श्रमिक बालबालिकाको संरक्षण- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

श्रमिक बालबालिकाको संरक्षण

सुशीला शर्मा

हाम्रा ग्रामीण भेगमा बालबालिका परिवारका सक्रिय हिस्सेदार हुने गर्छन् । अभिभावकलाई खेतीपाती, भात–भान्सालगायतका काममा सघाउँदै आएका छन् । आफ्नो परिवारको काम गर्नु र अर्काकोमा गर्नुमा फरक छ । गरिबीले गाँजेका धेरै परिवारका बालबालिका अर्काका घरमा घरेलु कामदारका रूपमा छन् । कतिपय बालबालिका सर्कस तथा इँटाभट्टामा काम गर्छन् । कतिपय खोला किनारमा गिट्टी कुटिरहेका वा बालुवा चालिरहेका भेटिन्छन् । खेल्ने–कुद्ने उमेरमा श्रममा लगाउँदा बालबालिकाको बौद्धिक, शारीरिक र भावनात्मक विकासमा असर परिरहेको हुन्छ । 



एक थरी वर्ग संरक्षणका नाममा हरेक क्षण आफ्ना सन्तान वरिपरि नै भइरहून् भन्ने ठान्छन् र अति आवश्यक दैनिक कार्यसमेत छोराछोरीलाई गराउँदैनन् वा सिकाउँदैनन् । ती काम नोकरचाकरमार्फत गराइन्छन् । अर्का थरी अभिभावक आफू मरिमेटेर छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउने गर्छन् र पढेर छोराछारीले

आफ्नो दुःख छिट्टै हटाइदिन्छन् भन्ने आशा राख्छन् । आफ्नो सपना छोराछोरीमार्फत पूरा भइरहेको छ भनेर रमाउँछन् । अभिभावकले आफ्नो सम्पूर्ण आशा बालबालिकामाथि थुपार्नु उनीहरूलाई दबाब दिनु हो । प्रत्येक व्यक्तिको क्षमता फरकफरक हुन्छ भन्ने बुझ्न अभिभावकले सकिरहेका छैनन् । यस्तो व्यवहारले बालबालिकाबाट बालापन खोसिँदै छ ।

अर्को वर्ग छ, जसको जीवनको उद्देश्य नै दैनिक ज्यालामजदुरीबाट सामल जुटाउने अनि खाने–पिउने हुन्छ । उनीहरूको धेरै ठूलो सपना छैन । सन्तान लड्दैपड्दै हुर्किरहेका हुन्छन् । त्यही समाजभित्रका कतिपय तेज बालबालिकाले संघर्ष गर्दै जीवन रूपान्तरण पनि गरेका छन् । कोही अभिभावक अझैं सर्वहारा जीवनमै रमाइरहेका हुन पनि सक्छन् । यसरी बालबालिकाको हुर्काइ भिन्न भए पनि उमेरअनुसार हुर्कन पाउने उनीहरूको अधिकारलाई भने चासो दिइएको पाइँदैन । जुनै वर्गको भए पनि बालबालिका आखिर बालबालिका नै त हुन् !

बाल मजदुरी बालअधिकारका धाराहरूले स्विकार्दैनन् । तर निम्न वर्गीय बालबालिकालाई आफ्ना अभिभावकसँगै काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ । अनि यस्ता श्रमिक बालबालिकामा पढ्नुपर्छ भन्ने चेत पनि विकसित हुन कठिन हुन्छ । पढ्नै पाए पनि उनीहरूले यसलाई निरन्तरता दिन सक्ने वातावरण परिवारमा हुन्न । कतिपय बालबालिका पढ्न विद्यालय पनि जान्छन् र बाँकी समय मजदुरी पनि गर्छन् । यस्तो अथक मिहिनेत गरे पनि उनीहरू पढाइमा धेरै लामो समय टिक्न सक्दैनन् । कुनै न कुनै बेला विद्यालय छुटिहाल्छ । उनीहरूले सुन्दर भविष्यको कल्पना पनि गर्न सक्दैनन् ।

नेपालमा बाल श्रममा निर्भर परिवार निकै छन् । लालनपालन गर्न नसकेपछि उनीहरूलाई श्रममा लगाउन बाध्य छन अभिभावकहरू । यसले बालबालिकाको मनोविज्ञान र स्वास्थ्यमा निकै असर पुर्‍याइरहेको छ । बालबालिकाले काम गर्ने स्थान पनि सुरक्षित हुँदैनन् । समाजमा असमान पुँजी वितरणका कारण गरिब परिवार झन् गरिब, धनी झन् धनी भइरहेका छन् । यसको मार निम्न आय भएका परिवारका बालबालिकामा पनि परिरहेको छ । पढ्ने उमेरमा श्रममा खटिँदा भविष्य अन्धकार भइरहेको छ ।

बालबालिका हुर्कंदै गर्दाको समय संवेदनशील हुने गर्छ । यस्तो बेला परिवारले निकै हेरचाह गर्नुपर्ने हुन्छ । परिवार, समाज र राज्यको सकारात्मक भूमिका रहे बालबालिकामाथि भइरहेको अन्याय र शोषण कम गर्न सकिन्छ । बालापनको सुरक्षा र विकास कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न दिनदिनै जटिल बन्दै गइरहेको बेला यो विषयमा सबैभन्दा पहिले अभिभावक सचेत हुनुपर्छ । बालबालिकाको सुरक्षा परिवारभित्रै हुने हो । अभिभावकले बालबालिकालाई अतिरिक्त आर्थिक भार थोपर्नु हुन्न । बाल अधिकारका बारे पनि उनीहरू जानकार हुनुपर्छ । कतिले त बाध्यतावश बालबालिकालाई श्रममा धकेलिदिएका हुन सक्छन् । यस्तो परिवारको पहिचान गरी तिनको आर्थिक अवस्था कसरी उकास्ने भन्नेमा राज्यले ध्यान दिनु जरुरी छ । यस क्षेत्रमा राज्यको बलियो पहलकदमी आवश्यक छ ।

कुनै तनाव–झन्झटबिना पढेर, खेलेर समय बिताउनुपर्ने बालबालिकाले खानकै लागि श्रम गर्नुपर्ने वातावरणको अन्त्य हुनुपर्छ । प्रत्येक अभिभावकले बालबालिकाको अधिकारबारे सोच्नुपर्छ, उनीहरूको बालापन बचाउने उपाय खोज्नुपर्छ । बालबालिकाको प्रतिभा पहिचान गरी निखार्ने अवसर विद्यालयले दिलाउनुपर्छ । कानुनले बाल श्रम रोके पनि, व्यवहारमा रोकिएको छैन । यसलाई रोक्न अभिभावक, विद्यालय तथा राज्यले पनि विशेष पहल गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : चैत्र २३, २०७८ ०७:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युद्धको मार महिलालाई बढी

सुशीला शर्मा

म हिला आन्दोलनबाट प्राप्त सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक उपलब्धिहरूको सम्झनास्वरूप विगतमा झैं यस वर्ष पनि अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनायौं । यो अभियानले विश्वभरि नै लैंगिक समानता, प्रजनन अधिकार र महिलाविरुद्धको हिंसा तथा दुर्व्यवहारका मुद्दालाई फेरि पनि छलफलमा ल्यायो । महिला आन्दोलनले कतिपय अधिकार सुनिश्चित गरे पनि महिलाहरूको अस्तित्वलाई समाजले अझै स्विकारिसकेको छैन । माहिलामाथिको विभेद, अन्याय तोडेर समतामूलक समाज बनाउन अझै लामो बाटो हिँड्नु छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार महिलाविरुद्धको हिंसा अनुमान गरेभन्दा धेरै गम्भीर छ र यो दिनानुदिन बढिरहेको छ । विश्वभरिका तीनमध्ये एक महिला बलात्कार, कुटपिट वा दुर्व्यवहारको सिकार हुने गरेको पनि विभिन्न अध्ययनले देखाउँदै आएका छन् । महिलाविरुद्धको हिंसा सबै समाजमा हुन्छ । तर, परम्परागत पितृसत्तात्मक प्रचलनहरूलाई जोड दिने समाजमा महिलाविरुद्धको हिंसाको दर उच्च हुन्छ । महिलाविरुद्धको हिंसा लैंगिक असमानताको परिणाम हो र यसले महिलाहरूलाई पूर्ण रूपमा अघि बढ्नबाट रोक्छ ।

यूएन विमेन अनुसार हिंसा, द्वन्द्व, राजनीतिक तथा मानवीय समस्याले गर्दा ८२.४ मिलियन मानिस घरबारविहीन भएका छन् । ११५ मिलियन मानिस उच्च गरिबीमा बाँचिरहेका छन् । १०० मिलियन मानिसलाई पर्याप्त खाना छैन । गत वर्ष अफगानिस्तान, इथियोपिया, म्यानमार लगायतमा गरी ७७ मिलियनभन्दा बढी महिला राजनीतिक हिंसाको सिकार भए । नेपालमा अहिले द्वन्द्व वा युद्ध छैन तैपनि महिला तथा बालिका हिंसाका घटनाहरू भने बढिरहेकै छन् । यसमा समाजको महिलाप्रतिको परम्परागत दृष्टिकोण दोषी छ । बाल विवाह, बलात्कारजस्ता घटनालाई सामान्यीकरण गर्न खोज्ने प्रवृत्तिले रीतिथिति र पितृसत्ता नेपाली समाजमा अझै हावी छन् भन्ने प्रस्ट पार्छ । महिला सुरक्षाका विभिन्न पक्षबारे पनि ध्यानै पुर्‍याइँदैन । जस्तो, दुर्गम क्षेत्रका किशोरी–बालिकाहरू दिनको दुई घण्टा हिँडेर विद्यालय आवतजावत गर्छन् भने त्यो अवधिमा उनीहरूको सुरक्षा कसरी गर्ने ? यस्तै, अनकन्टार बाटाहरूमा बालिकाहरूको बलात्कार र हत्यासम्म भएका घटनाहरू सार्वजनिक भइरहन्छन् ।

विश्व महिला आन्दोलन तथा मानव अधिकार आन्दोलनहरूले तय गरेका थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि–सम्झौतामा नेपालले हस्ताक्षर र अनुमोदन गरेको छ । सो आधारमा बनेका कानुनबारे कैयौं सर्वसाधारणलाई थाहै छैन । थाहा पाउनेहरूले पनि अक्षरशः लागू गर्न हिचकिचाइरहेका छन् । सदियौंदेखि दोस्रो दर्जाका रूपमा हेरिँदै र व्यवहार गरिँदै आएका महिलाहरूको संवेदनशीलतामाथि खेलबाड गर्न शक्तिमा पुगेका पुरुषहरू अग्रसर नै हुने गरेका छन् ।

संसारका धेरै भागमा महिला र बालबालिकाविरुद्धको हिंसा सांस्कृृतिक र ऐतिहासिक अभ्यासमा आधारित छ । विशेष गरी अफ्रिका र मध्यपूर्वमा महिलाको यौनांग विच्छेदन महिला हिंसाको सामान्य रूप हो, जसबारे बल्ल बहस हुन थालेको छ । विवाहसँग सम्बन्धित महिला र बालिका हिंसाका विभिन्न रूप पनि छन् । अफ्रिका, दक्षिण र मध्य एसियामा बालविवाह र जबर्जस्ती विवाहलाई सामान्य मानिन्छ । महिला विकास, शान्ति–सुरक्षा र मानव अधिकारबीचको अन्तरसम्बन्धलाई कम आँक्न सकिँदैन । द्वन्द्व र युद्धमा शान्ति प्रक्रियाका लागि महिलाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । महिलाहरूले कुशलतापूर्वक देश हाँक्न सक्छन् भन्ने उदाहरण पनि प्रशस्तै भेटिन्छन् ।

अहिले युक्रेन र रुसबीच युद्ध भइरहेको छ, जसको विरोध संसारभरि भइरहेको छ । युद्धले सबैभन्दा बढी मार महिलाहरूमा पार्ने गर्छ । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धको बढी असर पनि महिलामै परेको थियो । महिला हिंसा तथा बलात्कार ह्वात्तै बढेको थियो । त्यसैले पनि महिलाहरू युद्धको पक्षमा हुँदैनन् । अहिले पनि सामाजिक सञ्जालमा रसियाली तथा युक्रेनी महिलाहरू युद्ध रोक्नुपर्छ भन्ने अभियानमा छन् ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद्ले महिला समावेशीकरणले दिगो शान्तिको सम्भावनालाई बलियो बनाउँछ भन्ने मान्यता स्थापित गरिदिएको छ । शान्तिका कुरा गर्नुअघि हाम्रा समाजमा भएका अशान्तिको पाटो बुझ्नुपर्छ । महिलाहरू विभेदमा परिरहने वातावरण सुधार्ने योजना तथा कार्यनीतिमा ध्यान दिनुपर्छ ।

महिलाहरूको आर्थिक स्थिति सुधार्ने, राजनीतिमा उनीहरूको भूमिका र उपस्थिति बढाउनेतर्फ समाज–राज्य लाग्नुपर्छ । उनीहरूको भूमिका बढ्यो भने मात्र समाज शान्तिपूर्ण हुन्छ । यसका लागि महिला सचेतनाका क्षेत्रमा काम गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई शिक्षित पार्ने तथा आफ्ना हक–अधिकारप्रति जानकार बनाउनेतर्फ राज्यले लगानी बढाउनुपर्छ ।

युद्ध आवश्यकता होइन र पुरुष होस् या महिला, कोही पनि युद्धमा होमिन चाहँदैनन् । यसले समाजलाई नै अस्तव्यस्त बनाउँछ । त्यसमा पनि महिलाहरू झनै जोखिममा पर्ने गरेका छन् । अहिलेको आवश्यकता भनेको शान्ति हो र महिलामैत्री समाज ।

त्यसका लागि विश्वका नेताहरूले पहल गर्नुपर्छ । र स्थानीयस्तरमा पनि शान्तिपूर्ण समाज बनाउन हरेक तह–तप्काले भूमिका खेल्नुपर्छ । यदि महिला राज्य सञ्चालनको नेतृत्वमा पुगे, अहिले भइरहेको जस्तो युद्ध पनि हुँदैन थियो होला किनभने उनीहरू युद्धको असरको बढी भुक्तभोगी हुन्छन् । र, त्यसको बढी मार आफैंले खेप्नुपर्छ भन्नेमा संवेदनशील पनि ।

प्रकाशित : फाल्गुन ३०, २०७८ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×