जोड्ने भाष्यको खोजी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जोड्ने भाष्यको खोजी

विद्यानाथ कोइराला

दलीय भाष्य बदल्ने कि ?
एकअर्को दललाई राजनीतिक हिलो छ्याप्न सबै सिपालु भयौं । त्यसका निम्ति सिंगो संरचना बन्यो । बनायौं । समर्पित संरचना । दलहरू आफैं स्थिर संरचना भयौं । तिनका भ्रातृ/भगिनी संगठनहरू शाखा संरचना भयौं । शिक्षकका । प्राध्यापकका । विद्यार्थीका । कर्मचारीका । यसरी हामीले संरचनागत टकरावको भाष्य सिर्जना गर्‍यौं । यो टकरावी भाष्यलाई विषयगत संवादले जोडे के हुन्छ ? त्यसका निम्ति जान्नुपर्छ, दलहरूको राज्य सञ्चालनसम्बन्धी मिल्दो डिजाइन के हो ? कृषि विकासको मिल्दो डिजाइन के हो ? फरक डिजाइन के हो ?

यस्तै, स्वास्थ्यको मिल्दो र अमिल्दो डिजाइन के हो ? शिक्षाको के हो ? राजनीतिको के हो ? अरू विषयको के हो ? यसो गर्नलाई थप संरचना चाहिन्न । थप विज्ञता पनि चाहिन्न । खालि दलहरूले भाष्यको गेडो बदल्नुपर्छ । यसो गर्नाले दलहरूले नयाँनयाँ विचार पाउँछौं । आफ्ना विचारलाई समयसापेक्ष बनाउन पाउँछौं । आआफ्ना कार्यकर्ता भएका ठाउँमै विज्ञता पाउँछौं । यसो गर्ने हो भने टकरावको राजनीति सृजनाको भाष्यमा बदलिन्छ । प्रश्न हो, राजनीतिमा कोही पनि स्थायी शत्रु तथा स्थायी मित्र हुन्नन् भन्ने पुरानो भाष्यकै अभ्यास गरिरहने कि अभ्यास बदल्ने ? विधागत रूपमा एउटै भाष्य बोल्नेहरूलाई नै कहिले शत्रु ठहर्‍याउने, कहिले तिनैलाई मित्र भन्ने–भनाउने फोहोरी खेलकै पुनरावृत्ति गर्ने कि खेल बदल्ने ? बेलायतीले भनेझैं, ‘मोरल कोल्याप्स’ बाट आफू पनि बच्ने अनि अरूलाई पनि बचाउने कि माकुरालेझैं त्यही जालमा परे–पारेर रमाउने ? राजनीतिज्ञहरूले यसबारे सोच्ने कि ?

जातजातीय भाष्य बदल्ने कि ?
हामीले जातजातीय तथा लैंगिक भाष्यहरू उछाल्यौं । उछाल्नमै शक्ति खर्चिइरह्यौं । यो खर्चाइले अंग्रेजीमा भनिने ‘ओक संस्कृति’ बन्यो । बहुपहिचानको संस्कृति । यो हदसम्म ठीकै गर्‍यौं । अब आएर त्यही ‘ओक संस्कृति’ अराजक बन्न थाल्यो । एकअर्कामा वैमनस्य पैदा गर्न थाल्यो । यसले अर्को भाष्य माग्यो । त्यो भाष्य हो- पालिका तहबाटै जातजातीयको अर्घेलो कसरी समाधान गर्ने ? एकअर्को जातजाति तथा लिंगका गुणहरूको सूची कसरी बनाउने ? त्यो सूचीलाई कसरी जनस्तरमा पुर्‍याउने ? एकअर्का जातजाति तथा लिंगका मानिसहरूलाई मन दुख्ने कामकुराहरू केके हुन् ? ती कुराहरूको खोजी कसले गर्ने ? खोजेका कुरालाई अंग्रेजी शब्दावलीको ‘क्यान्सिल संस्कृति’ मा कसरी रूपान्तरित गर्ने ? क्यान्सिल संस्कृतिले खराब संस्कृति रोक्ने दस्ता खोज्छ । खराब व्यवहार रोक्ने दस्ता खोज्छ । राजनीतिक दलहरूले बनाएका संरचनाहरू नै ती दस्ता बन्न सक्छन् । बनाउन सक्छौं । यी कुराहरूको थालनी भने पालिका तहमै हुनुपर्छ । हाम्रो बहुलताले त्यही माग्छ । यसरी जातजातीय तथा लैंगिक भाष्यले औंल्याएका समस्याहरू सल्टाउँदै अगाडि बढ्ने कि उछाल्ने भाष्यमै मज्जा मानिरहने ? ‘भ्यालु ग्याप’ बढाइरहने कि मिलाउने उपाय खोज्ने ? भाष्यकारहरू के भन्छौं ? उछालिन बाध्य समुदाय के भन्छौं ? तिनका अगुवा के भन्छौं ? सरकारमा हुने राजनीतिक दलहरू के भन्छौं ? सरकारबाहिरका दलहरू के भन्छौं ? समुदायका अधिकारकर्मी के भन्छौं ?

डिजिटल भाष्य बदल्ने कि ?
डिजिटल भाष्यले अंग्रेजी शब्दको इको च्याम्बर बनायो । सामाजिक सञ्जाल इको च्याम्बर हो । वेब साइट इको च्याम्बर हो । इको च्याम्बर चलाउने मान्छे कहाँ बस्छ, थाहा छैन । त्यसको प्रभाव भने घरघरमा परिरहेको हुन्छ । यस्ता इको च्याम्बरहरूले अनेकौं जानकारी दिएका छन् । कति राम्रा । कति नराम्रा । यो बेलाको हाम्रो भाष्य हो, ती च्याम्बरहरू बन्द गर्ने कि खुला गर्ने ? यो भाष्य बदल्न बन्द गर्नेबाट सिक्ने के ? खुला गर्नेबाट सिक्ने के ? यति कुरा सोच्नासाथ भाष्य बदलिन्छ । जस्तो, दिसापिसाब फोहोर हो । यो एउटा भाष्य हो । त्यो फोहोरबाट जैविक मल बनाएमा देशले रासायनिक मल किन्नुपर्दैन । अर्को भाष्य हो । नांगो तस्बिर अश्लील हो । यो एउटा भाष्य हो । डाक्टरी पढ्ने त्यही नांगो मान्छेमा अध्ययन गरेर युरोलोजिस्ट बन्छ । गाइनेकोलोजिस्ट बन्छ । यो अर्को भाष्य हो । यसरी भाष्य बदल्ने कला पो सिकाउने कि ? ती इको च्याम्बरहरूलाई पनि सदुपयोग गर्ने संस्कार पो बनाउने कि ? बन्द र खुलाबीचको कडी पो खोज्ने कि ?

भाषिक भाष्य बदल्ने कि ?
हामी बहुभाषी देशका बासिन्दा हौं । भन्न चाहिं ‘तेरो र मेरो भाषा’ भनिरहेछौं । नेपाली भाषाले आन्तरिक उपनिवेश कायम गर्‍यो भन्ने भाष्य बोकेका छौं । बोकाएका छौं । संस्कृत भाषा मुर्दावाद भनिरहेछौं । भनाएका छौं । सम्पर्कभाषा चाहिन्छ पनि भनिरहेछौं । अर्कातिर न्युरोलिंगुइस्टहरू धेरै भाषा जान्नेहरूमा अल्जाइमर रोग लाग्ने कम सम्भावना हुन्छ भन्दै छौं । दिमागवेत्ताहरू दिमागी कोष क्रियाशील बनाउन बहुभाषी बन भनिरहेछौं । भाषाअधिकारकर्मीहरू आआफ्ना भाषाहरू च्यापिरहेछौं । यी एकलकाँटे भाष्यहरूलाई जोड्न–जोडाउन एकअर्काका भाषा सबैले सिकौं–सिकाऔं भने के हुन्छ ? नीतिकारले । शिक्षकले । नेताले । अधिकारकर्मीले । यसबारेमा सबै जना घोत्लिने कि भाषिक उपनिवेशका कुरामै रमाउने ?

शिक्षण सिकाइ भाष्य बदल्ने कि ?
पढ्ने-पढाउने ठाउँ स्कुल हो । कलेज/क्याम्पस हो । विश्वविद्यालय हो । अहिलेको भाष्य यही हो । पढाइ व्यावहारिक भएन । जनमुखी भएन । यो दोस्रो भाष्य हो । हामी त निरक्षर छौं । तर जीवन जिउने सीप तथा ज्ञान हामीसँग छ । यो तेस्रो भाष्य हो । यसको अर्थ हो, हामी तीनवटै भाष्यहरू मिलाउन सक्छौं कि त ? उदाहरणले भन्छ, सहज छ । जस्तो, मोबाइलमा सिक्यौं । किताब पढ्यौं । खेतबारीमा काम गरेर सिक्यौं । स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयमा सिक्यौं । ठूला शब्दमा भन्दा स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयमा सिक्ता औपचारिक शिक्षा लियौं । खेतबारीमा सिक्ता अतिरिक्त । मोबाइलको कार्यक्रममा सिक्ता अनौपचारिक । यसले दिने सन्देश हो- एउटै कुरा तीनवटा मोडमा सिक्यौं । यसरी सिक्न सक्छौं भने सिकाउन किन सक्तैनौं ? किन स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालय खोल्ने तथा बन्द गर्ने भाष्य मात्र बोकिरहेछौं ? बोकाइरहेछौं ? स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयका कुरालाई खेतबारीमा किन जोडेनौं ? किन जोडाएनौं ? खेतबारी तथा घरघरका कुरा किन स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयमा जोडेनौं ? आधुनिक प्रविधिका कुरालाई किन खेतबारी वा घरघरका कुरामा जोडेनौं ? किन जोड्न–जोडाउन प्रेरित गरेनौं ? शिक्षकले ? प्राध्यापकले ? अभिभावकले ?

क्रान्तिकारी भाष्य बदल्ने कि ?
ध्वंसको पर्याय बनेको छ क्रन्तिकारी भाष्य । थर्काएर बोल्ने वा बोल्न लगाउने । टेबल ठोक्ने वा ठोक्न लगाउने । कालो मोसो दल्ने वा दल्न लगाउने । भौतिक संरचना नष्ट गर्ने वा गर्न लगाउने । धम्क्याएर पैसा असुल्ने । ठेक्का हात पार्ने । क्रान्तिकारीको पहिचान त्यस्तो भयो । यो पीडादायक भाष्यलाई नबदल्ने हो भने क्रान्तिकारी भन्ने शब्द नै बदनाम हुन्छ । यसलाई बचाउनका लागि पनि भाष्य बदल्नु जरुरी छ । अबको क्रान्तिकारी हौं भन्नेहरूले जातजातीय छुवाछुत निर्मूल पार्ने कि ? लैंगिक विभेद तथा बालहिंसा आदिलाई घरबाटै निमिट्यान्न पार्ने कि ? आफू बसेको समुदायमा भएका विभेदहरूको अनुसन्धान गर्ने कि ? अनुसन्धानका आधारमा कामको थालनी गर्ने कि ?

आधुनिक भाष्य बदल्ने कि ?
आधुनिक भनेको के हो ? रैथानेको सुधार हो कि अरूको अनुकरण ? हालको अलमल यही हो । यो अलमलले नयाँ भाष्य खोज्छ । रैथानेमा सुधार । अरूको र रैथानेको वर्णसंकर । यसो भन्ने हो भने शिक्षाको रैथाने संरचना के हो ? स्वास्थ्यको के हो ? कृषिको के हो ? तिनमा के थपे आधुनिक बन्छ ? के झिके आधुनिक बन्छ ? केमा वर्णसंकर बनाए आधुनिक बन्छ ? यसको लेखाजोखा पो गर्ने हो कि ? त्यसकै आधारमा विधागत आधुनिकीकरण गर्ने अभियान पो थाल्ने कि ?

आर्थिक भाष्य बदल्ने कि ?
प्रकारान्तरले हामीलाई अर्थप्रेमी बनायो । गुजारामुखी खेती छोडेकाले । चाहना बढाएकाले । सहरवासी बन्न थालेकाले । महँगा आधुनिक उपकरण किन्नुपर्ने बाध्यताले । रहरले । प्रतियोगितात्मक भावनाले । यो स्थितिले हामीलाई धनमुखी बनायो । भ्रष्टाचारउन्मुख । लिप्त । परिणामतः हामी यही भाष्यका वरिपरि घुम्यौं । यो स्थितिमा व्यवस्थित आर्थिक भाष्य बनेन । गुजारामुखीका लागि थप कमाइको भाष्य । आधुनिक उपकरण उपलब्ध गराउने किस्ताबन्दीका कुरा । चाहनावालालाई थप श्रम गराएर आधुनिक उपकरण उपलब्ध गराउने तरिका । बाध्यतावालालाई संस्थागत सहयोग गर्ने तरिका । किस्ताबन्दीमा तिर्ने गरी पाइने घरघडेरीका कुरा । जग्गाजमिनका कुरा । यी र यस्ता भाष्यहरूले हामीलाई धनमा मरिहत्ते गर्ने चिन्तनबाट हटाउँथे । केका लागि धनमा मरिहत्ते गरे भन्ने कुराको उत्तर आउँथ्यो । कतै यो कामको संस्थागत थालनी गर्ने हो कि ?

अधिकारमुखी भाष्य बदल्ने कि ?
हामी कर्तव्यवादी चिन्तक हौं । रिझाएर अधिकार हत्याउने चिन्तक । पैठारी गरिएको अधिकारवादी चिन्तन हाम्रो समाजमा नमिल्नुको कारण यही हो । यो अमिल्दोपनाले हामी अनुशासनहीनताका कुरा गर्न थाल्यौं । नैतिकताहीनताका कुरा गर्न लाग्यौं । यो स्थितिले अर्को भाष्य खोज्यो । अधिकार र कर्तव्यबीच सन्तुलन गर्ने–गराउने भाष्य । यो अधिकार पाउन यो कर्तव्य गर भन्ने भाष्य । यो कर्तव्य गरे यो अधिकार पाइन्छ भन्ने भाष्य । यो भाष्यमा हामी सोच्न थाल्ने कि ? लेख्न थाल्ने कि ? पैरवी गर्न थाल्ने कि ? अधिकारका कुरा गरेर पनि उपलब्धि हुन नसकेका कुरामा घोत्लिने कि ? अधिकार तथा कर्तव्यबीच सन्तुलन खोज्ने कि ? अधिकार पूरा गर्न नसक्ने संरचनाको समस्या बुझ्ने कि ?

ज्ञान, प्रविधि तथा विज्ञान सम्बन्धी भाष्य बदल्ने कि ?
विज्ञान, अविज्ञान तथा झूठ विज्ञानजस्ता शब्दावलीमा विज्ञान बसेको छ । प्रयोगशालामा प्रमाणित कुरा विज्ञान हो । प्रयोगशालामा परीक्षण नगरिएको कुरा अविज्ञान हो । विज्ञान हो भन्ने दाबी गर्दा पनि प्रमाण नजुटेको कुरा अविज्ञान हो । यो हाम्रो भाष्य हो । यो भाष्यले हामीलाई कित्तामा बाँड्यो । परिणामतः हामी शब्द–प्रयोगमा अलमलियौं । वैज्ञानिक शिक्षा । वैज्ञानिक समाजवाद । यस्ता फुँदा जोडिएका कुरा के हुन् त ? त्यसबारे हाम्रो सोचले पुनः प्रयोगशाला नै खोज्यो । खोजायो । यहीँनेर हामीले भाष्य बदल्ने हो कि ? हाम्रा ढिकी, जाँतो, कुटो, कोदालो, ढिकुली, ठेकी, मदानी, आरन, पञ्चेबाजाजस्ता प्रविधिमा विज्ञान छ कि छैन ? तिनका कार्यथलोलाई प्रयोगशाला मान्न हुन्छ कि हुँदैन ? कुन तरकारी पकाउँदा कुन मसला हाल्ने भनी जान्नेहरू वैज्ञानिक हुन् कि हैनन् ? के ती अवैज्ञानिक हुन् त ? के ती झूठ वैज्ञानिक हुन् त ? यसरी प्रश्न गर्ने भाष्य बनाउनासाथ हाम्रो परम्परागत विज्ञान चिनिन्छ । परम्परागत प्रविधिमा कुन विज्ञान प्रयोग भएको छ भनी खोजिन्छ । मार्क्सवादलाई विज्ञान भन्नेले यो तथ्यबारे किन सोचेनौं भन्ने कुराको जानकारी मिल्छ । फलानो दिन ग्रहण लाग्छ भन्ने कुरा बुझ्ने–बुझाउने पुर्खाको सम्मान हुन थाल्छ । सबैतिर कारण तथा असर खोज्ने संस्कार बन्छ । प्रश्न हो- यो संस्कार बनाउने कि अमूर्त अर्थमा वैज्ञानिक भन्ने शब्दप्रेम देखाइरहने ?

निजी लगानीलाई उपयोग गर्ने कि दुत्कार्ने ?
निजी लगानी बन्द गर्नु एउटा भाष्य हो । लगानीकर्ताकै मनोमानी चल्न दिनु अर्को भाष्य हो । त्यसलाई निश्चित क्षेत्रमा मात्रै लगानी गर्न दिनु तेस्रो भाष्य हो । यस्ता भाष्य अनेकौं छन् । हुन सक्छन् । हामी कुन भाष्यमा जाने हो ? बन्द गर्ने भए तिनको लगानीलाई कसले किन्ने ? जनशक्ति कसले उपयोग गर्ने ? किन्नेले सोही गतिमा चलाउन सक्ने कि नसक्ने ? नसके के हुने ? यी कुराहरूको पनि एकसाथ टुंगो गर्नुपर्ने हो कि त ? मनोमानीमै छोड्ने हो भने कसरी ती निजी लगानीकर्ता तथा सरकारी एवं सहकारी लगानीबीच सहसम्बन्ध कायम गर्ने ? एकअर्कासँग भिड्नुपर्ने स्थितिबाट कसरी बचाउने ? निश्चित क्षेत्रमा लगानी गराउने हो भने कुनकुन क्षेत्रमा लगानी खुला गर्ने ? कुनकुन क्षेत्रमा लगानी निषेध गर्ने ? कुन क्षेत्रमा लगानी गरे सरकारले सुरक्षा दिने ? कुन क्षेत्रमा लगानी गरे लगानीकर्ताले नै सुरक्षाको जिम्मेवारी लिने ? यी र यस्ता विषयलाई पो भाष्य बनाउने कि ?

मैझारो
हरेक क्षेत्रमा भाष्यहरू छन् । हुन्छन् । एक दशकका भाष्यहरूको विधागत विश्लेषणले त्यसै भन्छ । शिक्षामा व्यावहारिक, वैज्ञानिक, प्राविधिक तथा व्यावसायिकता चाहियो । दशकौंको भाष्य हो यो । त्यसो भए सामाजिक शिक्षाबारे के भन्ने ? मानविकी शिक्षाबारे के भन्ने ? सीप भएका तर बजार नपाएका परम्परागत सीपका धनीहरूको शिक्षालाई कुन तहमा राख्ने ? व्यावसायिकमा ? प्राविधिकमा ? अर्को कुनैमा ? कृषिको भाष्यमा धेरै फलाउने कि रैथाने फलाउनेबीचको भाष्य हुन सक्छ- धेरै फल्ने रैथाने उत्पादन गर्ने ? मल कारखाना स्थापना गर्ने कि मौजुदा सेप्टिक ट्यांकी बनाउने भाष्य नै बदलेर दिसापिसाबलाई रासायनिक मलको विकल्प बनाउने ? विज्ञान र वैज्ञानिक भनेर बोलिरहने कि हाम्रा अभ्यासहरूमा वैज्ञानिकता खोज्ने–खोजाउने ? एक थरीको भाष्यलाई मात्रै उचालिरहने कि ? भाष्यहरूमा फेरबदलको संस्कृति बनाउने ? नेपाली समाज बुझ्ने–बुझाउने विदेशी भाष्यमै अल्झिने कि आफ्ना भाष्यहरूको खोजी गर्ने ? इतिहासलाई मात्रै उधिन्ने कि ऐतिहासिक गल्तीबाट सिके–सिकाएर अगाडि बढ्ने भाष्यहरूको खोजी गर्ने–गराउने ? यी र यस्ता विषयगत भाष्यहरूको खोजी गरौं । तिनका भाष्यहरूको लेखाजोखा गरौं । भाष्यहरू नबनेका विषयलाई अगाडि ल्याऔं । यसो गर्ने देशहरू प्रगतिपथमा छन् । भाष्य दोहोर्‍याउनेहरू स्थिर छन् । त्यही भीडमा रमाएका छन् । त्यसैले पछाडि छन् । सोचौं, भाष्य दोहोर्‍याएर फुटमै बस्ने–बसाउने कि जोड्ने भाष्यहरू खोजे–खोजाएर अघि बढ्ने ? जिम्मेवारी हाम्रै हो ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७८ ०८:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दिल्ली अझै टाढै छ !

हर्कबहादुर छेत्री

१९८६ को अप्रिलदेखि सुवास घिसिङले दार्जिलिङको भूभागलाई अलग गोर्खाल्यान्ड राज्य घोषणा गर्नुपर्छ भन्ने दाबीमा आन्दोलन सुरु गरे । त्यसअघि हाम्रा निम्ति दिल्ली २६ जनवरीमा देखाइने गणतन्त्र दिवसको परेड अनि १५ अगस्टमा स्वतन्त्रता दिवसको प्रधानमन्त्रीको भाषणमै सीमित थियो । त्यसअघि पनि दिल्ली सोच्ने आवश्यकता त थियो होला, तर क्षेत्रीय राजनीतिक दलहरूको औकात थिएन ।



भारत स्वाधीन भएको पाँच वर्षपछि दार्जिलिङ भ्रमणमा आउने पहिलो प्रधानमन्त्री थिए- पण्डित नेहरू । दार्जिलिङ समस्यालाई लिएर भेट्न गएको गोर्खा लिगको प्रतिनिधि टोलीलाई नेहरूले ‘कालेबुङ अन्तर्राष्ट्रिय जासुसहरूको गुँड हो’ भन्दा दार्जिलिङ पहाडले खुबै मन दुखाएको थियो । सन् ’७० को दशकमा दार्जिलिङ आइन् प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी । भाषा समितिका प्रतिनिधिले भेट गरी नेपाली भाषालाई भारतीय संविधानको आठौं अनुसूचीमा अन्तर्भुक्त गरिदिने दाबी राख्दा तिनले भाषाको मागलाई ‘भावनात्मक माग’ भनेर टारिदिइन् । दार्जिलिङको सडक ‘इन्दिरा गान्धी मुर्दावाद’ अनि ‘कांग्रेस पार्टी मुर्दावाद’ भन्ने नाराले गुञ्जायमान भयो । यसरी इन्दिराले दिएको चोट केही बिसेक हुन नपाउँदै तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोरारजी देसाई दार्जिलिङ आए । इन्दिरा गान्धीभन्दा एक कदम अघि बढेर तिनले नेपाली भाषालाई विदेशी भाषा भने । प्रतिवाद र विक्षोभको आगो पहाडभरि सल्कियो । युरिन थेरापीमा विश्वास गर्ने प्रधानमन्त्रीले आफ्नै मूत्रसेवन गर्छन् भन्ने कुरा अन्य देशवासीलाई झैं दार्जिलिङे जनतालाई पनि थाहा थियो । सहरभरिका पाइखानाका भित्ताहरूमा तत्कालै चुना घस्ने काम भयो अनि त्यहाँ लेखियो- ‘मोरारजी लज !’

आम जनताले यति गरेर बदला लिएको स्वाद पाए तर भाषा समितिले त्यस घटनापछि थप ऊर्जा पाएको अनुभव गर्‍यो, अनि भाषा मान्यताको आन्दोलन अझ जोडतोडसित सुरु गर्‍यो । एक थरीले मोरारजी देसाईलाई त्यो मन्तव्यका निम्ति धन्यवाद दिँदै भने, “बरु मोरारजीले ठीक गर्‍यो । सुतिसकेका हामीलाई एकपल्ट फेरि जुरमुराएर उठ्न बाध्य त बनायो ! कांग्रेसले झैं ‘हम देख रहे हैं’ र ‘हम सोचेंगे’ जस्ता आश्वासनको लहरामा अल्झाएर त राखेन !” हुन पनि मोरारजीले त्यस्तो अपमानजनक टिप्पणी नगरेका भए हाम्रो नाकमा लाग्ने थिएन अनि भाषा मान्यताको आन्दोलन पनि उग्रतासित अघि बढ्ने थिएन ।

कुनै पनि काम धेरै समय लाग्ने प्रकारको भए हामी भन्छौं- ‘दिल्ली अभी दूर है ।’ वास्तवमा यो दूरी स्थानको नभएर व्यवस्था र मानसिकताको हो भन्ने कुरा आफू सक्रिय राजनीतिमा संलग्न भएर दिल्ली यात्रा गर्न थालेपछि मैले पनि थाहा पाएको हुँ । प्रथमपल्ट कुनै राजनीतिक दलको प्रतिनिधि टोलीको सदस्य भएर म २००७ को डिसेम्बरमा दिल्ली गएको थिएँ । दिल्लीमा यूपीएको सरकार थियो अनि प्रधानमन्त्री थिए- डा. मनमोहन सिंह । यता दार्जिलिङ पहाडमा २००५ मा हुनुपर्ने दार्जिलिङ गोर्खा पार्वत्य परिषद्को चुनाव दुई वर्षदेखि थाती थियो । आफ्ना २७ जना पार्षदलाई परिषद्बाट राजीनामा दिन लाएर घिसिङ परिषद्को

‘केयर टेकर’ का रूपमा काम गरिरहेका थिए । कसैले थाहै नपाई तिनले दार्जिलिङका निम्ति छैटौं अनुसूचीको व्यवस्थाका निम्ति राज्य अनि केन्द्र दुवैलाई तयार पारिसकेका थिए । अब बलियो विरोधको आवाज दार्जिलिङबाटै नउठे सदनले छैटौं अनुसूचीको प्रस्ताव लोकसभामा पारित गर्ने निश्चित थियो । हुनलाई जीटीए (गोर्खाल्यान्ड क्षेत्रीय प्रशासन) भन्दा छैटौं अनुसूची धेरै शक्तिसम्पन्न व्यवस्था हो किनकि यसमा कानुन बनाउने अधिकार पनि हुन्छ, तर छैटौं अनुसूची अंग्रेजहरूले ब्रह्मपुत्र नदीपारिका तपसिली जनजातिहरूका निम्ति तयार पारेको व्यवस्था हो । दार्जिलिङ पहाडमा तपसिली जनजाति केवल ३० प्रतिशत छन् । उसो भए ३० प्रतिशतका निम्ति बनेको व्यवस्था ७० प्रतिशत गैरअनुसूचित जनजाति भएको ठाउँमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ भन्ने गोर्खा जनमुक्ति मोर्चाको अडान थियो । दिल्लीमा गृह विभागको ‘स्टेन्डिङ कमिटी’ की अध्यक्ष थिइन् भाजपाकी नेत्री सुषमा स्वराज । गृहमन्त्री शिवराज पाटिल तिनलाई लोकसभामा भेट्दै पछि छैटौं अनुसूचीको सरकारी प्रस्तावलाई समितिले समर्थन जनाइदिने अनुरोध गर्थे (यो कुरा सुषमा स्वराजलाई टोलीले भेट्दा तिनकै मुखबाट भनिएको थियो, जसको प्रत्यक्षदर्शी प्रतिनिधि टोलीको एक सदस्यको हैसियतमा स्वयं म पनि थिएँ) । त्यही समय मोर्चा टोलीको भेट भाजपाका वरिष्ठ नेता लालकृष्ण आडवाणी, राजनाथ सिंह अनि राजीवप्रताप रुडीहरूसित पनि भएको थियो । भाजपा प्रतिपक्षमा भएका कारण यी नेताहरूले आफूहरू गोर्खाल्यान्डको समर्थनमा रहेको बताएका थिए ।

‘देशभरि चलेका १२ वटा अलग राज्यका मागमध्ये भाजपा केवल दुईवटा मागलाई जायज ठान्दछ- तेलंगाना अनि गोर्खाल्यान्ड । तर गोर्खाल्यान्ड साह्रै अनौठो सुनिन्छ । कताकता भारतदेखि बाहिर भएजस्तो । तिमीहरू नामबारे सोच । गोर्खा प्रान्त अथवा गोर्खा प्रदेश ठीक लाग्छ मलाई त !’ यस्तो सुझाव दिएका थिए लालकृष्ण आडवाणीले । सहर्ष स्विकारेका थियौं हामीले । यो कुरा २००७ को हो । २००९ मा भएको लोकसभा चुनावमा मोर्चाको समर्थन लिएर उठेका भाजपा उम्मेदवार जसवन्त सिंहले दार्जिलिङको लोकसभा आसन/सिटबाट चुनाव जित्दा बंगालबाट भाजपाको टिकटमा चुनाव जित्ने तिनी एक मात्र उम्मेदवार थिए । आफ्नै दलको भित्री एजेन्डा अनि बहुरूपी चरित्र बुझेका जसवन्त सिंहले एकचोटि तिनलाई भेट्न गएको मोर्चा टोलीलाई ‘भाजपाबाट गोर्खाल्यान्डको आशा नगर्नू, बरु कांग्रेसलाई आगामी चुनावमा समर्थन गरेमा तिमीहरूको माग टुंगोमा पुग्न सक्छ’ भनेर छक्कै पारेका थिए । उक्त टोलीमा म पनि थिएँ । त्यस दिनदेखि नै मलाई भाजपामाथि शंका लाग्न सुरु भएको थियो । हुन त जसवन्त सिंहले त्यसो भन्नुको अर्को पनि कारण थियो । त्यस बेला भर्खरै जिन्नामाथि लेखिएको तिनको पुस्तक प्रकाशित भएको थियो । पार्टी तिनीसित खुसी थिएन । पुस्तकको प्रचारमा पाकिस्तान गएका बेला तिनलाई भव्य रूपमा स्वागत गरिएको थियो, जुन भाजपालाई मन परेको थिएन । पार्टीबाट छ महिनाका निम्ति निलम्बित भएपछि सिंहलाई पुनः पार्टीमा लिइए पनि पार्टीसित तिनको तिक्तता धेरै बढेको थियो । एक प्रकारले सांसद भएर सदनमा बसे पनि दिल्ली तिनका निम्ति त्यस बेला धेरै टाढा भएको थियो ।

‘छिमेकीहरूमाझ आपस्तमा प्रेम सम्भव छैन किनकि साझा चासोका विषयलाई लिएर त्यहाँ सधैं तनाव हुने गर्छ’ भनेका थिए चाणक्यले । आजभन्दा लगभग २ हजार ५ सय वर्षअघिको कुरा । चाणक्यको मृत्युको लगभग २८३ वर्षपछि यशु मसिहाको जन्म भयो । तिनले पनि आफ्ना चेलाहरूलाई यही सन्देश दिए, ‘छिमेकीलाई प्रेम गर !’

यस विषयमा महान् ब्रिटिस दार्शनिक बर्ट्रान्ड रसेलले आफ्नो पुस्तक ‘ह्वाई आई एम नट अ क्रिस्चियन’ मा खुबै रसिक ढंगमा लेखेका छन्, ‘मसिहाले छिमेकीलाई माया गर्ने सन्देश दिएर गएको १ हजार ९०० वर्षजति बितिसक्यो तर कति प्रयास गरेर पनि मसिहाको सन्देश छिमेकीकी श्रीमतीभन्दा अघि बढ्न सकेको छैन ।’

यो दुस्मनीको कुरा व्यक्तिगतदेखि लिएर सामाजिक, धार्मिक अनि राजनीतिक स्तरसम्मै उग्र रूपमा देखिन्छ । उसो त चाणक्यले ‘शत्रुको शत्रु मित्र हुन्छ’ पनि भनेका थिए । भारतका सन्दर्भमा चीन र पाकिस्तानको मित्रता अनि शीतयुद्धको समयमा भारत र सोभियत संघको मित्रतालाई चाणक्यको यही दर्शनमार्फत व्याख्या गर्न सकिन्छ । साथै यी राष्ट्रहरूमाझको दुस्मनी पनि । सानै रूपमा भए पनि त्यही कुरा समय–समयमा सिक्किम–दार्जिलिङका सन्दर्भमा समेत उठ्ने गर्छ, जब दार्जिलिङको कुनै राजनीतिक दलले ‘गोर्खाल्यान्ड त सम्भव छैन तर दार्जिलिङको जमिनको मालिक सिक्किम भएको कारण यसलाई सिक्किम राज्यसित मिलाउनुपर्छ’ भन्ने दाबीमा दार्जिलिङमा सभा अनि जुलुस आयोजना गर्छ, प्रत्युत्तरमा तुरुन्तै सिक्किमले प्रतिवाद गर्छ, अझ ठूलो सभा र जुलुसको आयोजना गरेर । स्पष्ट रूपमा केही नभने पनि सिक्किम आफ्नो संसाधन अनि सुविधामाथि दार्जिलिङले आँखा गाडेको छ भनी डराउँछ ।

“१९७५ मा हामी अलग राष्ट्रदेखि भारतको एउटा राज्यमा परिणत हुँदा नै भारतमा ‘मर्ज’ भइसकेका छौं । अब दार्जिलिङसित मिसियौं भने त ‘सबमर्ज’ हुन्छौं अर्थात् अझ गहिराइमा डुब्छौं,” १९८६–८७ मा गोरामुमोको आन्दोलनको समय ‘दार्जिलिङलाई सिक्किममा मिलाऊ’ भन्ने झुन्ड पनि थियो अनि त्यसैको प्रतिक्रियास्वरूप सिक्किमका तत्कालीन मुख्यमन्त्री नरबहादुर भण्डारीले यस्तो टिप्पणी गरेका थिए । हाललाई सिक्किमको कुरा छाडिदिऔं । ‘दार्जिलिङदेखि दिल्ली कति या त किन टाढा छ’ भन्ने कुरा बुझ्ने प्रयास हाल दार्जिलिङलाई निकै महत्त्वको विषय बनेको छ ।

गोर्खाल्यान्डको आन्दोलन चर्किएका बेला १९८६ मा प्रधानमन्त्री राजीव गान्धी दार्जिलिङ आएका थिए । प्रसिद्ध नर्थ पोइन्ट स्कुलको मैदानमा प्रधानमन्त्रीको सभा थियो । घिसिङले सभा बहिष्कारको आह्वान गरेका कारण एउटै मानिस पनि सभा सुन्न गएन । सुरक्षाकर्मीहरूको लस्करलाई आफ्नो श्रोताजस्तो बनाई भाषण गरेर राजीव गान्धी दिल्ली फर्किए । सुकुनादेखि दार्जिलिङसम्मै कालो झन्डाले राजीव गान्धीको स्वागत र बिदाइ गरेको थियो ।

नेपालका राजालाई सुवास घिसिङले दार्जिलिङको भविष्यबारे चिठी लेखेकामा बंगालका मुख्यमन्त्री ज्योति बसुको आपत्ति थियो जो न्यायसंगत पनि थियो । एउटा देशको समस्या समाधान गरिदेऊ भनेर अर्को देशको राजालाई किन लेख्नु ? तर दिल्लीले दार्जिलिङबारे के अर्थात् कसरी सोच्छ भन्ने कुरा प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीको उत्तरले स्पष्ट पार्छ । तिनले बंगालका मुख्यमन्त्रीलाई सहज उत्तर दिँदै भने, ‘तो इस में गलत क्या है ? वे अपने राजा को लिख ही सकते हैं !’

नेपाली भन्नासाथ कसरी नेपाल जोडिएर आउँछ भन्ने कुराको प्रमाण पनि हो यो ।

१९८६ मै, आफ्नो अघिल्लो भ्रमणको केही महिनापछि राजीव गान्धी पुनः दार्जिलिङ आए । यस पालि तिनी घिसिङको निमन्त्रणमा आएका थिए । सुकुनादेखि दार्जिलिङसम्मै बाटबाटै तिनको स्वागत भयो । त्यो अपार जनसमूहलाई देखेर राजीव गान्धीले बुझे- पहाडमा सुवास घिसिङ एक मात्र राजनीतिक शक्ति हुन् र तिनको कुरा सुन्नुपर्छ ।

‘दिल्ली दार्जिलिङभन्दा टाढै बसोस्’ भन्ने रणनीति दार्जिलिङकै राजनीतिको पनि थियो अनि त्यो सुवास घिसिङकै समयदेखि स्पष्ट रूपमा देखिएको पनि हो । १९८८ मा गोर्खा पार्वत्य परिषद्को गठनपछि देशमा भएको १९८९ को लोकसभा चुनावमा पहिलोपल्ट घिसिङले दिल्लीका इन्द्रजित खुल्लरलाई दार्जिलिङको सांसदका रूपमा प्रार्थी बनाए । दोस्रोपल्ट पनि खुल्लर नै सांसद भए जसको सम्पर्क दार्जिलिङमा जनतासित थिएन, केवल घिसिङसित थियो । एउटा मान्छे खुसी पार्न सके सबै समस्या समाधान हुन्छन् भने २०–२२ लाख जनताको गुनासो किन पो सुन्नु र !

जनताका निम्ति खुल्लर नै दिल्ली भए पनि खुल्लरका निम्ति घिसिङ नै दार्जिलिङको सम्पूर्ण जनता थिए । जसरी गोर्खा पार्वत्य परिषद् हुँदा सांसद परिषद्का

अध्यक्षको पेवा थिए, ठीक त्यस्तै प्रकारले जीटीएको गठनपछि सांसद जीटीएका अध्यक्षको पेवा भए । यसको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण थियो- घिसिङ र विमल गुरुङ दुवै नै सांसदलाई केवल आफ्नो मुठीमा राख्न चाहन्थे । सांसद स्वतन्त्र रूपमा जनतासित मिसिएर काम गर्न थाले, उसले आफ्नै समर्थनको घडेरी तयार पार्छ अनि भविष्यमा शक्तिका दुईवटा केन्द्र तयार भएको खण्डमा त्यसले

आफ्नो एकछत्र शासनलाई चुनौती दिन सक्छ । त्यही सीमित स्वार्थका कारण दिल्ली सधैं दार्जिलिङे जनताको पहुँचबाट बाहिर रह्यो ।

जो सन्तुष्ट छन् उनीहरूको दिल्ली र जो असन्तुष्ट छन् उनीहरूको दिल्ली बेग्लाबेग्लै ठाउँमा भएको देखिएको छ । सत्तासित सम्पर्क भएकाहरूको दिल्ली ‘नर्थ ब्लक’ अनि ‘साउथ ब्लक’ मा छ अनि नभएकाहरू (जसभित्र विभिन्न वर्गका मानिसहरू अनि विशेष गरी आन्दोलनरत अनि प्रतिपक्षमा पर्नेहरू) का निम्ति दिल्ली भनेको ‘जन्तर–मन्तर’ हो जहाँ बाह्रै महिना धर्ना वा प्रदर्शन देख्न पाइन्छ । गोर्खा जनमुक्ति मोर्चाको सदस्य भएदेखि यता म पनि यस्ता थुप्रै धर्ना र सभाहरूमा सहभागी भएको थिएँ । त्यहाँ वर्षौंवर्ष धर्नामा बस्नेहरू भेटेको छु । एउटा रमाइलो कुरा याद आयो । देशमा ‘जुता मार आन्दोलन’ पनि रहेछ । सयकडौं जोडी पुराना जुत्ताहरूको थाक अघिल्तिर राखी एक्लै बसिरहेका वयोवृद्ध व्यक्तिले मैले त्यसरी बस्नुको कारण सोध्दा भनेका थिए, ‘दस साल हो गया यहाँ पर । कभी तो कोई नेता आएगा जिस को मैं जुता से मार सकूँ... यही सोचके बैठा हूँ, लेकिन अभी तक एक भी नेता यहाँ नहीँ आया । एक कमीने को अगर जुता मार सकूँ तो मैं अगले ही दिन अपना देश लौट जाऊँगा ।’ तिनको घर बिहारको मुजफ्फरपुरमा रहेछ । मुजफ्फरपुर तिनका निम्ति देश तर दिल्ली त विदेश नै थियो ।

१८ सेप्टेम्बर २०१५ मा मोर्चाको प्रतिनिधि टोलीले प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसित भेट्ने मौका पायो । टोलीमा म पनि थिएँ । त्यस समय मोर्चाको समर्थनमा दार्जिलिङबाट भाजपाका सांसद थिए- सुरिन्दर सिंह अहलुवालिया । आसनसोलका रैथाने तिनी दार्जिलिङका सांसद भएका थिए । मोदीको कार्यालयमा पस्नासाथ मोदीले भने, ‘आईए आईए । पहले एक फोटो हो जाए !’

फोटो खिच्न पाएकामा हामी सबै खुसी भयौं । उसो त १९८६ देखि ‘यो पहाडको राजनीति त्यही दिल्लीमा कसले प्रधानमन्त्रीसित फोटो खिच्न पाउँछ भन्नेमा सीमित थियो ।’ त्यसपछिको पन्ध्र मिनेटको वार्ता कुनै वार्ता नभएर सांसद अहलुवालियाले दार्जिलिङको रिपोर्ट बुझाएझैं थियो । पन्ध्र मिनेटसम्म मोदी एकै शब्द पनि बोलेनन् । अहलुवालिया बोलिरहे, मोदीले अहलुवालियालाई सुनिरहे अनि प्रतिनिधि टोलीमा हुने हामीले ती दुईलाई हेरिरह्यौं । प्रधानमन्त्रीको कार्यालयबाट बाहिर निस्कँदा मलाई ‘यो हामी खुसी हुने वार्ता हो कि होइन’ भन्ने कुरा थाहा थिएन । तर राजनीतिक दल भएपछि दलको प्रत्येक कार्यक्रम सफल अनि विपक्षको उपलब्धि पनि झुटो भन्नुपर्ने बाध्यता सबै राजनीतिक दललाई हुन्छ । हामीलाई पनि थियो । केही नबोल्ने प्रधानमन्त्रीले पनि धेरै कुरा भने भनेर प्रचार गर्नैपर्ने बाध्यता थियो, त्यही गर्‍यौं । चुनावको समयमा दलको पक्षमा प्रचार गर्न दिल्लीबाट प्रधानमन्त्रीदेखि गृहमन्त्री अनि अन्य राज्यका मुख्यमन्त्रीहरूसम्म पालैपालो दार्जिलिङ आए, चुनाव जितेको खण्डमा घोषणापत्रमा दिएको अलग राज्यको प्रतिश्रुति तुरुन्तै पूरा गर्ने वचन दिए । वचन त दिए तर काम गरेनन् ।

२०१९ को लोकसभा चुनाव प्रचारको समय दार्जिलिङमा गृहमन्त्री अमित शाहले ‘गोर्खाहरूको दाबीको पक्षमा म चट्टान भएर खडा हुनेछु’ भनेका थिए । विशाल बहुमतले भाजपाको उम्मेदवारलाई दार्जिलिङले जिताएर पठाएको पनि थियो तर लोकसभामा गोर्खाल्यान्डको एकै शब्द पनि उठेन । सधैंभरि एउटै ठट्टामा हाँस्ने बानी भएका गोर्खाहरू २०२४ को लोकसभामा प्रधानमन्त्री पुनः त्यही आश्वासन लिएर दार्जिलिङ आउनेछन् अनि पाँच वर्षअघि दार्जिलिङ जसरी हाँसेको थियो, ठीक त्यसै गरी ताली बजाएर हाँस्नेछ । हिन्दीका प्रसिद्ध व्यंग्यकार हरिशंकर परसाईले ‘नयाँ खून पुराना खून’ शीर्षक व्यंग्यमा लेखेका थिए, ‘बारबार एक ही मजाक अच्छा नहीं लगता !’

तर हाम्रो त त्यस्तैमा बानी बस्यो । परसाई अझै जीवित भएका भए म तिनलाई एउटा पत्र निश्चय पनि लेख्ने थिएँ अनि लेख्ने थिएँ, ‘क्या करें परसाई जी, वैसे तो दिल्ली हमारे लिए भी अभी वही दूरी पर है । लेकिन माफ किजीएगा, हमारी तो बारबार एक ही मजाक पर हँसने की आदत पड गयी है ।’

भारतको कालेबुङनिवासी क्षेत्री पश्चिम बंगाल राज्यका पूर्वविधायक हुन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७८ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×