इन्टरभ्यु टेबलको अर्कोपट्टि बस्दा- विचार - कान्तिपुर समाचार

इन्टरभ्यु टेबलको अर्कोपट्टि बस्दा

भारतको एउटा राज्यका वरिष्ठ अधिकारीहरू छानिने इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्दा, अध्यक्षले हामी सदस्यहरूलाई‘पेन्सिलले मार्क्स दिनुहोस्’ भन्ने आदेश दिए । हामी कतिपयले किन भनेर प्रश्न गर्दा, ‘राज्यका नेताको आदेश नै छ’ भने । हामी मानेनौं । त्यस बेला मलाई ‘यस्तो पनि हुँदो रैछ जिन्दगीमा कैलेकैले’ गीत झल्याँस्स याद आयो ।
महेन्द्र पी‍. लामा

कसैले अन्तर्वार्ता, कसैले मौखिक परीक्षा त कसैले इन्टरभ्यु वा भाइवा भोसी भन्छन्, जसको सामना नोकरी पाउनलाई जीवनमा प्रायःले सामना गर्नु नै पर्छ । केही पाउनलाई, अझै अघि बढ्नलाई वा फेरि जीवनयापन गर्ने एउटा मेसो पक्रनलाई भरमग्दुर प्रयास गर्छन् ठिटाठिटीहरू ।

‘लिखित परीक्षा पास गरी है हाम्री छोरीले, भोलि इन्टरभ्यु छ’ भन्दै, मातापिताले बिहानै देवीदेवतालाई पुकार्दै छोरीलाई टीकासमेत लगाइदिन्छन्, ‘राम्रो गर है’ भन्दै । उज्यालो अनुहार लिएर छोरी फर्किंदा अनि नोकरी पाएको खबर तुरुन्तै आउँदा, परिवारमा खुसी–गर्वको लहर फैलिँदा, ‘छोरी प्रगतिमार्गतिर प्रवेश गरी है’ भन्छौं । जीवनका यस्तै तीता–मीठा क्षणहरूले झकझकाइरहँदा रहेछन् सबैलाई । अर्कोतिर, कैयन् लिखित परीक्षा दिँदा र कति धेरै इन्टरभ्युमा बस्दा पनि नोकरी नपाउनेहरूको ताँती पनि लाग्छ । कसैले आफ्नै कमीकमजोरीले पाउँदैनन्, कोही भाइभतिजावाद–भ्रष्टाचारको सिकार हुन्छन्, अझै कोहीले त जात–जाति–धार्मिक भदेभावको आगोमा पनि डढ्नुपर्छ ।

जीवनका प्रथम तीस वर्ष मैले पनि धेरै परीक्षा लेखें, इन्टरभ्युमा भाग लिएँ । कहीँ सफलता त कहीँ विफलता । फेरि अरू तीस वर्ष मेरो भूमिकामा ठूलो परिवर्तन आयो । अरूको परीक्षा लिन लागें अनि फेरि नोकरीका निम्ति अरूलाई मौखिक परीक्षा–इन्टरभ्युमा निम्त्याएर प्रश्नहरू अघि राखें । अर्थात्, यी गएका ६० वर्षमा टेबलको यतापट्टि र अर्कोपट्टि दुवैतिर बसें, मीठा सम्झनाहरू बटुलें । त्यसैले आजभोलि तरुण–तन्नेरीहरूलाई वा ठूलै ओहदाका निम्ति इन्टरभ्यु लिँदा आफैंलाई त्यो खोप्चोमा हाल्ने गर्छु र सम्झना गर्छु- म आफैं इन्टरभ्युमा जाँदा कति सतर्क, कति भयातुर र कति अन्योलग्रस्त हुन्थें ।

सन् १९७८ मा दिल्लीको प्रसिद्ध गणतन्त्र दिवसको परेडमा भाग लिनु निकै चर्को काम थियो । सम्पूर्ण भारतबाट केही संख्यामा नेसनल क्याडेट कोर (एनसीसी) का क्याडेटहरूलाई चुनेर दिल्ली पठाइन्थ्यो । दार्जिलिङको सन्त जोसेफ कलेजमा म एनसीसीको विद्यार्थी क्याडेट थिएँ । मेरो र्‍याङ्क सिनियर अन्ड। अफिसर थियो । दिल्ली परेडका निम्ति सबै कुरा जाँचेर मलाई पनि इन्टरभ्युमा बोलाइयो । मेरो जीवनको प्रथम होडबाजीको परीक्षा थियो यो । मेजर एसबी गुरुङ र अन्य थिए बोर्डमा । म छानिएँ, मलाई कलकत्ताको बालीगन्जमा प्रशिक्षणका निम्ति पठाइयो । र, दिल्लीको परेडमा पश्चिम बंगाल, सिक्किम र अण्डमान टापुको एउटा प्रतिनिधि भएर भाग लिएँ । प्रधानमन्त्री मोरारजी देसाईले हाम्रो परेडको सलामी थापे । दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा भर्ना भई अध्ययन गर्ने ठूलो रहर, हामी धेरै साथीहरूको । भारतकै सर्वश्रेष्ठ विश्वविद्यालय । तिनताक जेएनयूमा भर्नाका निम्ति लिखित परीक्षा दिन दिल्ली नै जानुपर्थ्यो । गर्मी महिनाको टाकुरामा थियो दिल्ली । रेलमा वातानुकूलित डब्बामा चढ्ने पैसै थिएन । दोस्रो श्रेणीको डब्बामा चढेर दोस्रो पटक दिल्ली पुग्यौं । म लिखित परीक्षामा पास भएँ । अब इन्टरभ्यु अरे ! सन् १९८० को कुरो हो । अर्थशास्त्रमा एमए गर्नलाई लिइएको यो इन्टरभ्यु बोर्डमा थिए धुरन्धर शिक्षकहरू । निकै तयार भएर गएको थिएँ, पढाइमा । अंग्रेजी बोल्न त्यति आउँदैन थियो, तर सोधेका कुराहरू जानेको–पढेकोसम्म अघि राखें । यसरी अर्को परीक्षा पास गरें ।

एमए पढ्दापढ्दै दिल्लीमा विश्व पुस्तक मेला हुने भयो । इन्टरनेसनल लेबर अर्गनाइजेसनले आफ्नो पुस्तक/रिपोर्ट पसलमा एजेन्ट राख्न फेरि इन्टरभ्युमा बोलायो । खल्तीभरि आँट्ने पारिश्रमिक दियो । यसरी नै एसियन गेम्स हुने भयो दिल्लीमा । विश्वविद्यालयस्तरका खेलाडीहरूलाई एसियन गेम्समा सम्पर्क अधिकारीका रूपमा नियुक्ति दिन सुरु भयो । मैले पनि एप्लाई गरें । इन्टरभ्यु भयो, छानिएँ । नेपाल, दक्षिण कोरिया र फिलिपिन्सका प्रतिनिधिमण्डलसँग जोडिएर काम गरें । त्यसपछि फेरि सातौं गुट निरपेक्ष राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलन सन् १९८३ मा दिल्लीमा हुने भयो । सम्पूर्ण विश्वका नेताहरू भेला हुने भए । फेरि कागजपत्र वितरण गर्ने अफिसरमा नियुक्तिका निम्ति विज्ञापन आयो । आवेदनपत्र भरेर बुझाएँ । इन्टरभ्युमा बोलाए, अस्ति एसियन गेम्समै चिनेका ठूलाबडाहरू थिए बोर्डमा । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमाथि पढेरै गएको थिएँ । एक–दुई वटा प्रश्नहरू, त्यसपछि एसियन गेम्सको अनुभवमाथि कुराकानी अनि फेरि सीधै आश्वासन पाएँ ‘तिमी छानियौ है’ भनी । भाग्य त रहेछ, प्रथम पटक फिडेल क्यास्ट्रो, यासेर अराफत, जिया उल हक, राजा वीरेन्द्र, कर्णेल गद्दाफी, जयवर्धने आदिलाई नजिकैबाट देखें अनि अटोग्राफ पनि लिएँ ।

एमए सक्नासाथ मैले दार्जिलिङको सन्त जोसेफ कलेजमा अर्थशास्त्रको लेक्चरर पदमा नियुक्ति पाएँ । प्राचार्य फादर पापाडिलले मलाई विद्यार्थी छँदा नै कलेजको फादर सोकार्ट पदकले सम्मान गरेका थिए । यसोसले इन्टरभ्यु त औपचारिकता मात्रै भयो । ‘अब तिमी फर्क, अनि शिक्षक भएर नै जीवनयापन गर’ भन्ने आदेश मेरा गुरुजनहरूले इन्टरभ्युमै दिए । कम्मर नै कसें, दार्जिलिङ नै फर्कन्छु भनेर । तर पिताजीले ‘तँ दिल्ली फर्केर पीएचडी गर्’ भन्नुभएपछि फेरि जेएनयू वापस गएँ ।

एमफिल/पीएचडी अध्ययनका निम्ति फेरि अर्को लिखित परीक्षा र इन्टरभ्यु । निकै गाह्रो, निकै घोटिनुपर्ने । इन्टरभ्युमा अनेक प्रकारका प्रश्नहरू । ‘तिमीले त कविता लेख्ता रहेछौ, एउटा कविता सुनाऊ ।’ पन्जाबी कवयित्री अमृता प्रितमको ‘तवे का रोटी’ का केही अंश पनि सुनाइदिएँ । भर्ना भएँ, एउटा खुड्किलो पक्रिएँ । पीएचडी गर्दागर्दै तीनवटा इन्टरभ्युमा बसें । प्रसिद्ध वेलकप ग्रुप/आईटीसीले कलकत्तामा इन्टरभ्युका निम्ति डाक्यो । एयरकन्डिसन रेल भाडा दियो । चौरंघीको आईटीसी बिल्डिङमा दुई दिन इन्टरभ्यु । ग्रुप डिस्कसन भयो । निजी कम्पनी त हो, पूरै रगड्यो । ग्यांग्जी नामक उच्च अधिकारीले हामी एघार जनाका जन्मपत्रीसम्म पढेका थिए क्यारे ! अन्तमा मलाई सहरानपुरको सिगरेट फ्याक्ट्रीमा असिस्टेन्ट एग्जिक्युटिभको पदमा नियुक्त गरियो । ‘राम्रो गर्‍यौ’ भने, ‘५–१० वर्षमै निकै ठूलो दर्जामा पुग्छौ’ भने । चुरोट नखानेलाई सिगरेट फ्याक्ट्रीमा नोकरी, मनै मानेन । त्यागिदिएँ । त्यसपछि फेरि अर्को सरकारी एकाइ स्टेट ट्रेडिङ कर्पोरेसनमा इकोनमिक एनालिस्टको पदमा इन्टरभ्यु । व्यापारैव्यापार गर्ने यो कम्पनीले नोकरी त दियो तर सानैदेखि खुला आकाशमा उड्ने हामीलाई कार्यालयको एक कुनामा थुनिन मनै परेन ।

सातौं गुट निरपेक्ष शिखर सम्मेलनले निर्णय लिए अनुसार, सम्पूर्ण विकासशील राष्ट्रहरूका अध्ययन–अनुसन्धान केन्द्र भारतमै स्थापित गरिने भए । प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीले दिल्लीमै रिसर्च एन्ड इन्फर्मेसन सिस्टम फर नन–एलाइड एन्ड अदर डेभलपिङ कन्ट्रिज (आरआईएस) भन्ने संगठनको जग बसाले । सन् १९८५ मा प्रथम पटक अनुसन्धान आदिका लागि भर्ना सुरु भयो । रिसर्च एसोसिएटको इन्टरभ्यु भयो । भारतका विदेशसचिव आफैं बोर्डमा थिए । म पनि छानिएँ र मेरो प्रथम नोकरी त्यहीँ भयो । सन् १९९० मा गुजरातको आनन्दमा अवस्थित विश्वप्रसिद्ध नेसनल डेयरी डेभलपमेन्ट बोर्डमा, म्यानेजमेन्ट एग्जिक्युटिभ पोस्टमा मलाई नियुक्त गरियो । इन्टरभ्यु बोर्डमा डाक्टर वर्गिज कुरियन आफैं । प्रश्नैप्रश्न । ‘तिमी त जेएनयूको, कुर्ता–पाइजामा र झोला छैन त’ सम्म भनेर जिस्क्याए । विश्वप्रसिद्ध संस्था, तलब धेरै राम्रो । ज्वाइन गरिहालें । यसरी नै विश्व बैंकको यङ प्रोफेसनल प्रोग्रामको इन्टरभ्यु जकार्तामा भयो । तीन राउन्डको इन्टरभ्यु, डलरमा तलब । ‘लौ छानियौ’ मात्रै के भनेका थिए, मेरो आफ्नै विश्वविद्यालय जेएनयूले सीधै एसोसिएट प्रोफेसरको नियुक्ति दियो । जीवनमा प्रथम पटक दुईवटा गतिलै नोकरी, एकैसाथ । शिक्षण पेसा नै रोजें । अनि ३९ वर्षकै उमेरमा पूर्ण प्रोफेसर भएँ ।

अहिलेसम्म टेबलको यतापट्टि बसेर परीक्षा–इन्टरभ्यु दिएँ । कसैले गहकिला प्रश्नहरू सोधे, कसैले मीठो त कसैले तीतो भाव प्रकट गरे । कसैले पहिल्यैबाट ‘यो त पहाडे हो, गोर्खा हो, के जान्दथ्यो होला’ भनेर खेलाँची गरेजस्तो पनि लाग्यो । र नै, ईख राखेरै बौद्धिक ढंगमै जवाफ दिन्थें । फेरि सतर्क हुन्थे उनीहरू । कसैले दार्जिलिङको भन्नासाथ, चियाका बारेमा बकम्फुसे कुराहरू सोध्थे । दार्जिलिङको चियाबारे २७ वर्षको उमेरमै पुस्तक नै लेखेको हुनाले पित्तै बुझाइदिन्थें । अर्कोपट्टि, अति नै सचेत व्यक्तिहरू पनि इन्टरभ्यु बोर्डमा देखें । सबैलाई अँगालौं, राष्ट्र निर्माण गरौं भन्ने व्यक्तिहरू थिए उनीहरू । मेरो अनुभवमा, इन्टरभ्युमा जाँदा साधारण हुनुपर्ने रहेछ, तर असाधारण भावमा ज्ञानले थिचेको कुराकानी अघि राख्नुपर्दो रहेछ । नजानेका कुरामा हातै नहाल्नुपर्ने रहेछ । बनावटी–खुसी पार्नेभन्दा तीखो–स्वतन्त्र जवाफ दिनुपर्दो रहेछ । विफलताभित्र पनि सफलता लुकेको हुँदो रहेछ । फेलले पासलाई निम्तो दिँदो रहेछ, र हतोत्साहको भर्‍याङमा चढ्नै नहुने रहेछ ।

गत तीस वर्ष भने इन्टरभ्यु टेबलको अर्कोपट्टि बसें अनि भिन्नै अनुभव बटुलें । विश्वविद्यालयका शिक्षकदेखि कुलपति, राज्यका अधिकारीदेखि राष्ट्रकै आईएएस–आईएफएस–आईपीएस अधिकारी, निजी क्षेत्रका व्यवस्थापनका उच्च दर्जाका व्यक्तिहरू र अन्य धेरै प्रकारका नोकरी–धन्धाका नियुक्तिमा भूमिका निर्वाह गर्ने मौका पाएँ । सिक्किम राष्ट्रिय विश्वविद्यालयको संस्थापक कुलपति हुँदा, दुई सयभन्दा बढी शिक्षकहरू नियुक्त गर्दा, सयौं घण्टा विभिन्न इन्टरभ्यु बोर्डको अध्यक्ष भएर बिताएँ । अध्यक्ष हुनाले, बोर्डका अन्य सदस्यलाई इन्टरभ्युको पहिलो क्यान्डिडेटलाई निम्त्याउनुअघि नै ८–१० वटा सुझाव–आदेश दिन्थें । प्रथम नै हुन्थ्यो, कुलपति–अध्यक्षको आफ्नो उम्मेदवार कोही छैन, अर्थात् चयन प्रक्रिया अति नै निष्पक्ष एवं सफा ढंगमा हुनुपर्छ । कसैलाई किन छानियो र अरूलाई किन छानिएन, हरेक उम्मेदवारका बारेमा प्रस्ट रूपमा लेख्नुपर्नेछ । शिक्षकको पदमा नियुक्ति हुनाले, उम्मेदवारले अन्तर्वार्तामा आउनुअघि नै, भाषिक परीक्षा, कम्प्युटर परीक्षा र ज्ञान परीक्षाबारे साधारण कुराहरू लेखेरै दिनुपर्ने थियो । विश्वविद्यालयमा पढाउन आवेदन भरेका कतिपय शिक्षकहरूको स्तर यति तल थियो कि हामी अवाक् बन्थ्यौं, तिनले पीएचडीको डिग्री कसरी पाए होलान् भनी । वास्तवमा क्षमतावान् व्यक्तिहरू पाउनै गाह्रो हुन्थ्यो । डिग्री छ, ज्ञान छैन; ज्ञान छ, लेख्नै सक्तैन, अभिव्यक्त गर्नै सक्तैन । कसरी फेरि कक्षाकोठामा पढाउने ?

पुस्तकालयका प्रमुखको ओहदामा फर्म भरेका कतिपयले त ‘करियर’ लाई ‘क्यारिअर’ भन्थे । हामी सोध्थ्यौं, ‘तपाईंको नोकरीमा करियर र भारी–सामान बोक्ने ट्रक–क्यारिअरमा के अन्तर छ’ भनी । र पनि बुझ्दैनथे । महिलाहरू धेरै संख्यामा ज्ञान–बुद्धिमा अति नै अघि । कोही पुरुषहरू अंग्रेजी बोल्नमा निपुण तर ज्ञान–बुद्धिमा धेरै तल । इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्ने सदस्यहरू पनि कहिलेकाहीँ अति नै कृत्रिमताले, बनावटीपनले भरिपूर्ण हुने । उम्मेदवारलाई यस्तो प्रश्न सोध्ने कि ती आफैंलाई त्यसको उत्तर थाहा छैन । एउटा राज्यको उच्च सेवाको इन्टरभ्यु बोर्डका एक वरिष्ठ सदस्यले एक महिला उम्मेदवारले लगाएको पहिरनमाथि अनर्थको कुरा गरेपछि, मलाई झनक्क रिस उठ्यो । महिला इन्टरभ्युबाट निस्केपछि, उनलाई मैले त्यस प्रकारको प्रश्न सोध्नु हुँदैन, किनकि त्यसको प्रभाव–आघात धेरै प्रकारको हुन सक्छ भन्दा, उनले ‘नो, आई वज जस्ट जोकिङ’ भने । ‘बोर्डमा पनि जोक गर्न पाइन्छ र’ भन्दै मैले निकै च्यापेपछि पनि उनमा केही फरक देखिएन । यसरी नै एउटा राज्यका वरिष्ठ अधिकारीहरू छानिने बोर्डमा बस्दा, अध्यक्षले हामी सदस्यहरूलाई ‘पेन्सिलले मार्क्स दिनुहोस्’ भन्ने आदेश दिए । हामी कतिपयले किन भनेर प्रश्न गर्दा, ‘राज्यका नेताको आदेश नै छ’ भने । हामीले मानेनौं । त्यस बेला मलाई ‘यस्तो पनि हुँदो रैछ जिन्दगीमा कैलेकैले’ गीतको झल्याँस्स याद आयो ।

भारतको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संस्था - जसले देशव्यापी लोक सेवा (सिभिल सर्भिस) का अधिकारीहरू (आईएएस/आईएफएस) आदि नियुक्त गर्छ - को इन्टरभ्यु बोर्डको सदस्य भएर बस्दाको अनुभव भिन्नै छ । अति नै वैज्ञानिक ढंगमा हामी यो इन्टरभ्यु सञ्चालन गर्छौं । उम्मेदवारहरूलाई उनीहरूले जे जान्दछन्, त्यहीमाथि प्रश्नहरू गर्दछौं । उम्मेदवारको धर्म–जात–जाति–रङ र सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमिबारे कहिल्यै प्रश्न गर्दैनौं । उम्मेदवारले विभिन्न स्थितिको कसरी सामना गर्छ भन्नेमा ध्यान दिन्छौं । उम्मेदवारको आफ्नो विषयको भन्दा चौतर्फी विषयको ज्ञानलाई महत्त्व दिन्छौं ।

इन्टरभ्यु बोर्डमा बस्दा कुन उम्मेदवार कस्तो हो भन्ने कुरा प्रथम १०–१५ मिनेटमै थाहा पाउँछौं । सबैलाई मेरो सुझाव यही छ- अरूले जे पढ्छन्, त्यो पढ; अरूले जे पढ्दैनन्, त्यो पनि अध्ययन गर । कारण, छानिने र नछानिनेका बीचमा धेर अन्तर हुँदैन, अलिकति ज्यादा परिश्रम, अलिकति ज्यादा ज्ञान, अलिकति भिन्नै स्वभाव र प्रस्तुति नै सफलताका आधारहरू हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख २०, २०७९ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भारत चीनमा कति निर्भर ?

भारतमा बनाइने औषधिका ७० प्रतिशत, इलेक्ट्रोनिक्सका ४५ प्रतिशत, मेसिनरीका ३३ प्रतिशत, मोबाइल फोनका ९० प्रतिशत कोरामाल–कलपुर्जा–पार्टस् चीनबाटै आउँछन् । व्यापारी एकातिर, उद्योगधन्धाहरू अर्कातिर र बजार व्यवस्था अझै अर्कातिर रहेको खण्डमा ‘मेक इन इन्डिया’ अवधारणा सार्थक हुनै सक्तैन ।
महेन्द्र पी‍. लामा

हालै मैले घरमा चाहिएका दुइटा मेसिन किनें । अमेजनबाट फिलिप्सको रोटी टोस्ट गर्ने (टोस्टर) र बजारमा गएर मच्छर मार्ने मेसिन । दुइटैमा ‘मेड इन चाइना’ लेखिएको थियो । दुइटै मेसिन लगभग दुई दशकअघि ‘मेड इन इन्डिया’ भनी पाइन्थे । फिलिप्सको प्रमुख कारखाना कलकत्तामा छ र मच्छर मार्ने मेसिनको महाराष्ट्रमा । त फेरि यी किन चीनबाट आइरहेका छन् ?

पंखादेखि ल्यापटपसम्म, गणेशको मूर्तिदेखि क्रिसमस ट्रीसम्म, प्लास्टिक कभरदेखि सुटकेससम्म, एयर कन्डिसनदेखि टेलिभिजनसम्म सबैसबै ‘मेड इन चाइना’ । भारतका कुनाकुनामा पुगेका छन्, चिनियाँ मोबाइल फोनदेखि प्लास्टिकका फूलसम्म । गत तीस वर्षमा चीनमा के त्यस्तो भयो जसले गर्दा चिनियाँ सरसामानले विश्वबजार नै भुर्कुट बनाइदिए ? भारत–चीन सम्बन्धमा सन् १९६२ को युद्धपछि लगभग तीस वर्षसम्म तिक्तता र आपसी दूरीको इतिहास हुँदाहुँदै पनि चिनियाँ सरसामानले भारतीय बजार व्यवस्था कसरी खर्लप्पै खाए ? फेरि भारतले चाहिँ किन चीनको बजार व्यवस्थामा खुट्टासम्म टेक्न सकेन ? भारतको चीनमाथिको निर्भरताका कारणहरू केके हुन् ? भारतले चीन–निर्भरतालाई समाप्त गर्न चालेका पाइलाहरू कति प्रभावशाली छन् ? र, यस्तै व्यापक बजार व्यवस्थामा आधारित निर्भरतामा भारत रुमलिइरहे, यसको राजनीतिक–सामाजिक–सांस्कृतिक–भौगोलिक–सामरिक प्रभावहरू केकस्ता होलान् ? आर्थिक र पर्यावरण पक्षहरू त सहजै माथि आइसकेका छन् । प्रश्नैप्रश्न छन् । भारतका राजनीतिक दल, नेतृत्व, नोकरशाह र विभिन्न राज्यका नीतिनिर्धारकहरूमा भने यस मुद्दालाई केलाएर समाधान र टक्कर दिने कुराहरूमाथि भनेजस्तो विचार–विमर्श र बहस खुला रूपमा भएकै छैनन् ।

पचास वर्षअघि, सन् १९७० मा भारत–चीन व्यापार ३.४० मिलियन अमेरिकी डलर थियो, जुन १९९० मा ४९ मिलियन डलर पुग्यो । एक दशकपछि २००० मा २.९५ बिलियन डलर पुग्यो भने २०२० मा ह्वात्तै बढेर ८६.४० बिलियन डलर । अचम्मै भयो, २०२० को मे महिनादेखि भारत–चीन सिमानामा विवाद–द्वन्द्व सुरु भएपछि र सँगसँगै विश्व नै कोरोना महामारीको प्रकोपमा परेपछि पनि २०२१ मा भारत–चीन व्यापार द्रुत गतिमा बढेर १२५.६६ बिलियन डलर पुग्यो ! गत पचास वर्षमा प्रथम पटक एकै वर्षमा भारत–चीन व्यापार ३५ बिलियन डलरभन्दा बढी वृद्धि हुनु ऐतिहासिक घटना नै हो ।

अझै घतलाग्दो कुरो त, दुई राष्ट्रबीचको सम्बन्ध धेरै खस्किएको स्थितिमा पनि यस्तो भयो ! यो त आधिकारिक, सरकारले रेकर्ड गरेको व्यापारको मोठ रकम हो । सरकारले रेकर्ड गर्न नसक्ने भारत–चीन व्यापारको रकम पनि निकै ठूलै हुन्छ । व्यापारीहरूले कर–भन्सार बचाउनलाई आयात–निर्यातको रकम कम देखाउँछन्, छिमेकी राष्ट्रहरूसँगका सिमानामार्फत पनि चिनियाँ सरसामान आउँछन् । समुद्रतटबाट पनि आउँछन्, तस्करी गरिएका चिनियाँ चीजबीज । असम–बंगलादेश सिमानामा मात्रै व्यापक रूपमा व्यापार गरिने दसवटा मार्ग छन् । गोलगन्ज, करिमगन्ज र सुतारकन्डी (असम); दाउकी, घसुवापाडा र सेला बजार (मेघालय); अगरतला, मनु र सीमान्तपुर (त्रिपुरा) अनि पेट्रापोल (पश्चिम बंगाल) बाहेक नेपालसँगका पानीटंकी, जोगबनी, रक्सौल, सुनौली, नेपालगन्ज; भोटाङसँगका हात्तीसार, दरंगा र जयगाउँ एवं म्यानमारसँगका मोरे (मणिपुर), जोरिनपुई र जोखाबथार (मिजोरम) आदिबाट पनि वैध–अवैध दुवै रूपमा चिनियाँ सरसामान भारतभित्र पस्छन् । तसर्थ भारत–चीन व्यापारको मोठ वा वास्तविक रकम सरकारी सूत्रले दिएको भन्दा धेरै ज्यादा हुन सक्छ । यसमा पनि विशेषतः आयात नै अधिकांश भएकाले यसले भारतको चीनमाथिको निर्भरताको पर्याप्त सूचना दिन्छ ।

तीस वर्षअघि, सन् १९९० मा भारतको विश्वसँगको मोठ व्यापारमा चीनको हिस्सा १ प्रतिशत पनि थिएन । तसर्थ भारतको व्यापार–वाणिज्यको मानचित्रमा चीन लगभग थिएन नै । २०२१ मा चीनसँगको व्यापार हिस्सा बढेर लगभग १३ प्रतिशत भयो । अर्थात्, भारतको विश्वसँगको मोठ व्यापार (६८६.२४ बिलियन डलर) मा चीनसँगको व्यापारको बढी हिस्सा (८६.४० बिलियन डलर) ले गर्दा, चीनले भारतको विश्व व्यापारमा एक नम्बर दर्जा प्राप्त गर्‍यो । अति नै खुला ढंगमा देखिने चाखलाग्दो कुरो के छ भने, चीनसँगको व्यापारमा भारतले द्रुत गतिमा बढेको व्यापारघाटाको सामना गर्दै आएको छ । अर्थात्, भारत–चीन व्यापारमा घाटा–असन्तुलन चिन्ताजनक स्थितिमै पुगेको छ । यो घाटा भारतले चीनबाट व्यापक रूपमा सरसामानको आयात तर अति नै कम मात्रामा चीनतर्फ निर्यात गरेकै कारण भएको हो । सन् १९९० मा यो घाटा केवल १३ मिलियन डलर थियो, जुन २००५ मा बढेर ४ बिलियन डलर भयो भने २०२१ मा भयानक रूपमा बढेर ५०.५१ बिलियन डलर पुग्यो । यसमा अर्को चिन्ताजनक कुरो के भो भने, भारतको विश्वसँगको व्यापारघाटामा चीनसँगको घाटा १९९० को न्यूनतम ०.२१ प्रतिशतबाट उत्तरोत्तर वृद्धि हुँदै २००५ मा १५ प्रतिशत पुग्यो र २०२१ मा ह्वात्तै बढेर ३७ प्रतिशत पुग्यो । अर्थात्, व्यापारघाटाकै हिसाबमा पनि चीनमाथि भारतको निर्भरता ह्वात्तै बढ्यो अनि उतातिर पारम्परिक व्यापार गरिने राष्ट्रहरू युरोपियन युनियन, अमेरिका, जापान आदिसँग स्वाट्टै घटेर गयो । एउटै विदेशी राष्ट्र (चीन) माथि अति निर्भर हुनु भारतीय अर्थव्यवस्थाका निम्ति हानिकारक हुन्छ नै ।

सन् २०२० मा, भारतमा कोरोना महामारी व्याप्त भएको अवधिमै चीनले भारतसँगको सीमाक्षेत्रमा सामरिक हस्तक्षेप गर्दै त्यसलाई ओगट्ने प्रवृत्ति देखाएपछि, गलवान भन्ज्याङमा भएको द्वन्द्वमा भारतीय र चिनियाँ सैनिकहरू मारिएपछि भारतले चीनसँग बदला लिन धेरै पाइला चाल्यो । भारतमा अति नै प्रचलित चिनियाँ मोबाइल एप्सहरूमा एकएक गरी प्रतिबन्ध लगाइयो । जुन २०२० मा ५९, सेप्टेम्बर २०२० मा ११७, नोभेम्बर २०२० मा ४३ र जनवरी २०२२ मा ५४ वटा चिनियाँ एप्समाथि प्रतिबन्ध लगाइँदा चीनका धेरै व्यापारीलाई गहिरो आघात पुर्‍यो । यी एप्समार्फत चीनका कम्पनीहरूले व्यापक धन कमाउने गर्थे ।

अर्कातिर, भारतले चीनका कम्पनीहरूलाई प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा भारतमा पुँजी निवेश गर्नमै रोकटोक लगाइदियो । त्यसअघि चिनियाँ कम्पनीहरू कहीँ सीधै त कहीँ लुकेर–छिपेर भारतीय कम्पनीहरूमा पुँजी लगाई पैसा कमाउँथे । कतिले जुवासम्म खेलाउँथे र भारतीयहरूको पैसा निमिट्यान्नै पार्थे । आफ्ना पार्टनर भारतीय कम्पनीहरूसँग पनि मुनाफाको हिस्सा वितरण गर्थे । अझै परतिर, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले ‘आत्मनिर्भर भारत’ को बिगुल फुके । र ‘लोकल’ लाई ‘भोकल’ बनाउनुपर्ने सन्देश चारैतिर दिए । अर्थात्, अब चीन र अन्य देशबाट आयात गर्ने सरसामानहरू भारतमै उत्पादन गर्नुपर्छ । अनि प्रधानमन्त्री मोदीले त्यसका लागि उत्पादन सुविधाहरू भारतमै निर्माण गर्न ठूलै पुँजी निवेशको घोषणा पनि गरे । अबउप्रान्त चिनियाँ सरसामानलाई भारतभरि नै लगभग सामाजिक–आर्थिक बहिष्कार गर्ने भन्ने अठोट एवं संकल्प अघि आयो । भारतीय ऊर्जामन्त्रीले भने— सन् २०१८–१९ मा ७१ हजार करोड भारुका सरसामान ऊर्जा क्षेत्रमा आयात गरियो जसमध्ये २१ हजार करोड भारुका सरसामान (लगभग ३० प्रतिशत) चीनबाटै ल्याइए; चीनबाट आयात गरिएका ऊर्जाका सरसामानमा ट्रोजन अनि अन्य भयानक भाइरसहरू जडित भएकाले राष्ट्रको ऊर्जा विकास एवं सञ्चालनका लागि ती घातक बन्न सक्छन्; अबउसो चीनबाट यी सरसामान ल्याउनै हुँदैन । बाटोघाटो मन्त्रीले पनि अबउसो चिनियाँ कम्पनीहरूलाई राष्ट्रिय राजमार्ग आदि निर्माणमा अंश ग्रहण गर्नै नदिने घोषणा गरे ।

राष्ट्रिय चाहना र सोच नै अब चिनियाँ सरसामानबाट टाढा बस्नुपर्छ, बहिष्कार गर्नुपर्छ र सबै आफ्नै हुनुपर्छ भन्नेतिर अघि बढ्यो । सबैले ठूलै आशा राखे, अब आउँदो वर्ष भारत–चीन व्यापार खर्लप्पै घट्छ र चीनबाट गरिने आयातमा निसान नै लाग्छ भनेर । तर जब सन् २०२१–२२ को भारत–चीन व्यापारको सांख्यिकी सरकारी रूपमै अघि आयो, सबै अवाक्–अचम्मित भए । जे सोचिएको थियो, त्यसको ठीक विपरीत भयो । व्यापारको मोठ रकम अति नै भयानक रूपमा बढेर १२५.६६ बिलियन डलर पुग्यो । किन यस्तो भयो ? के–कहाँ भूल हुन गयो ? के प्रधानमन्त्रीले आत्मनिर्भर भारत, मेक इन इन्डिया र लोकल नै भोकलको आह्वान गरेपछि पनि नीतिनिर्माण गर्ने संस्था र व्यक्तिहरूले नीति बनाउनै सकेनन् ? कि नीतिलाई कार्यान्वयन गर्न नसकेका हुन् ? सबै अन्योलमा परे ।

तर व्यापारको रकम यति द्रुत गतिमा बढ्नु नयाँ कुरा होइन । प्रथमतः, प्रधानमन्त्रीले घोषणा गरेको आत्मनिर्भर भारत योजनाको भारतीय अर्थव्यवस्थामा ठीकसँगले प्रभाव पर्न वर्षौं, दशकौं पनि लाग्न सक्छ । किनकि कुनै पनि उत्पादनमा नयाँ शृंखला सुरु गर्नलाई नीति, कोष, नियमकानुन, पुँजी निवेशक, केन्द्र–राज्य सरकार समन्वय, व्यापार–वाणिज्यका लागि सुहाउँदिलो परिवेश, प्रविधि, संस्था, क्षेत्र, कोरामाल, पानी, बिजुली, बाटोघाटो, बजार व्यवस्था र अन्य सबै सम्बन्धित पक्षहरूमा तालमेल चाहिन्छ । यी सबै सोचको बीजारोपण पहिले हुनुपर्छ । फिलिप्स कम्पनीले पाउरोटी टोस्टर चीनमा सस्तोमा उत्पादन गरेर मुनाफा राखी भारतमा बेच्छु भन्ने सोचिरहे आत्मनिर्भर कहिल्यै बनिँदैन । व्यापारी एकातिर, उद्योगधन्धाहरू अर्कातिर र बजार व्यवस्था अझै अर्कातिर रहेको खण्डमा ‘मेक इन इन्डिया’ अवधारणा सार्थक हुनै सक्तैन ।

दोस्रो, भारत व्यापार–वाणिज्यका क्षेत्रमा चीनमाथि कति गहिरो रूपमा निर्भर छ भन्ने बुझ्न चीनबाट भारतमा आयात गरिने वस्तुहरूलाई नियालेर हेर्नैपर्छ । सन् २०१९–२० मा भारतले चीनबाट आयात गरेका सरसामानको सूचीमा बिजुलीद्वारा चल्ने मेसिन, यसका कलपुर्जा, साउन्ड रेकर्डर र रिप्रोड्युसर, टेलिभिजन आदिले २९ प्रतिशत स्थान ओगटेका थिए । यसै वर्ष आणविक रियाक्टर, बोइलर्स, मेकानिकल एप्लायन्सेस आदिले २० प्रतिशत र अर्ग्यानिक केमिकल्सले १२ प्रतिशत हिस्सा लिएका थिए । प्रविधि, अन्वेषण र पुँजी एवं कोरामालले भरिपूर्ण यी सरसामानमा विज्ञानदेखि इन्जिनियरिङसम्म, विद्युतकणीयदेखि अति नै सूक्ष्म व्यवस्थापन र हर महिना–वर्ष नयाँ–आकर्षक–उपयोगी सरसामान बनाउने मनोवृत्ति एवं ज्ञान जोडिएको हुन्छ । यसको अर्थ हो, भारतले यस्तो हरेक क्षेत्रमा चीनसँग तुलना मात्रै नगरेर टक्कर नै दिनुपर्‍यो, निर्भरता घटाउन । यो गहकिलै चुनौती हो ।

तेस्रो, चीनमा दक्ष मानव शक्ति–संसाधन छ नै, त्यसबाहेक जस्तो प्रकारले गत २५ वर्षमा चीनमा अमेरिकी–जापानी–कोरियाली अनि युरोपियन कम्पनी, उद्योगपति र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू प्रवेश गरी आधुनिक उद्योगधन्धाको व्यापक जग बसाले, सो भारतमा अहिलेसम्म भनेजस्तो भएकै छैन । चिनियाँहरूले यी कम्पनीहरूलाई खुला रूपमा उद्योगधन्धा चलाउन दिए, तीबाट भित्रभित्रै थाहै नदिई आफूले सिके, ज्ञान हासिल गरे, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार–वाणिज्यसँग मिल्ने कानुन आदि बनाए । अझै ठूलो कुरो, प्रविधि बाहिरबाट ल्याएर त्यसमा अझै निपुणता हासिल गरी अमेरिका र जापानलाई नै टक्कर दिने भए । सन् १९८०–९० को दशकमा नक्कली सरसामान उत्पादन गर्ने चीन आजभोलि नयाँ–आकर्षक–आधुनिक सरसामान बनाउने भयो र २०४० को दशकसम्ममा आफूलाई विश्वकै आविष्कारको कोक्रो बनाउने ध्यान र अध्यवसायमा लागेको छ ।

अनि चौथो, भारतले चीनबाट आयात नगरेको खण्डमा भारतीय उद्योगपति–कम्पनीहरूलाई अनेकन् उद्योगधन्धा चलाउनै गाह्रो पर्नेछ । चीनबाट यति विघ्न मेसिन–कलपुर्जा आदि आउँछन् कि, ती नआए भारतका धेरै उद्योगधन्दै चल्दैनन् । कन्फिडरेसन अफ इन्डियन इन्डस्ट्री (सीआईआई) को अध्ययन अनुसार, भारतमा बनाइने औषधिमुलोका ७० प्रतिशत आधार–सामान वा कोरामाल चीनबाट आउँछन् । योबाहेक इलेक्ट्रोनिक्सका ४५ प्रतिशत, मेसिनरीका ३३ प्रतिशत, मोबाइल फोनका ९० प्रतिशत कलपुर्जा–पार्टस् र एन्टिबायोटिक्सलाई चाहिने शतप्रतिशत कोरामाल चीनबाटै आउँछन् । स्याओमी, भाइभो र ओप्पोले मात्रै भारतको ३८ बिलियन डलरको मोबाइल फोन बजारको ५३ प्रतिशत हिस्सा लिइरहेका छन् । यस्तो स्थितिमा आफूभित्रै यी सबै सरसामान उत्पादन गर्ने क्षमता नभई चीनबाट आयात बन्द वा चिनियाँ कम्पनीलाई बहिष्कार गरेको खण्डमा भारतका बजारमा हाहाकार मच्चिन्छ, मूल्यवृद्धिले आकाश छुन्छ र साधारण उपभोक्ताहरूले पीडाको बाकसमा पस्न बाध्य हुनुपर्छ ।

चीनले भारतलाई जति निर्भर बनायो, उति अन्य विषयमा आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्न सक्छ । यस्तै हुँदा नै अमेरिकाका भूतपूर्व राष्ट्रपति ट्रम्पले ‘अमेरिका पहिला’ को नारा लगाए, चीनबाट आयात गरिने सामानहरूमा व्यापक रोकटोक लगाए । तर भारत अमेरिका होइन । चीनले तीस–चालीस वर्षसम्म भित्रभित्रै बुद्धि लगाएर निर्भर बनाएको भारतलाई यस्तो स्थितिबाट निकाल्न सबल नेतृत्व, राजनीतिक चेतना, राष्ट्रप्रेम र गर्छौं नै भन्ने दृढ संकल्प चाहिन्छ; हरेक संस्था, गाउँ, सहर र राष्ट्रमै ।

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७९ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×