युद्धको मार महिलालाई बढी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

युद्धको मार महिलालाई बढी

सुशीला शर्मा

म हिला आन्दोलनबाट प्राप्त सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक उपलब्धिहरूको सम्झनास्वरूप विगतमा झैं यस वर्ष पनि अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनायौं । यो अभियानले विश्वभरि नै लैंगिक समानता, प्रजनन अधिकार र महिलाविरुद्धको हिंसा तथा दुर्व्यवहारका मुद्दालाई फेरि पनि छलफलमा ल्यायो । महिला आन्दोलनले कतिपय अधिकार सुनिश्चित गरे पनि महिलाहरूको अस्तित्वलाई समाजले अझै स्विकारिसकेको छैन । माहिलामाथिको विभेद, अन्याय तोडेर समतामूलक समाज बनाउन अझै लामो बाटो हिँड्नु छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार महिलाविरुद्धको हिंसा अनुमान गरेभन्दा धेरै गम्भीर छ र यो दिनानुदिन बढिरहेको छ । विश्वभरिका तीनमध्ये एक महिला बलात्कार, कुटपिट वा दुर्व्यवहारको सिकार हुने गरेको पनि विभिन्न अध्ययनले देखाउँदै आएका छन् । महिलाविरुद्धको हिंसा सबै समाजमा हुन्छ । तर, परम्परागत पितृसत्तात्मक प्रचलनहरूलाई जोड दिने समाजमा महिलाविरुद्धको हिंसाको दर उच्च हुन्छ । महिलाविरुद्धको हिंसा लैंगिक असमानताको परिणाम हो र यसले महिलाहरूलाई पूर्ण रूपमा अघि बढ्नबाट रोक्छ ।

यूएन विमेन अनुसार हिंसा, द्वन्द्व, राजनीतिक तथा मानवीय समस्याले गर्दा ८२.४ मिलियन मानिस घरबारविहीन भएका छन् । ११५ मिलियन मानिस उच्च गरिबीमा बाँचिरहेका छन् । १०० मिलियन मानिसलाई पर्याप्त खाना छैन । गत वर्ष अफगानिस्तान, इथियोपिया, म्यानमार लगायतमा गरी ७७ मिलियनभन्दा बढी महिला राजनीतिक हिंसाको सिकार भए । नेपालमा अहिले द्वन्द्व वा युद्ध छैन तैपनि महिला तथा बालिका हिंसाका घटनाहरू भने बढिरहेकै छन् । यसमा समाजको महिलाप्रतिको परम्परागत दृष्टिकोण दोषी छ । बाल विवाह, बलात्कारजस्ता घटनालाई सामान्यीकरण गर्न खोज्ने प्रवृत्तिले रीतिथिति र पितृसत्ता नेपाली समाजमा अझै हावी छन् भन्ने प्रस्ट पार्छ । महिला सुरक्षाका विभिन्न पक्षबारे पनि ध्यानै पुर्‍याइँदैन । जस्तो, दुर्गम क्षेत्रका किशोरी–बालिकाहरू दिनको दुई घण्टा हिँडेर विद्यालय आवतजावत गर्छन् भने त्यो अवधिमा उनीहरूको सुरक्षा कसरी गर्ने ? यस्तै, अनकन्टार बाटाहरूमा बालिकाहरूको बलात्कार र हत्यासम्म भएका घटनाहरू सार्वजनिक भइरहन्छन् ।

विश्व महिला आन्दोलन तथा मानव अधिकार आन्दोलनहरूले तय गरेका थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि–सम्झौतामा नेपालले हस्ताक्षर र अनुमोदन गरेको छ । सो आधारमा बनेका कानुनबारे कैयौं सर्वसाधारणलाई थाहै छैन । थाहा पाउनेहरूले पनि अक्षरशः लागू गर्न हिचकिचाइरहेका छन् । सदियौंदेखि दोस्रो दर्जाका रूपमा हेरिँदै र व्यवहार गरिँदै आएका महिलाहरूको संवेदनशीलतामाथि खेलबाड गर्न शक्तिमा पुगेका पुरुषहरू अग्रसर नै हुने गरेका छन् ।

संसारका धेरै भागमा महिला र बालबालिकाविरुद्धको हिंसा सांस्कृृतिक र ऐतिहासिक अभ्यासमा आधारित छ । विशेष गरी अफ्रिका र मध्यपूर्वमा महिलाको यौनांग विच्छेदन महिला हिंसाको सामान्य रूप हो, जसबारे बल्ल बहस हुन थालेको छ । विवाहसँग सम्बन्धित महिला र बालिका हिंसाका विभिन्न रूप पनि छन् । अफ्रिका, दक्षिण र मध्य एसियामा बालविवाह र जबर्जस्ती विवाहलाई सामान्य मानिन्छ । महिला विकास, शान्ति–सुरक्षा र मानव अधिकारबीचको अन्तरसम्बन्धलाई कम आँक्न सकिँदैन । द्वन्द्व र युद्धमा शान्ति प्रक्रियाका लागि महिलाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । महिलाहरूले कुशलतापूर्वक देश हाँक्न सक्छन् भन्ने उदाहरण पनि प्रशस्तै भेटिन्छन् ।

अहिले युक्रेन र रुसबीच युद्ध भइरहेको छ, जसको विरोध संसारभरि भइरहेको छ । युद्धले सबैभन्दा बढी मार महिलाहरूमा पार्ने गर्छ । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धको बढी असर पनि महिलामै परेको थियो । महिला हिंसा तथा बलात्कार ह्वात्तै बढेको थियो । त्यसैले पनि महिलाहरू युद्धको पक्षमा हुँदैनन् । अहिले पनि सामाजिक सञ्जालमा रसियाली तथा युक्रेनी महिलाहरू युद्ध रोक्नुपर्छ भन्ने अभियानमा छन् ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद्ले महिला समावेशीकरणले दिगो शान्तिको सम्भावनालाई बलियो बनाउँछ भन्ने मान्यता स्थापित गरिदिएको छ । शान्तिका कुरा गर्नुअघि हाम्रा समाजमा भएका अशान्तिको पाटो बुझ्नुपर्छ । महिलाहरू विभेदमा परिरहने वातावरण सुधार्ने योजना तथा कार्यनीतिमा ध्यान दिनुपर्छ ।

महिलाहरूको आर्थिक स्थिति सुधार्ने, राजनीतिमा उनीहरूको भूमिका र उपस्थिति बढाउनेतर्फ समाज–राज्य लाग्नुपर्छ । उनीहरूको भूमिका बढ्यो भने मात्र समाज शान्तिपूर्ण हुन्छ । यसका लागि महिला सचेतनाका क्षेत्रमा काम गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई शिक्षित पार्ने तथा आफ्ना हक–अधिकारप्रति जानकार बनाउनेतर्फ राज्यले लगानी बढाउनुपर्छ ।

युद्ध आवश्यकता होइन र पुरुष होस् या महिला, कोही पनि युद्धमा होमिन चाहँदैनन् । यसले समाजलाई नै अस्तव्यस्त बनाउँछ । त्यसमा पनि महिलाहरू झनै जोखिममा पर्ने गरेका छन् । अहिलेको आवश्यकता भनेको शान्ति हो र महिलामैत्री समाज ।

त्यसका लागि विश्वका नेताहरूले पहल गर्नुपर्छ । र स्थानीयस्तरमा पनि शान्तिपूर्ण समाज बनाउन हरेक तह–तप्काले भूमिका खेल्नुपर्छ । यदि महिला राज्य सञ्चालनको नेतृत्वमा पुगे, अहिले भइरहेको जस्तो युद्ध पनि हुँदैन थियो होला किनभने उनीहरू युद्धको असरको बढी भुक्तभोगी हुन्छन् । र, त्यसको बढी मार आफैंले खेप्नुपर्छ भन्नेमा संवेदनशील पनि ।

प्रकाशित : फाल्गुन ३०, २०७८ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महिनावारी अझै ‘ट्याबु’

सुशीला शर्मा

किशोरावस्थामा सुरु हुने महिनावारी लगभग ५१ वर्षको उमेरसम्म चलिरहन्छ । प्रत्येक महिना प्रजनन उमेरका महिलाको पाठेघरले गर्भाधानका लागि, निश्चित अण्ड बाँच्नका लागि उपयुक्त वातावरण तयार पार्छ । पाठेघरमा तयार भएको अण्ड पुरुषको शुक्रकीटसँग निषेचन भएन भने रगतसँगै योनिबाट बाहिरिन्छन् । यो एकदमै प्राकृतिक प्रक्रिया हो । यस प्रक्रियाको वैज्ञानिक पुष्टि नहुँदैको कालखण्डमा कल्पना गरेर बनाइएका सिद्धान्तले भनेअनुरूप आजपर्यन्त हामी महिनावारीलाई पाप र पुण्यको कसीमा राखेर हेर्ने गर्छौं ।

हजारौं वर्षदेखि विभिन्न ग्रन्थले महिनावारीलाई ‘अशुद्ध’ हुनुको रूपमा व्याख्या गर्दै आइरहेका छन् । महिनावारीलाई लज्जा र कलंक मानिने हाम्रोजस्तो समाजमा महिलाहरूको जीवन यसैकारण कष्टकर बनिरहेको छ । विज्ञान विकसित नहुँदा मानिसले आफ्नो शरीरका प्रतिक्रियामा अनेक कल्पना र डर मिसाएका हुन्थे । योनिबाट प्रत्येक महिना रगत बग्नु आश्चर्य थियो आदिम मानवलाई । यसमा कुनै अदृश्य शक्तिको हात छ भन्ने मान्यतालाई सामना गर्ने क्रममा पनि महिला शरीरमाथि अनेक नियम बने भन्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

जेसुकै भए पनि, यस्तो अभ्यासले महिलाको स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा र खुसीलाई असर गरिरहेको छ । महिला यौनिकता र मनोविज्ञानलाई कतै न कतै प्रभाव पारिरहेकै छ । महिनावारीलाई प्रतिबन्ध लगाउने धार्मिक नियममा विश्वास गर्नाले हाम्रो समाजमा यस नियमित मासिक क्रियालाई लज्जास्पद र छलफलै गर्न नहुने विषय मानिन्छ ।

हिन्दु समाजमा अझ बढी र अन्य समुदायमा पनि, महिनावारीलाई अपवित्रताकै रूपमा हेर्ने गरिन्छ, यसलाई अझै ‘ट्याबु’ कै रूपमा लिइन्छ । सुदूरपश्चिममा जति नै कोसिस गरे पनि छाउपडी प्रथा हटेको छैन । त्यहाँ महिनावारी भएका महिलाका लागि छुट्टै गोठ बनाइन्छ, जुन अँध्यारो, साँघुरो र घरदेखि पर हुने गर्छ । महिनावारी सुरु भएका किशोरीदेखि वर्षौं महिनावारी भएका महिला, ५ दिनसम्म तिनै गोठमा बस्ने गर्छन् । त्यहाँ बस्दा निसासिने, सर्पलगायत जंगली जनावरको आक्रमणमा पर्ने, बलात्कृत हुनेजस्ता घटना बढिरहेका छन् । सरकारले यसविरुद्ध कानुन पनि ल्याएको छ । तैपनि महिनावारीका बेलाको छुवाछुतले देवता रिसाउँछन् भन्ने मान्यताले जरो गाडी नै रहेकाले त्यस्तो कानुनले काम गर्न सकिरहेको छैन ।

महिनावारीमा पुरुषलाई छुन, भान्सामा जान, पूजाआजा गर्न वञ्चित गरिन्छ । झुक्किएर पनि यस्ता क्रियाकलाप भएमा कुल देवदेवी रिसाउने, अनिष्ट आइलाग्ने अन्धविश्वास छँदै छ । यिनै आधारलाई टेकेर महिनावारी बार्ने संस्कृति नै बनिसक्यो । विशेषतः हिन्दु ब्राह्मण–क्षत्री समुदायका महिलाहरू धार्मिक कार्यमा महिनावारीलाई विशेष सावधानीका साथ व्यवस्थापन गर्छन् । महिनावारी बार्ने घरमा कुनै पर्व आउन लागेको छ र काम गर्ने मानिस छैनन् या अरूले सुन्दा नराम्रो हुन्छ भनेर नजिकै आएको महिनावारीलाई पर लैजान औषधि खानेहरू धेरै भेटिन्छन् । अनि कोही महिलालाई महिनावारीका चार दिन कटाउन महाभारत पर्ने गरेको पनि हामीले देखेकै छौं ।

महिनावारीका बेला भान्सामा जानै नहुने, श्रीमान्ले पानी पनि तताएर नखुवाउने या श्रीमान्लाई भान्सासम्बन्धी कामै गर्न नआउने हुनाले एकल परिवार महिनावारी बार्ने चलनबाट धेरै ग्रसित भएको हामीले देखे–भोगेकै हौं । हाम्रा दिमागमै यस्ता विश्वासहरूले जरो गाडिसकेकाले आमा, हजुरआमा महिनावारी भएका आफ्ना बुहारी, छोरी वा कोही नातेदारले अलि खुकुलो व्यवहार गर्न लागे भने ‘पापको भारी बोकाइरहेका’ मा चिन्तित भएको पनि हाम्रै समुदायमा भेटिन्छ ।

महिनावारीलाई कतिपय पुरुषले वास्तै गर्दैनन्, ‘यो सबै महिलालाई भई नै हाल्छ, नियममा बसे त भइहाल्यो नि’ भन्नेहरू धेरै छन् । कोही पुरुष श्रीमती महिनावारी भएको अवधिभर बाहिरै खाना खाने वा बाहिरबाटै खाना मगाउने गर्छन् । कोही चार दिनसम्म भान्से नै भइदिन्छन् । कोही जागिरे पुरुषहरूले अबका केही दिन श्रीमतीले खाना पकाउन हुँदैन, छिटो घर जानु पर्‍यो भनेको पनि सुनिन्छ ।

केही महिला नै ‘सधैंभरि कति भातभान्सामा जोतिनु, चार दिन त मज्जाले आराम गरौं’ भन्ने गरेको मैले सुनेको छु । यसलाई वैज्ञानिक कारणसँग पनि लगेर जोड्छन् कोही । विवाहित महिलाको हकमा महिनावारीमा यौनसम्बन्ध बनाइराख्नु सहज हुँदैन, त्यसैले यो चारदिने वर्जित समयलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ भन्ने धारणा पनि धेरैको छ । लैंगिक हिंसाविरुद्ध तालिम गरिहिँड्ने कतिपय सहजकर्ता नै भन्ने गर्छन्, ‘महिनावारीका वर्जित कुराहरू म आफैंले त्यागिसकें, सिवाय मन्दिर छुन ।’

महिनावारीका बेला हर्मन परिवर्तनका कारण किशोरी तथा महिलाहरूलाई पेट दुख्नेलगायत स्वास्थ्य समस्या देखा पर्छन् । यो अवस्थाबारे महिला र पुरुष दुवै जानकार भए महिनावारीका दिनहरू कटाउन सजिलो हुन्छ । राज्य पक्षबाट महिनावारी सचेतना र स्वास्थ्य, सरसफाइ अनि प्याडको उचित व्यवस्था गर्नुपर्छ । विद्यालयमै पनि यसको व्यवस्था हुनुपर्छ । दिसापिसाबजस्तै महिनावारी पनि स्वस्थ र निश्चित उमेरसम्मका महिलाहरूको प्राकृतिक प्रक्रिया हो, कुनै पाप र धर्मको विषय होइन भन्ने अवधारणाको पैरवी, छलफल तथा व्यवहारमा लागू गर्नु नै महिनावारीको कलंक मेटाउने अस्त्र हो । पुरुषहरूलाई यस विषयमा अभिमुखीकरण गर्नु र सोहीअनुसार उनीहरूबाटै अभियानको थालनी गर्नु पनि अर्को उपाय हो । प्याड किनेर उपयोग गर्न अक्षम समुदायलाई सुतीका पुराना कपडाबाट प्याड बनाई त्यसलाई सही र सफा तरिकाले प्रयोग गर्ने शिक्षा दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

केही समयअघि प्याडमा लगाइएको करविरुद्ध जसरी आवाज उठे, यसले महिनावारी कलंक होइन र यसको सुलभ र उचित व्यवस्थापनका लागि आवश्यक सबै सुविधा महिलाहरूले निर्धक्कसँग अनि सहजै पाउनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्ने युवाहरू बढ्दै छन् भन्ने देखाउँछ । यस्ता सामाजिक र मानवीय मुद्दाहरूमा स्थानीयस्तरदेखि नै सम्पूर्ण सरकारी–गैरसरकारी निकायहरूले सकारात्मक पहलकदमी लिनुको विकल्प छैन ।

भर्खरै महिला हिंसाविरुद्धको सोह्रदिने अभियान सकियो । हामी महिला हिंसाको नियन्त्रण आफ्नै घरबाट सुरु गरौं पनि भनिरहेका छौं । सतहमा हेर्दा, महिनावारी र महिला हिंसामा तारतम्य नदेखिएला तर महिनावारी भएको बखत गरिने छुवाछुत, महिनावारी हुनु नै अपवित्र हुनु हो जस्तो भावनाको विकासले महिलाका संवेगात्मक पक्षमा असर गर्छ । त्यसैले घरबाटै महिनावारीलाई प्राकृतिक प्रक्रियाको रूपमा लिँदै यस्तो बेला सन्चो–बिसन्चो बुझ्ने, प्याडको व्यवस्था गर्ने र नियमित काम गरिराख्न प्रोत्साहन गर्ने गर्नुपर्छ । महिला हिंसाविरुद्धको प्रमुख काम नै महिनावारी ‘ट्याबु’ हटाउनु हो, जसको सुरुआत घरबाटै गरिनुपर्छ ।

प्रकाशित : मंसिर २८, २०७८ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×