमन’ र बंगलादेशको राष्ट्रिय धुन ‘आमार शोनार बांग्ला’ प्रदान गरेर संगीतलाई गैरसरकारी ढंगमा नरम शक्तिका रूपमा प्रदर्शन गरे । देवकोटाको ‘मुनामदन’, गोर्कीको ‘आमा’ ले एकापट्टि र ब्राजिलका पेले, भारतका ध्यानचन्द, अमेरिकाका मुहम्मद अली (क्यासियस क्ले) र अर्जेन्टिनाका म्याराडोनाले अर्कापट्टि सरकारको कूटनीतिले गर्नै नसक्ने काम गरेर देखाइदिए, विश्वलाई नै जोडेर । यो पनि नरम शक्ति नै हो । चिनियाँ खानामा बेइजिङको महमा डुबाएको हाँसको मासु, जापानको सुशी, भारतको तन्दुरी, पाकिस्तानका कबाब र नमक मन्डी, नेपालका टिम्बुरको चटनी र गुन्द्रुकको झोल, भियतनामको फ, अमेरिकाको ह्याम बर्गर, इटालीको पिज्जा, बहुराष्ट्रिय कम्पनीको कोकाकोला सबै सरकार नै नपुगी विश्वभर पुगे । यी नरम शक्तिहरूले एटम बम, मिसाइल र आतंकवादभन्दा माथि उठेर होहल्ला नगरीकनै विश्वका कुनाकुनाका बासिन्दाहरूको मनै जिते । नेपालले सगरमाथालाई आकर्षक प्राकृतिक प्रतीक बनाएरÙ चीनले कैलाश–मानसरोवर, दार्जिलिङले चिया र सिन्कोना खेती, सिक्किमले कञ्चनजंघा, जापानले फुजी र तातोपानी स्नान, फ्रान्सले लुड, रोमले भ्याटिकन र ब्राजिलले सुगर लोफमार्फत विश्वका राष्ट्रहरूलाई पर्यटन र तीर्थयात्रा अन्तर्गत जोडे । विश्वमा कार्यरत नेपाली, भारतीय, चिनियाँ, फिलिपिनो, थाई एवं ल्याटिन अमेरिकीहरू पनि नरम शक्तिकै स्तम्भ हुन् । नेपालको घरेलु आयको ३० प्रतिशत विदेशमा नेपालीहरूले कमाएर पठाएको विदेशी मुद्राले नै ओगट्छ । भारतले त विदेशमा काम गरिरहेका भारतीयहरूबाट, विश्वमै सबैभन्दा ज्यादा, ७० अर्ब डलरभन्दा बढी विदेशी मुद्रा प्राप्त गर्ने गर्छ । विदेशमा रहेका सबै भारतीय र नेपालीलाई नरम शक्तिको प्रभावशाली डायस्पोरा एवं एजेन्ट मान्न सकिन्छ ।

एके ४७, आतंकवाद, ड्रग्स र सामरिक हमला एकापट्टि र नरम शक्तिका प्रतीकहरू अर्कापट्टिÙ आउँदा पाँच दशकमा यी दुईबीच घमासान लुछाचुँडी हुने नै भयो । किनकि कडा शक्तिले अशान्ति, अस्थिरता निम्त्याउँछ र मानव संहारको दुन्दुभि बजाउँछÙ नरम शक्तिले विश्वशान्ति, विकास–निर्माण, स्थिरता र समावेशीकरणको आगो बाल्छ । आमिर खानका ‘थ्री इडियट’ र ‘दंगल’ ले चीन नै पिटेर भारत–चीन सम्बन्धमा न्यानोपन ल्याउँछन्Ù दक्षिण कोरियाका किम्ची, के पप र टेली सिरियलले भारत–नेपाल–भोटाङ–बर्मा लगायत पूरा एसिया नै निल्छन्Ù भारतका २.३ करोड र चीनका १२ करोड पर्यटकले विश्वलाई अँगाल्छन् भने, कडा शक्तिमै अघि बढ्छु भन्ने राष्ट्र र नेतालाई ठूलै चुनौती हुन जान्छ । राष्ट्र र नेता एउटा मार्गमा अनि नागरिकहरूचाहिँ सुमार्गमा, भीषण स्थिति आउने नै छ । तब थाहा हुन्छ चीनले ‘रुवान सिली’ (नरम शक्ति) को प्रयोग गर्दै छ कि त्यो केवल ‘इवाई चुगनचुन’ (बाह्य देखाउने गतिविधि) हो । जे होस्, नरम शक्तिले जरा फेरि गाड्दै छ, कडा शक्तिको छत्तीपत्ती खोल्दै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७९ ०६:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

इन्टरभ्यु टेबलको अर्कोपट्टि बस्दा

भारतको एउटा राज्यका वरिष्ठ अधिकारीहरू छानिने इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्दा, अध्यक्षले हामी सदस्यहरूलाई‘पेन्सिलले मार्क्स दिनुहोस्’ भन्ने आदेश दिए । हामी कतिपयले किन भनेर प्रश्न गर्दा, ‘राज्यका नेताको आदेश नै छ’ भने । हामी मानेनौं । त्यस बेला मलाई ‘यस्तो पनि हुँदो रैछ जिन्दगीमा कैलेकैले’ गीत झल्याँस्स याद आयो ।
महेन्द्र पी‍. लामा

कसैले अन्तर्वार्ता, कसैले मौखिक परीक्षा त कसैले इन्टरभ्यु वा भाइवा भोसी भन्छन्, जसको सामना नोकरी पाउनलाई जीवनमा प्रायःले सामना गर्नु नै पर्छ । केही पाउनलाई, अझै अघि बढ्नलाई वा फेरि जीवनयापन गर्ने एउटा मेसो पक्रनलाई भरमग्दुर प्रयास गर्छन् ठिटाठिटीहरू ।

‘लिखित परीक्षा पास गरी है हाम्री छोरीले, भोलि इन्टरभ्यु छ’ भन्दै, मातापिताले बिहानै देवीदेवतालाई पुकार्दै छोरीलाई टीकासमेत लगाइदिन्छन्, ‘राम्रो गर है’ भन्दै । उज्यालो अनुहार लिएर छोरी फर्किंदा अनि नोकरी पाएको खबर तुरुन्तै आउँदा, परिवारमा खुसी–गर्वको लहर फैलिँदा, ‘छोरी प्रगतिमार्गतिर प्रवेश गरी है’ भन्छौं । जीवनका यस्तै तीता–मीठा क्षणहरूले झकझकाइरहँदा रहेछन् सबैलाई । अर्कोतिर, कैयन् लिखित परीक्षा दिँदा र कति धेरै इन्टरभ्युमा बस्दा पनि नोकरी नपाउनेहरूको ताँती पनि लाग्छ । कसैले आफ्नै कमीकमजोरीले पाउँदैनन्, कोही भाइभतिजावाद–भ्रष्टाचारको सिकार हुन्छन्, अझै कोहीले त जात–जाति–धार्मिक भदेभावको आगोमा पनि डढ्नुपर्छ ।

जीवनका प्रथम तीस वर्ष मैले पनि धेरै परीक्षा लेखें, इन्टरभ्युमा भाग लिएँ । कहीँ सफलता त कहीँ विफलता । फेरि अरू तीस वर्ष मेरो भूमिकामा ठूलो परिवर्तन आयो । अरूको परीक्षा लिन लागें अनि फेरि नोकरीका निम्ति अरूलाई मौखिक परीक्षा–इन्टरभ्युमा निम्त्याएर प्रश्नहरू अघि राखें । अर्थात्, यी गएका ६० वर्षमा टेबलको यतापट्टि र अर्कोपट्टि दुवैतिर बसें, मीठा सम्झनाहरू बटुलें । त्यसैले आजभोलि तरुण–तन्नेरीहरूलाई वा ठूलै ओहदाका निम्ति इन्टरभ्यु लिँदा आफैंलाई त्यो खोप्चोमा हाल्ने गर्छु र सम्झना गर्छु- म आफैं इन्टरभ्युमा जाँदा कति सतर्क, कति भयातुर र कति अन्योलग्रस्त हुन्थें ।

सन् १९७८ मा दिल्लीको प्रसिद्ध गणतन्त्र दिवसको परेडमा भाग लिनु निकै चर्को काम थियो । सम्पूर्ण भारतबाट केही संख्यामा नेसनल क्याडेट कोर (एनसीसी) का क्याडेटहरूलाई चुनेर दिल्ली पठाइन्थ्यो । दार्जिलिङको सन्त जोसेफ कलेजमा म एनसीसीको विद्यार्थी क्याडेट थिएँ । मेरो र्‍याङ्क सिनियर अन्ड। अफिसर थियो । दिल्ली परेडका निम्ति सबै कुरा जाँचेर मलाई पनि इन्टरभ्युमा बोलाइयो । मेरो जीवनको प्रथम होडबाजीको परीक्षा थियो यो । मेजर एसबी गुरुङ र अन्य थिए बोर्डमा । म छानिएँ, मलाई कलकत्ताको बालीगन्जमा प्रशिक्षणका निम्ति पठाइयो । र, दिल्लीको परेडमा पश्चिम बंगाल, सिक्किम र अण्डमान टापुको एउटा प्रतिनिधि भएर भाग लिएँ । प्रधानमन्त्री मोरारजी देसाईले हाम्रो परेडको सलामी थापे । दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा भर्ना भई अध्ययन गर्ने ठूलो रहर, हामी धेरै साथीहरूको । भारतकै सर्वश्रेष्ठ विश्वविद्यालय । तिनताक जेएनयूमा भर्नाका निम्ति लिखित परीक्षा दिन दिल्ली नै जानुपर्थ्यो । गर्मी महिनाको टाकुरामा थियो दिल्ली । रेलमा वातानुकूलित डब्बामा चढ्ने पैसै थिएन । दोस्रो श्रेणीको डब्बामा चढेर दोस्रो पटक दिल्ली पुग्यौं । म लिखित परीक्षामा पास भएँ । अब इन्टरभ्यु अरे ! सन् १९८० को कुरो हो । अर्थशास्त्रमा एमए गर्नलाई लिइएको यो इन्टरभ्यु बोर्डमा थिए धुरन्धर शिक्षकहरू । निकै तयार भएर गएको थिएँ, पढाइमा । अंग्रेजी बोल्न त्यति आउँदैन थियो, तर सोधेका कुराहरू जानेको–पढेकोसम्म अघि राखें । यसरी अर्को परीक्षा पास गरें ।

एमए पढ्दापढ्दै दिल्लीमा विश्व पुस्तक मेला हुने भयो । इन्टरनेसनल लेबर अर्गनाइजेसनले आफ्नो पुस्तक/रिपोर्ट पसलमा एजेन्ट राख्न फेरि इन्टरभ्युमा बोलायो । खल्तीभरि आँट्ने पारिश्रमिक दियो । यसरी नै एसियन गेम्स हुने भयो दिल्लीमा । विश्वविद्यालयस्तरका खेलाडीहरूलाई एसियन गेम्समा सम्पर्क अधिकारीका रूपमा नियुक्ति दिन सुरु भयो । मैले पनि एप्लाई गरें । इन्टरभ्यु भयो, छानिएँ । नेपाल, दक्षिण कोरिया र फिलिपिन्सका प्रतिनिधिमण्डलसँग जोडिएर काम गरें । त्यसपछि फेरि सातौं गुट निरपेक्ष राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलन सन् १९८३ मा दिल्लीमा हुने भयो । सम्पूर्ण विश्वका नेताहरू भेला हुने भए । फेरि कागजपत्र वितरण गर्ने अफिसरमा नियुक्तिका निम्ति विज्ञापन आयो । आवेदनपत्र भरेर बुझाएँ । इन्टरभ्युमा बोलाए, अस्ति एसियन गेम्समै चिनेका ठूलाबडाहरू थिए बोर्डमा । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमाथि पढेरै गएको थिएँ । एक–दुई वटा प्रश्नहरू, त्यसपछि एसियन गेम्सको अनुभवमाथि कुराकानी अनि फेरि सीधै आश्वासन पाएँ ‘तिमी छानियौ है’ भनी । भाग्य त रहेछ, प्रथम पटक फिडेल क्यास्ट्रो, यासेर अराफत, जिया उल हक, राजा वीरेन्द्र, कर्णेल गद्दाफी, जयवर्धने आदिलाई नजिकैबाट देखें अनि अटोग्राफ पनि लिएँ ।

एमए सक्नासाथ मैले दार्जिलिङको सन्त जोसेफ कलेजमा अर्थशास्त्रको लेक्चरर पदमा नियुक्ति पाएँ । प्राचार्य फादर पापाडिलले मलाई विद्यार्थी छँदा नै कलेजको फादर सोकार्ट पदकले सम्मान गरेका थिए । यसोसले इन्टरभ्यु त औपचारिकता मात्रै भयो । ‘अब तिमी फर्क, अनि शिक्षक भएर नै जीवनयापन गर’ भन्ने आदेश मेरा गुरुजनहरूले इन्टरभ्युमै दिए । कम्मर नै कसें, दार्जिलिङ नै फर्कन्छु भनेर । तर पिताजीले ‘तँ दिल्ली फर्केर पीएचडी गर्’ भन्नुभएपछि फेरि जेएनयू वापस गएँ ।

एमफिल/पीएचडी अध्ययनका निम्ति फेरि अर्को लिखित परीक्षा र इन्टरभ्यु । निकै गाह्रो, निकै घोटिनुपर्ने । इन्टरभ्युमा अनेक प्रकारका प्रश्नहरू । ‘तिमीले त कविता लेख्ता रहेछौ, एउटा कविता सुनाऊ ।’ पन्जाबी कवयित्री अमृता प्रितमको ‘तवे का रोटी’ का केही अंश पनि सुनाइदिएँ । भर्ना भएँ, एउटा खुड्किलो पक्रिएँ । पीएचडी गर्दागर्दै तीनवटा इन्टरभ्युमा बसें । प्रसिद्ध वेलकप ग्रुप/आईटीसीले कलकत्तामा इन्टरभ्युका निम्ति डाक्यो । एयरकन्डिसन रेल भाडा दियो । चौरंघीको आईटीसी बिल्डिङमा दुई दिन इन्टरभ्यु । ग्रुप डिस्कसन भयो । निजी कम्पनी त हो, पूरै रगड्यो । ग्यांग्जी नामक उच्च अधिकारीले हामी एघार जनाका जन्मपत्रीसम्म पढेका थिए क्यारे ! अन्तमा मलाई सहरानपुरको सिगरेट फ्याक्ट्रीमा असिस्टेन्ट एग्जिक्युटिभको पदमा नियुक्त गरियो । ‘राम्रो गर्‍यौ’ भने, ‘५–१० वर्षमै निकै ठूलो दर्जामा पुग्छौ’ भने । चुरोट नखानेलाई सिगरेट फ्याक्ट्रीमा नोकरी, मनै मानेन । त्यागिदिएँ । त्यसपछि फेरि अर्को सरकारी एकाइ स्टेट ट्रेडिङ कर्पोरेसनमा इकोनमिक एनालिस्टको पदमा इन्टरभ्यु । व्यापारैव्यापार गर्ने यो कम्पनीले नोकरी त दियो तर सानैदेखि खुला आकाशमा उड्ने हामीलाई कार्यालयको एक कुनामा थुनिन मनै परेन ।

सातौं गुट निरपेक्ष शिखर सम्मेलनले निर्णय लिए अनुसार, सम्पूर्ण विकासशील राष्ट्रहरूका अध्ययन–अनुसन्धान केन्द्र भारतमै स्थापित गरिने भए । प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीले दिल्लीमै रिसर्च एन्ड इन्फर्मेसन सिस्टम फर नन–एलाइड एन्ड अदर डेभलपिङ कन्ट्रिज (आरआईएस) भन्ने संगठनको जग बसाले । सन् १९८५ मा प्रथम पटक अनुसन्धान आदिका लागि भर्ना सुरु भयो । रिसर्च एसोसिएटको इन्टरभ्यु भयो । भारतका विदेशसचिव आफैं बोर्डमा थिए । म पनि छानिएँ र मेरो प्रथम नोकरी त्यहीँ भयो । सन् १९९० मा गुजरातको आनन्दमा अवस्थित विश्वप्रसिद्ध नेसनल डेयरी डेभलपमेन्ट बोर्डमा, म्यानेजमेन्ट एग्जिक्युटिभ पोस्टमा मलाई नियुक्त गरियो । इन्टरभ्यु बोर्डमा डाक्टर वर्गिज कुरियन आफैं । प्रश्नैप्रश्न । ‘तिमी त जेएनयूको, कुर्ता–पाइजामा र झोला छैन त’ सम्म भनेर जिस्क्याए । विश्वप्रसिद्ध संस्था, तलब धेरै राम्रो । ज्वाइन गरिहालें । यसरी नै विश्व बैंकको यङ प्रोफेसनल प्रोग्रामको इन्टरभ्यु जकार्तामा भयो । तीन राउन्डको इन्टरभ्यु, डलरमा तलब । ‘लौ छानियौ’ मात्रै के भनेका थिए, मेरो आफ्नै विश्वविद्यालय जेएनयूले सीधै एसोसिएट प्रोफेसरको नियुक्ति दियो । जीवनमा प्रथम पटक दुईवटा गतिलै नोकरी, एकैसाथ । शिक्षण पेसा नै रोजें । अनि ३९ वर्षकै उमेरमा पूर्ण प्रोफेसर भएँ ।

अहिलेसम्म टेबलको यतापट्टि बसेर परीक्षा–इन्टरभ्यु दिएँ । कसैले गहकिला प्रश्नहरू सोधे, कसैले मीठो त कसैले तीतो भाव प्रकट गरे । कसैले पहिल्यैबाट ‘यो त पहाडे हो, गोर्खा हो, के जान्दथ्यो होला’ भनेर खेलाँची गरेजस्तो पनि लाग्यो । र नै, ईख राखेरै बौद्धिक ढंगमै जवाफ दिन्थें । फेरि सतर्क हुन्थे उनीहरू । कसैले दार्जिलिङको भन्नासाथ, चियाका बारेमा बकम्फुसे कुराहरू सोध्थे । दार्जिलिङको चियाबारे २७ वर्षको उमेरमै पुस्तक नै लेखेको हुनाले पित्तै बुझाइदिन्थें । अर्कोपट्टि, अति नै सचेत व्यक्तिहरू पनि इन्टरभ्यु बोर्डमा देखें । सबैलाई अँगालौं, राष्ट्र निर्माण गरौं भन्ने व्यक्तिहरू थिए उनीहरू । मेरो अनुभवमा, इन्टरभ्युमा जाँदा साधारण हुनुपर्ने रहेछ, तर असाधारण भावमा ज्ञानले थिचेको कुराकानी अघि राख्नुपर्दो रहेछ । नजानेका कुरामा हातै नहाल्नुपर्ने रहेछ । बनावटी–खुसी पार्नेभन्दा तीखो–स्वतन्त्र जवाफ दिनुपर्दो रहेछ । विफलताभित्र पनि सफलता लुकेको हुँदो रहेछ । फेलले पासलाई निम्तो दिँदो रहेछ, र हतोत्साहको भर्‍याङमा चढ्नै नहुने रहेछ ।

गत तीस वर्ष भने इन्टरभ्यु टेबलको अर्कोपट्टि बसें अनि भिन्नै अनुभव बटुलें । विश्वविद्यालयका शिक्षकदेखि कुलपति, राज्यका अधिकारीदेखि राष्ट्रकै आईएएस–आईएफएस–आईपीएस अधिकारी, निजी क्षेत्रका व्यवस्थापनका उच्च दर्जाका व्यक्तिहरू र अन्य धेरै प्रकारका नोकरी–धन्धाका नियुक्तिमा भूमिका निर्वाह गर्ने मौका पाएँ । सिक्किम राष्ट्रिय विश्वविद्यालयको संस्थापक कुलपति हुँदा, दुई सयभन्दा बढी शिक्षकहरू नियुक्त गर्दा, सयौं घण्टा विभिन्न इन्टरभ्यु बोर्डको अध्यक्ष भएर बिताएँ । अध्यक्ष हुनाले, बोर्डका अन्य सदस्यलाई इन्टरभ्युको पहिलो क्यान्डिडेटलाई निम्त्याउनुअघि नै ८–१० वटा सुझाव–आदेश दिन्थें । प्रथम नै हुन्थ्यो, कुलपति–अध्यक्षको आफ्नो उम्मेदवार कोही छैन, अर्थात् चयन प्रक्रिया अति नै निष्पक्ष एवं सफा ढंगमा हुनुपर्छ । कसैलाई किन छानियो र अरूलाई किन छानिएन, हरेक उम्मेदवारका बारेमा प्रस्ट रूपमा लेख्नुपर्नेछ । शिक्षकको पदमा नियुक्ति हुनाले, उम्मेदवारले अन्तर्वार्तामा आउनुअघि नै, भाषिक परीक्षा, कम्प्युटर परीक्षा र ज्ञान परीक्षाबारे साधारण कुराहरू लेखेरै दिनुपर्ने थियो । विश्वविद्यालयमा पढाउन आवेदन भरेका कतिपय शिक्षकहरूको स्तर यति तल थियो कि हामी अवाक् बन्थ्यौं, तिनले पीएचडीको डिग्री कसरी पाए होलान् भनी । वास्तवमा क्षमतावान् व्यक्तिहरू पाउनै गाह्रो हुन्थ्यो । डिग्री छ, ज्ञान छैन; ज्ञान छ, लेख्नै सक्तैन, अभिव्यक्त गर्नै सक्तैन । कसरी फेरि कक्षाकोठामा पढाउने ?

पुस्तकालयका प्रमुखको ओहदामा फर्म भरेका कतिपयले त ‘करियर’ लाई ‘क्यारिअर’ भन्थे । हामी सोध्थ्यौं, ‘तपाईंको नोकरीमा करियर र भारी–सामान बोक्ने ट्रक–क्यारिअरमा के अन्तर छ’ भनी । र पनि बुझ्दैनथे । महिलाहरू धेरै संख्यामा ज्ञान–बुद्धिमा अति नै अघि । कोही पुरुषहरू अंग्रेजी बोल्नमा निपुण तर ज्ञान–बुद्धिमा धेरै तल । इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्ने सदस्यहरू पनि कहिलेकाहीँ अति नै कृत्रिमताले, बनावटीपनले भरिपूर्ण हुने । उम्मेदवारलाई यस्तो प्रश्न सोध्ने कि ती आफैंलाई त्यसको उत्तर थाहा छैन । एउटा राज्यको उच्च सेवाको इन्टरभ्यु बोर्डका एक वरिष्ठ सदस्यले एक महिला उम्मेदवारले लगाएको पहिरनमाथि अनर्थको कुरा गरेपछि, मलाई झनक्क रिस उठ्यो । महिला इन्टरभ्युबाट निस्केपछि, उनलाई मैले त्यस प्रकारको प्रश्न सोध्नु हुँदैन, किनकि त्यसको प्रभाव–आघात धेरै प्रकारको हुन सक्छ भन्दा, उनले ‘नो, आई वज जस्ट जोकिङ’ भने । ‘बोर्डमा पनि जोक गर्न पाइन्छ र’ भन्दै मैले निकै च्यापेपछि पनि उनमा केही फरक देखिएन । यसरी नै एउटा राज्यका वरिष्ठ अधिकारीहरू छानिने बोर्डमा बस्दा, अध्यक्षले हामी सदस्यहरूलाई ‘पेन्सिलले मार्क्स दिनुहोस्’ भन्ने आदेश दिए । हामी कतिपयले किन भनेर प्रश्न गर्दा, ‘राज्यका नेताको आदेश नै छ’ भने । हामीले मानेनौं । त्यस बेला मलाई ‘यस्तो पनि हुँदो रैछ जिन्दगीमा कैलेकैले’ गीतको झल्याँस्स याद आयो ।

भारतको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संस्था - जसले देशव्यापी लोक सेवा (सिभिल सर्भिस) का अधिकारीहरू (आईएएस/आईएफएस) आदि नियुक्त गर्छ - को इन्टरभ्यु बोर्डको सदस्य भएर बस्दाको अनुभव भिन्नै छ । अति नै वैज्ञानिक ढंगमा हामी यो इन्टरभ्यु सञ्चालन गर्छौं । उम्मेदवारहरूलाई उनीहरूले जे जान्दछन्, त्यहीमाथि प्रश्नहरू गर्दछौं । उम्मेदवारको धर्म–जात–जाति–रङ र सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमिबारे कहिल्यै प्रश्न गर्दैनौं । उम्मेदवारले विभिन्न स्थितिको कसरी सामना गर्छ भन्नेमा ध्यान दिन्छौं । उम्मेदवारको आफ्नो विषयको भन्दा चौतर्फी विषयको ज्ञानलाई महत्त्व दिन्छौं ।

इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्दा कुन उम्मेदवार कस्तो हो भन्ने कुरा प्रथम १०–१५ मिनेटमै थाहा पाउँछौं । सबैलाई मेरो सुझाव यही छ- अरूले जे पढ्छन्, त्यो पढ; अरूले जे पढ्दैनन्, त्यो पनि अध्ययन गर । कारण, छानिने र नछानिनेका बीचमा धेर अन्तर हुँदैन, अलिकति ज्यादा परिश्रम, अलिकति ज्यादा ज्ञान, अलिकति भिन्नै स्वभाव र प्रस्तुति नै सफलताका आधारहरू हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख २०, २०७९ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×