मत दिन स्वस्तिक किन ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

मत दिन स्वस्तिक किन ?

प्रद्युम्नप्रसाद उपाध्याय

नियमित निर्वाचन लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको आधार हो । नागरिकले आफूमा निहित सार्वभौम अधिकारलाई राम्ररी बुझेर, सोचेर–सम्झेर उम्मेदवार प्रतिनिधिहरूमध्येबाट असल रोजेर मात्र प्रयोग गर्न दिन्छन् भन्ने मान्यतामा लोकतान्त्रिक प्रणालीको जग बसेको हो । आवधिक निर्वाचनमा स्वस्तिक छाप प्रयोग गरी आफ्नो मत दिएर यो अधिकार हस्तान्तरित गरिन्छ ।

हामीले आगामी वैशाख ३० गते स्थानीय तहको चुनावमा मतदान गर्दै छौं । त्यस दिन मतदान केन्द्रमा गएर आफूलाई मन पर्ने व्यक्ति वा पार्टीको चिह्ननजिकै स्वस्तिक छाप अंकित गर्नेछौं । निर्वाचनमा स्वस्तिक किन प्रयोग गरिएको होला ? क्रस अथवा टिक मार्क पनि प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो होला, आफ्नो सार्वभौम अधिकार स्वस्तिकमार्फत किन प्रदान गरिन्छ ?

स्वस्तिक संस्कृत शब्द हो । ‘सु’ (राम्रो वा असल), ‘अस्ति’ (हुनु) र ‘क’ लाई जोडेपछि ‘स्वस्तिक’ नाम बन्छ अनि यसको पूर्ण अर्थ हुन्छ- शुद्ध र भाग्यमानी हुनु । स्वस्तिक प्राचीन वैदिक परम्परादेखि निरन्तर प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ । मध्यएसियामा यसको प्रयोग धेरै सभ्यताले गरेका छन् । ज्योतिषीय चिह्नसमेत रहेको स्वस्तिकका चार कुनाले चार दिशा र चार मानवीय गुण धर्म, अर्थ, काम र मोक्षबारे बोध गराउँछन् ।

स्वस्तिकले बुद्ध धर्ममा अनश्वर वा कहिले नमर्नेतर्फ इंगित गर्छ । जैन धर्म मान्नेहरू कुनै नयाँ कामको सुरुआत स्वस्तिक बनाएर गर्छन् । स्वस्तिकका चार हातले स्वर्ग, नर्क, मनुष्य र त्रियंच (सिद्धिप्राप्तिपूर्वको अवस्था) जनाउने मान्छन्, जैनीहरू । यस्तै विशेषता र मान्यता भएकाले स्वस्तिकलाई निर्वाचनजस्तो पवित्र कार्यमा प्रयोग गरिएको हुनुपर्छ । निर्वाचनले देशमा सौभाग्य सृजना गर्नेछ, समृद्धि ल्याउनेछ र सबै नागरिकले चाहेजस्तो शुद्ध समाज निर्माण गर्न योगदान गर्नेछ भन्ने सोचसाथ यो चिह्न नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि छान्न प्रयोग गरेको हुनुपर्छ । लोकतन्त्रका चार स्तम्भ व्यवस्थापिका, न्यायपालिका, कार्यपालिका र स्वतन्त्र प्रेस सञ्चालन गर्ने प्रतिनिधिहरू चयन गर्दा शुद्धता आओस् भन्ने प्रतीकात्मकता पनि यसमा छ ।

बीसौं शताब्दीसम्म स्वस्तिकलाई सबैतिर एउटा सात्त्विक चिह्न मानिन्थ्यो । तर बीसौं शताब्दीको प्रारम्भतिर जर्मनीमा यसलाई उच्च आर्य जातिको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरियो र तत्कालीन जर्मन शासकले आफ्नो नाजी पार्टीको प्रतीक बनाए । हिटलरले आफ्नो झन्डाको अर्थबारे भनेका थिए, ‘रातो रङमा हामीले आन्दोलन, सेतोमा राष्ट्रियता र स्वस्तिकमा आर्यहरूको विजयका लागि संघर्ष देख्छौं ।’ पछि विश्वयुद्धमा नाजीको कृकृत्यले गर्दा यस चिह्नबारे विश्वभर नकारात्मक संदेश फैलियो । जर्मनीमा यसलाई अहिले पनि प्रयोग गर्न अदृश्य रोक नै छ । अमेरिकाले समेत स्वस्तिकलाई त्यति जाति नमानेको पढ्न–सुन्न पाइन्छ ।

वैदिक रूपमा स्वस्तिकका चारवटै भागका बीचमा थोप्लो पनि प्रयोग गर्ने गरिन्छ भने नाजीको स्वस्तिकमा त्यस्तो छैन । वैदिक धर्मावलम्बी समुदाय खास गरी हिन्दु, बुद्धमार्गी र जैनहरूको दैनिक जीवनमा स्वस्तिकको प्रयोग दैविक शक्तिको आह्वानका लागि गर्ने गरिन्छ । विभिन्न चित्र, मूर्ति, मन्दिर, रंगोली कला आदिमा यो देखिन्छ । वैदिक यज्ञ तथा पूजा गर्नमा त अनिवार्य नै स्वस्तिक चिह्न अंकित गर्नुपर्ने हुन्छ । गणेशको पूजा र धनकी देवीको आराधनामा स्वस्तिकको विशेष स्थान हुने गर्छ । स्वस्तिक घडीको दिशामा फर्केको सुल्टो र त्यसको विपरीत उल्टो दुवै रूपमा देखिन्छ । सुल्टो समृद्धि र भाग्यको प्रतीक मानिन्छ भने उल्टोतर्फ फर्केकाले तान्त्रिक अर्थ राख्छ । पश्चिमा जगत्मा स्वस्तिकलाई नाजीले प्रयोग गरेपछि नराम्रो प्रतीकका रूपमा लिन थालिए पनि यो शताब्दियौंदेखि नै असल र शुभ कार्यको द्योतक रहिआएको पाइन्छ ।

अहिले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा बहुमत प्रणाली हामीले अपनाएका छौं । तर यस प्रणालीमा बहुमतको परिभाषा ज्यादै साँघुरो छ । कुल जनसंख्यामा विदेश गएका दसौं लाख नेपाली युवायुवतीको मत गन्तीमा आउँदैन । चुनावमा उठेका उम्मेदवारहरू जे–जस्ता भए पनि तिनैमध्येबाट मात्र छान्ने हो, ‘उठेका कसैलाई पनि मत दिन्नँ’ भन्ने विकल्प ग्रहण पनि हुन सकेन । मतदान नागरिकको स्वैच्छिक कार्य देखिए पनि अपनाइएको प्रणालीको पछि–पछि लाग्नुपर्ने बाध्यता छ । मत दिए पनि, नदिए पनि एक जनाले पक्कै जित्छ । जित्ने उम्मेदवारले प्रतिस्पर्धामा रहेको अर्को उम्मेदवारभन्दा एक मत बढी ल्याए पनि जित्छÙ अरू उम्मेदवारले ल्याएको मत रद्दी बन्छ, निस्तेज बन्छ । अनि जितेकामध्येबाट पनि बहुमत अर्थात् ५१ प्रतिशतले गर्ने निर्णय सरकारी निर्णय बन्छ । यसरी भन्नलाई बहुमतीय भनिए पनि प्रणालीगत कारणले गर्दा अल्पमतले सार्वजनिक विषयहरूमा निर्णय गर्ने अवसर पाउँछ ।

यति हुँदाहुँदै पनि हाम्रो देशमा प्रयोग भइरहेको लोकतान्त्रिक प्रणालीको विकल्पमा योभन्दा राम्रो हामीले ग्रहण गर्न सक्ने प्रणाली छैन । तसर्थ, निर्वाचनमा प्रयोग हुने प्रत्येक बालिग मतले उठेकाहरूमध्ये सबैभन्दा कम खराबलाई चयन गर्ने सुनिश्चित गर्न सक्नुपर्छ । स्वस्तिक चिह्नको सही र सचेत प्रयोगले यो सम्भव हुनेछ । स्वस्तिक चिह्नको प्रयोग हामीले सदैव आफ्ना जीवनका असल र पवित्र कार्यहरूको प्रारम्भमा गर्ने गरेका छौं, निर्वाचनमा पनि गरौं । सही व्यक्तिलाई मत दिएर सभ्य समाज निर्माण गरौं ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७९ ०८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बल मतदाताको कोर्टमा

मुलुक स्थानीय तहमा लोकतन्त्र अभ्यासको दोस्रो खुड्किलोमा प्रवेश गरेको छ । यो अभ्यासले संविधान र विधिको शासनप्रति आम भरोसा बढाएको छ ।
खिमलाल देवकोटा

स्थानीय तहको चुनाव संघारमै आइसकेको छ । सबैको ध्यान वैशाख ३० गतेमा टिकेको छ । स्थानीय तहको दोस्रो कार्यकालका लागि नेकपा एमालेलाई विरासत जोगाउने चुनौती छ भने सत्तारूढ गठबन्धनलाई बढीभन्दा बढी सिट कसरी जित्न सकिन्छ भन्ने चिन्ता छ ।

२०७४ सालको चुनावमा नेकपा एमालेले अभूतपूर्व जित हासिल गरेको थियो । वडा सदस्यसहित कुल निर्वाचित जनप्रतिनिधिमध्ये एमालेका ४०.२४ प्रतिशत थिए । नेपाली कांग्रेस र माओवादी केन्द्रले क्रमशः ३२.६९ र १५.५३ प्रतिशत सिट जितेका थिए । कुल ४६० गाउँपालिका अध्यक्षमध्ये एमालेले १७१ (३७.१७ प्रतिशत), नेपाली कांग्रेसले १६१ (३५ प्रतिशत) र माओवादी केन्द्रले ७२ (१५.६५ प्रतिशत) स्थानमा विजय पाएका थिए । २९३ नगरपालिका मेयरमध्ये नेकपा एमालेले १२३ (४१.९८ प्रतिशत), नेपाली कांग्रेस १०५ (३५.८४ प्रतिशत) र माओवादी केन्द्रले ३४ (११.६० प्रतिशत) स्थानमा जितेका थिए । कुल १,५०६ पदाधिकारी (अध्यक्ष/मेयर र उपाध्यक्ष/उपमेयर) मध्ये एमाले ६२५ (४१.५० प्रतिशत), नेपाली कांग्रेस ४८९ (३२.४७ प्रतिशत) र माओवादी केन्द्र २१७ (१४.४१ प्रतिशत) स्थानमा विजयी भएका थिए । जम्मा ६,७४३ वडाध्यक्षमध्ये नेकपा एमाले, नेपाली कांग्रेस र माओवादी केन्द्र क्रमशः २,५५९ (३८ प्रतिशत)Ù २,२८७ (३३.९ प्रतिशत) र १,१०३ (१६.०४ प्रतिशत) स्थानमा पहिलो भएका थिए । यसरी स्थानीय तहको पहिलो कार्यकालमा वडा सदस्यदेखि मेयर/अध्यक्षसम्म एमालेको वर्चस्व रह्यो ।

चुनावी प्रक्रियामा भाग लिएपछि जितहार स्वाभाविक हो । १ भोटले पनि जितहार हुन्छ । बराबरीका कारण गोलाप्रथाबाट हुने हारलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ । ठूलै अन्तरबाट हुने पराजयलाई सहज रूपमा स्वीकार गरिए पनि न्यून वा बराबरी मतबाट हुने पराजयलाई पचाउन गाह्रो हुन्छ, पीडा हुन्छ । गएको चुनावमा प्रमुख पदाधिकारीमा १०० वा सोभन्दा कम भोटबाट पराजित हुनेको संख्या १६७ छ । झापाको कमल गाउँपालिकामा नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेका उम्मेदवारहरूबीच बराबरी हुँदा गोलाप्रथामा नेकपा एमाले विजयी भएको थियो । अघिल्लो चुनावमै ४ उम्मेदवार १ भोटले मात्र पराजित भएका थिए, जसमा नेकपा एमाले र नेपाली कांग्रेसका २–२ जना थिए । १० वा सोभन्दा कम मतान्तरबाट पराजित हुने २५ जना थिए । यिनमा नेकपा एमालेका ८, नेपाली कांग्रेसका ६ र बाँकी अन्य दलका थिए । ५० वा सोभन्दा कम मतको फरकबाट पराजित हुने ८३ जना थिए । वडाकै कुरा गर्ने हो भने, बराबरी हुँदा गोलाप्रथाबाट ५ उम्मेदवार पराजित भएका थिए । वडाध्यक्षका २९ उम्मेदवार १ मतले हारेका थिए । ५ वा सोभन्दा कम मतको फरकमा पराजित हुनेको संख्या १८० थिए । १० वा सोभन्दा कमको मतान्तरमा हार्नेको संख्या ३५८ थियो । १,०९० उम्मेदवार ३० वा सोभन्दा कम मतको फरकमा पराजित भएका थिए ।

अघिल्लो चुनावमा नेकपा एमाले, नेपाली कांग्रेस र नेकपा माओवादी केन्द्र नै प्रमुख शक्तिका रूपमा थिए (हेर्नुस्, तालिका) । प्रदेश १ को स्थानीय तहका कुल २७४ पदमध्ये नेकपा एमाले १५४ (५६.२० प्रतिशत) स्थानमा विजयी भएको थियो । नेपाली कांग्रेसले ८९ (३२.४८ प्रतिशत) र माओवादी केन्द्रले १६ (५.८४ प्रतिशत) स्थानमा जितेका थिए । प्रदेश १ मा नेकपा एमाले ८८ स्थानमा निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र २३ ठाउँमा तेस्रो स्थानमा थियो । १६ स्थानमा विजयी माओवादी केन्द्र १६९ स्थानमा तेस्रो स्थानमा थियो ।

समग्रमा नेकपा एमाले ६२५ स्थानमा विजयी भएको थियो भने ४५५ र २०४ स्थानमा क्रमशः दोस्रो र तेस्रो स्थानमा थियो । ४८९ स्थानमा विजयी भएको नेपाली कांग्रेस ६५७ मा दोस्रो र २१८ मा तेस्रो स्थानमा थियो । नेकपा एमाले र नेपाली कांग्रेसको विजयी र निकटतम प्रतिद्वन्द्वी (दोस्रो स्थान) को संख्या लगभग विपरीत छ । माओवादी केन्द्र तेस्रो शक्ति (६७७ स्थान) का रूपमा थियो ।

हाल पहिलो शक्ति (नेकपा एमाले) अलि कमजोर छ । पहिलो शक्तिको एक समूहबाट नेकपा (एकीकृत समाजवादी) बनेको छ । तेस्रो शक्ति (माओवादी केन्द्र) पनि केही कमजोर छ । तेस्रो शक्तिको एक अंश (रामबहादुर थापा, टोपबहादुर रायमाझी, प्रभु शाह लगायत) पहिलो शक्तिमा मिसिएको छ । तराई–मधेश लगायतबाट पनि केही व्यक्ति तथा समूहहरू पहिलो शक्तिमा मिसिएका छन् । दोस्रो शक्ति (नेपाली कांग्रेस) मा खासै समस्या छैन । नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर नेकपा (नेकपा) हुँदा भएका उपनिर्वाचन (धरान मेयर, भक्तपुर प्रदेश सभा सदस्य र भरतपुर वडाध्यक्ष) नेपाली कांग्रेसले जितेको दृष्टान्त छ । नेकपा एमाले एक ढिक्का हुँदा र तेस्रो शक्ति पहिलो शक्तिसँग मिल्दासमेत नेकपा (नेकपा) पराजित भएको थियो । यद्यपि सधैंभरि गणितीय विश्लेषणले काम गर्दैन ।

स्थानीय तहको अघिल्लो चुनावमा चौथो शक्ति भने संघीय समाजवादी फोरम (हाल जसपा) थियो भने राष्ट्रिय जनता पार्टी (हाल लोसपा) पाँचौं शक्ति । चौथो शक्ति र पाँचौं शक्ति एकताबद्धपछि फेरि अलग्गिएका छन् । जसपाबाट अलग्गिएर लोसपा बनेको छ । तर लोसपाको तागत पहिलाको जस्तो छैन । जसपा साबिक संघीय समाजवादी फोरमभन्दा केही तंग्रिएको छ । यसमा नयाँ शक्तिसमेत विलय भएको छ । गएको चुनावको छैटौं शक्ति मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिक नेपाली कांग्रेसमा विलय भएको छ । तालिकाको दोस्रो र तेस्रो शक्तिमा जसपासमेत थपिएको छ । जनमोर्चाको समेत, एकाध ठाउँमा वर्चस्व थियो ।

गत निर्वाचनमा विजयी १,५०६ पदाधिकारीमध्ये पहिलो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र दोस्रो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी मिलेमा पहिलेका विजेतामध्ये १,१०३ जना पराजित हुन्छन् । १,१०३ पदमा एमालेका ४२७Ù नेपाली कांग्रेस ३७५Ù माओवादी केन्द्रका १६१ जना र बाँकी अन्य दलका छन् । पहिलो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र दोस्रो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी मिलेमा नेकपा एमालेलाई ४२७ स्थानमा नोक्सानी हुन्छ । यी ४२७ स्थानमध्ये ३२३ मा नेपाली कांग्रेस निकटतम प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा छ । माओवादी केन्द्र ८१ र बाँकी स्थानमा अन्य दल दोस्रो स्थानमा छन् । नेपाली कांग्रेस विजयी रहेका ३७५ स्थानमध्ये करिब ८० प्रतिशतमा नेकपा एमाले निकटतम प्रतिद्वन्द्वी छ । एमाले विजयी भएका ६२५ मध्ये १९८ स्थान सुरक्षित देखिन्छन् । तर यसमा पनि चौथो शक्ति (जसपा) को भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ नै । तर यथार्थमा केहीबाहेक अधिकांश स्थानमा सत्तारूढ घटकबीच तादात्म्य छैन । जसपाको शक्ति भएको मधेश प्रदेशमा एक–दुईबाहेक सबै स्थानमा राजनीतिक दलहरू समानान्तर रूपमा प्रतिस्पर्धामा छन् । यसले गर्दा आउँदो चुनावको परिणामबारे आकलन अलि कठिनै छ ।

वडागत रूपमा हेर्दा, पहिलो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र दोस्रो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी मिलेमा यो चुनावमा कुल ६,७४३ स्थानमध्ये ४,०३८ को परिणाम उल्टिने देखिन्छ । ४,०३८ वडाध्यक्षमध्ये नेकपा एमालेका २,५५९ जना छन् । तर वडाको अवस्था पनि त्यस्तै हो । अलग–अलग प्रतिस्पर्धा गरेपछि ‘पहिलो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र दोस्रो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी’ भन्नुको तात्त्विक अर्थ रहँदैन ।

यो त भयो पहिलो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी र दोस्रो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी मिल्दाको अवस्था । यदि साबिक विजेता पार्टीहरूका मतदाताले निकटतम प्रतिद्वन्द्वी दललाई सहयोग गरे परिणाम पनि उल्टिन्छ । जस्तो— विजयी उम्मेदवारका १ प्रतिशत मतदाताले निकटतम प्रतिद्वन्द्वीलाई सहयोग गरेमा कुल १,५०६ जनामध्ये १०६ जनाको परिणाम उल्टिन्छ । ती १०६ जनामा नेकपा एमालेका ४७ जना छन् । साबिकमा नेकपा एमालेलाई भोट हाल्ने १०० जनामध्ये १ जनाले मात्र निकटतम प्रतिस्पर्धीलाई भोट हालेमा नेकपा एमाले ४७ ठाउँमा पराजित हुन्छ । यो स्थिति नेकपा एमालेलाई मात्र हैन, हरेक दललाई लागू हुन्छ । नेपाली कांग्रेसलाई मतदान गर्ने १ प्रतिशत मतदाताले निकटतम प्रतिद्वन्द्वीलाई सहयोग गरेमा नेपाली कांग्रेस ३२ स्थानमा पराजित हुन्छ । वडाको अवस्था पनि यस्तै हो । १ प्रतिशत मतदाताले दोस्रोलाई सहयोग गरेमा २८९ वडाध्यक्षहरू पराजित हुन्छन् । यी ११७ जना नेकपा एमालेका छन् । मतदाताहरूको असन्तुष्टिको स्तर जति बढ्दै जान्छ, परिणाममा असर पनि त्यही अनुपातमा बढ्दै जान्छ । जस्तो— ५ प्रतिशत साबिक मतदाताले निकटतम प्रतिद्वन्द्वीलाई सहयोग गरे १,५०६ पदाधिकारीमध्ये ५०६ जनाको परिणाम उल्टिन्छ । यसमा करिब २०० जना नेकपा एमालेका छन् भने नेपाली कांग्रेसका करिब १५० जना ।

अन्तमा, मुलुक अहिले चुनावमय छ । मुलुक स्थानीय तहमा लोकतन्त्र अभ्यासको दोस्रो खुड्किलोमा प्रवेश गरेको छ । यो अभ्यासले संविधान र विधिको शासनप्रति आम भरोसा बढाएको छ । यसले निश्चय नै स्थानीय शासन पद्धतिलाई संस्थागत गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७९ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×