सहर असुरक्षित- विचार - कान्तिपुर समाचार
जलवायु परिवर्तन विशेष

सहर असुरक्षित

जनघनत्व र आर्थिक क्रियाकलापको सघनता बढी हुने भएकाले प्रकोपको असर अन्यत्रभन्दा सहरमा बढी घातक 
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

केन्द्रीय तथ्यांक विभागद्वारा हालै सार्वजनिक जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार मुलुकको कुल जनसंख्याको ६६.०८ प्रतिशत सहरी क्षेत्रमा बस्छन् । विभागले ७ सय ५३ स्थानीय तहमध्ये २ सय ९३ नगरपालिकालाई सहर र त्यसमा बस्नेलाई सहरी जनसंख्या मानेको छ ।

सरकारले वर्गीकरण गरेको नगर क्षेत्र र तथ्यांक विभागको सहरी जनसंख्याको परिभाषालाई प्रश्न गर्न सकिने ठाउँहरू प्रशस्त छन् । सरकारले घोषणा गरेका देशका कतिपय नगरपालिकाहरू त नाम मात्रैका छन् र हाम्रा बनिसकेका सहर पनि सहर भन्न लायक छैनन् । तथापि मुलुकमा सहरीकरणको तीव्र वृद्घि अकाट्य सत्य हो । संयुक्त राष्ट्रसंघको आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभागले प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनअनुसार नेपाल विश्वमै उच्च गतिले सहरीकरण भइरहेको मुलुकहरूमध्येमा पर्छ । त्यसैले अब नेपाल गाउँ नै गाउँको देशबाट सहरउन्मुखमा फेरिइसकेको छ ।

मानव इतिहासमा सहरको इतिहास वा मानिस सहरमा बस्न थालेको लगभग ७ हजार वर्ष भएको छ । प्राचीन मेसापोटामियामा अवस्थित संसारकै पहिलो सहर अरिख बनेयता केही अपवादलाई छाड्ने हो भने विश्वभर सहरी जनसंख्या निरन्तर बढ्दो छ । विशेषगरी औद्योगिक क्रान्तिपछि विश्वभर नगरवासीहरूको संख्यामा निरन्तर वृद्घि भइरहेको छ, जसको रफ्तार सन् १९५० पछि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । सन् १९५० मा विश्वका एक अर्ब मान्छे सहरमा बस्थे । अहिले त्यो संख्या बढेर ४ अर्ब ३० करोड पुगेको छ । सहरवासी जनसंख्याको यस्तो निरन्तर वृद्घिले सन् २००७ मा पहिलो पटक विश्वमा सहरियाको संख्याले गाउँले जनसंख्यालाई उछिन्यो । संयुक्त राष्ट्रसंघको पछिल्लो प्रक्षेपणअनुसार सन् २०५० सम्ममा विश्वको ६८ प्रतिशत जनसंख्या सहरिया हुनेछ । त्यसकारण सहर आधुनिक मानव सभ्यता विकास र आर्थिक समृद्घिको प्रमुख स्वरूप हो ।

सहरको परिभाषा देशअनुसार फरक–फरक छन् । तर धेरैजसो देशमा कुनै एउटा ठाउँको कुल जनसंख्याले निश्चित संख्या (थ्रेसहोल्ड) पार गरेपछि त्यसलाई सहरको उपमा दिने गरिन्छ । जनसंख्याका साथै कुनै निश्चित भूगोलमा विद्यमान पूर्वाधारको अवस्था, अधिकांशको प्रमुख पेसा (कृषिबाहेक) र जनघनत्व पनि सहरी वर्गीकरणका थप आधारहरू हुन् । त्यसैले सहर भनेको भौतिक पूर्वाधारहरू थुप्रिएको ठाउँ मात्रै होइन, सामाजिक र आर्थिक गतिविधिका हिसाबले, पेसागत विविधताको कारण र संस्कृतिको दृष्टिकोणले पनि गाउँभन्दा पृथक् संरचना हो । जहाँ गाउँका तुलनामा सेवा प्रवाह र गुणस्तरको अवस्था राम्रो हुन्छ । गुणस्तरीय सेवा सुविधामा पहुँच, बन्दव्यापार र रोजगारीको अवसर धेरै हुनाले सहरले मानिसलाई आकर्षित गर्छ । ओइरिनेहरूमध्ये धेरै र मेधावी मानिसहरूलाई आकर्षित गर्ने हुनाले विश्वमै शिक्षित, अभिनवी (इनोभेटिभ) र उद्यमशील मानिसहरूको केन्द्र हो सहर । सहरमा हुने त्यस्ता अभिनव र उद्यमले मानव सभ्यतालाई नै थप प्रगतितिर डोर्‍याउन मद्दत गरेका हुन्छन् ।

सहरको जलवायु परिवर्तनसँग साइनो


सहर निर्माण मानव प्रगतिको सूचक भए तापनि यसको चर्को वातावरणीय मूल्य पनि छ । पृथ्वीको कुल भूभागको २ प्रतिशत मात्र सहरी इलाकाले ओगटे पनि सहर कार्बन उत्सर्जनको प्रमुख स्रोत हो । यूएन ह्याबिट्याटका अनुसार, विश्वभरको कार्बन उत्सर्जनको लगभग ६० प्रतिशत हरितगृह ग्यास उत्सर्जन सहरी क्षेत्रबाट हुने गर्दछ । सहरी यातायात, कलकारखाना, घर, अफिसजस्ता पूर्वाधारहरूबाट उत्सर्जन हुने हरितगृह ग्यास नै जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारक हो । साथै सहरमा मानव जनसंख्यासँगै कंक्रिट, सिसा र धातुका विभिन्न संरचनाहरू अर्थात् आर्थिक र भौतिक सम्पत्तिहरू पनि थुप्रिएका हुनाले जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम पनि सहरमा नै हुन्छ । जनघनत्व र आर्थिक क्रियाकलापको सघनता पनि सहरमा बढी हुने भएकाले जलवायु परिवर्तनजन्य प्रकोपको असर अन्यत्रभन्दा सहरमा ज्यादा घातक हुने गर्दछ ।

त्यसका साथै हाम्रो जस्तो अल्पविकसित मुलुकहरूमा निर्माण भएका अव्यवस्थित र विनायोजनाका सहरहरूले सुकुम्बासी बस्ती, अनौपचारिक र गैरकानुनी संरचना र न्यून गुणस्तरीय पूर्वाधारहरू विस्तारको समस्या निम्त्याउँछ । रोजगारीको खोजीमा सहर पसेका न्यून आय भएकाको जनसंख्याले निर्माण गर्ने यस्ता बस्तीहरू नै जलवायुजन्य विपद्हरू जस्तै– अतिवृष्टि, बाढी, डुबान, पहिरो, सुक्खा, प्रचण्ड गर्मी, वायु प्रदूषणबाट सबैभन्दा धेरै प्रभावित हुने गर्दछन् । साथै त्यस्ता बस्तीहरूमा बस्ने जनसंख्याको जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने आर्थिक अवस्था पनि कमजोर हुन्छ । जसले गर्दा जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट सबैभन्दा बढी मारमा सहरी गरिब र कमसल गुणस्तरले बनेका सहरी पूर्वाधारहरू पर्दछन् । त्यसैले सहर जलवायु परिवर्तनको कारक र त्यसको प्रभावबाट सबैभन्दा जोखिमयुक्त संरचना पनि हो ।

सहरमा मानिस, निजी र सार्वजनिक सम्पत्ति, उत्पादनका सम्बन्धहरू, भौतिक पूर्वाधार, सेवा सुविधाका सञ्जालहरू एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित र निर्भर हुने भएकाले जलवायु परिवर्तनका असर एक क्षेत्रमा देखिँदा अर्को क्षेत्र पनि प्रभावित हुन्छ । उदाहरणका लागि जलवायुजन्य अतिवृष्टिको सहरमा पर्ने प्रभाव बहुआयामिक हुन्छ । जमिनले मुसलधारे वर्षालाई सोस्न नसकेपछि त्यसले डुबानको समस्या निम्त्याउँछ । जसले मानवीय क्षति र सम्पत्तिमा नोक्सानी पुर्‍याउँछ । त्यसमाथि सहर निर्माणका क्रममा वर्षात्को पानी सोस्ने सिमसारजस्ता संरचनाको नष्ट गरिँदा, खोला, नदीका किनार, बाँध क्षेत्रहरू मिचेर संरचना बनाउँदा जलवायु परिवर्तनको कारण हुने चरम वर्षाको घटनाको प्रभावलाई थप घनिभूत पार्दछ । नेपालका तराईका र काठमाडौं उपत्यकाका सहरी क्षेत्रहरूमा पछिल्लो समयमा देखिएको डुबानको समस्या यिनै कारणहरूबाट सिर्जित हुन् ।

वर्षात्को कारण काठमाडौंको फोहोर विसर्जन गर्ने ठाउँसम्म जाने बाटो अवरुद्घ भयो र उपत्यकामा फोहोर उठ्न सकेन । त्यसैले जलवायु परिवर्तनजन्य बाढीको जोखिम सहरको निश्चित क्षेत्रमा अधिक भए तापनि त्यसले पार्ने समग्र प्रभाव बहुआयामिक र व्यापक हुन्छ ।

जलवायु परिवर्तनले सहरमा बस्ने मानिसको जीउधन, जीवनशैली, भौतिक पूर्वाधार र पानी, ढल र सरसफाइका संरचना, विद्युत्, खाद्यान्नजस्ता मानवीय सेवा र सुविधाको आपूर्तिमा सोझै प्रभाव पार्ने मात्र होइन, जनस्वास्थ्यमा प्रभाव पार्दछ । तापमान वृद्घि र वर्षात्को सघनता, आवृत्तिमा हुने वृद्घिले जनस्वास्थ्यमा प्रभाव पार्नुका साथै सरुवा रोगका जीवाणु र फैलावटलाई पनि असर पार्दछ । जलवायु परिवर्तनले डेंगु, मलेरिया, कालाजार, जापानिज इन्सेफ्लाइटिसजस्ता रोगका कारकको भौगोलिक फैलावटलाई बढाउने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । सहरको जनघनत्व उच्च हुने भएकाले यस्ता रोगहरूका कारकको फैलावटसँगै सहरमा तुरुन्तै महामारी फैलने र त्यसले ठूलो क्षति गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।

सहरमा जलवायु परिवर्तनको अर्को प्रमुख असर सहरी तापमानलाई थप बढाउनु हो । सहरमा भौतिक पूर्वाधारहरू र जनघनत्व बढी हुने भएकाले तापक्रम सामान्य अवस्थामा पनि अन्यत्रभन्दा बढी हुन्छ । त्यसैले सहर औसत तापमानको हिसाबले वरपरका स्थानभन्दा अधिक तापमान हुने टापु (अर्बन हिट आइल्यान्ड) हो । जलवायु परिवर्तनसँगै तापमानमा वृद्घि हुँदा त्यसले सहरको आफ्नै संरचनाले बढेको तापक्रमलाई झनै बढाउँछ । त्यसैले अन्यत्रभन्दा जलवायु परिवर्तनले निम्त्याउने प्रचण्ड गर्मीको प्रभाव सहरी क्षेत्रमा बढ्दा हुन्छ ।

भविष्यको जोखिम
जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आईपीसीसी) को पछिल्लो प्रतिवेदन (एआर—सिक्स) ले सन् २०३४ सम्ममा पृथ्वीको तापमानमा १.५ डिग्रीले बढ्ने अनुमान गरेको छ । पृथ्वीको तापमानको क्रमिक वृद्घिसँगै त्यसले गर्मी र भारी वर्षातको परिमाणलाई घातक हुने गरी बढाउने अनुमान उक्त प्रतिवेदनमा गरिएको छ । वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीको तापमानमा १.५ डिग्रीभन्दा बढीको अवस्थालाई असुरक्षित र पुरानै अवस्थामा फर्काउन नसकिने भनेका छन् । उक्त प्रतिवेदनमा हिमालय क्षेत्रमा प्रचण्ड गर्मी बढिरहेको र चिसोपनाको सघनता र आवृत्ति घटिरहेको देखाइएको छ । त्यसले एसियाका धेरै भूभागमा वर्षात्को चरित्रमा फेरबदल आउनुका साथै भारी र आरीघोप्टे वर्षा हुने क्रम बढाएको देखाएको छ । यस्तो

वर्षात्को दर र प्रभाव भविष्यमा अझै बढ्ने प्रतिवेदनमा अनुमान गरिएको छ । त्यसकारण नेपाललगायतका दक्षिण एसियाका सहरहरूले आगामी दिनहरूमा झनै ठूलो वर्षात्को सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

जसले यस क्षेत्रमा डुबान र बाढीपहिरोको प्रकोपलाई थप बढाउन सक्छ । साथै भविष्यमा तापमान वृद्घिसँगै बढ्ने तातो हावाको सघनता र आवृत्ति उच्च हुँदा त्यसले अहिले नै प्रचण्ड गर्मी हुने हाम्रा तराईका कतिपय सहरको जनजीवनलाई थप अस्तव्यस्त पार्ने निश्चित छ ।

जलवायु परिवर्तनले सहरमा अहिल्यै ल्याइसकेको प्रभाव र भविष्यमा ल्याउन सक्ने यस्ता प्रभावहरूलाई न्यूनीकरण गर्नका लागि नेपाल जस्तो कम आर्थिक स्रोत तर धेरै प्राकृतिक विविधता भएको देशका लागि प्राकृतिक अनुकूलनका कार्यक्रमहरू जस्तै परिस्थितिकीय प्रणालीमा आधारित अनुकूलन बढी प्रभावकारी साथै कम खर्चिलो हुन सक्छ ।

परिस्थितिकीय प्रणाली वा प्रकृतिलाई प्रयोग गरेर जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्ने उपाय हो अनुकूलन । जसले जलवायु परिवर्तनको असरबाट मानिस र भौतिक पूर्वाधारलाई जोगाउँछ । न्यूनीकरणको यस्तो उपायलाई हिजोआज सस्तो र बहुआयामिक फाइदाजनक उपाय ठानिन्छ । यसअन्तर्गत सहरमा खैरो पूर्वाधार (सिमेन्ट कंक्रिट प्रयोग गरिने) मात्र होइन, हरित पूर्वाधारहरू सहरी वन हुर्काउने, रूखबिरुवा रोप्ने र नीलो पूर्वाधारहरू जस्तै– नदीका बाढी क्षेत्र, पोखरी, राजकुलो, नहरजस्ता सहरका सिमसारको संरक्षण गर्ने कामहरू पर्छन् ।

यस्ता हरित र नीला पूर्वाधारको संरक्षण र प्रवर्द्धनले ठूलो वर्षातमा बाढी घटाउन (पानी सोसेर), प्रचण्ड गर्मीमा सहरलाई चिस्याउन (बोटबिरुवाबाट आद्रता वायुमण्डलमा जाने भएकाले), जलीय चक्रलाई सन्तुलित राख्न र भूमिगत पानीको भण्डारणलाई पुनर्भरण गरिराख्न मद्दत गर्दछ । हरित पूर्वाधारहरूले सहरमा आएका फोहोर पानीलाई प्रशोधन गर्ने र पानीका बाटाहरूलाई स्वस्थ र स्वच्छ राख्न मद्दत गर्दछ । त्यसका साथै पोखरी, नदी जस्ता नीला र सहरी वन जस्ता हरिया पूर्वाधारको सामीप्यताले मानिसको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि राम्रो बनाउँछ ।

अन्त्यमा, सहरको वृद्घिदरमा मात्रै होइन, जलवायु परिवर्तनको कारक मानिएको प्रतिव्यक्ति कार्बन उत्सर्जनको वृद्घिदरमा पनि नेपाल दक्षिण एसियाकै अग्रणी छ । हाम्रा सहर अव्यवस्थित र अनधिकृत संरचनाले कुरूप मात्र बनेका छैनन्, प्रकोपको हिसाबले पनि संकट सन्निकट छन् । त्यसकारण सहर बनाउँदा अव्यवस्थित खैरा पूर्वाधार (कंक्रिटका संरचना) मात्रै होइन, नीला पूर्वाधार (पोखरी, नदी) र हरिया पूर्वाधार (वन, रूखबिरुवा) को पनि प्रचुरतामा ध्यान दिन जरुरी छ । अबका सहरमा पूर्वाधारलाई जलवायु उत्थानशील (रेजिलिएन्ट) नबनाउने हो भने हामीले सहरवासीलाई जलवायुजन्य जोखिमतर्फ धकेलिरहेका हुनेछौं ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७८ ११:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डार्विन रिभिजिटेड

सम्पादकले ‘छाप्न अयोग्य’ ठहर गरेको चार्ल्स डार्विनको ‘अन द ओरिजिन अफ स्पेसिज’ इतिहासकै प्रभावशाली किताब बन्यो । डेढ शताब्दीअघिदेखिको यो बेस्टसेलरले सन् २०१४ को विश्वव्यापी सर्वेक्षणमा प्रभावशाली पुस्तकको प्रथम स्थान प्राप्त गर्‍यो । डार्विनको जन्मदिन (फेब्रुवरी १२) मा उनको जीवन र लेखन–कथा :
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

वैज्ञानिक जगत्मा चार्ल्स डार्विन जत्तिको उचाइ सम्भवतः अरू कमैको होला । जीव विज्ञानका अग्ला सगरमाथा डार्विनको जन्म २११ वर्षअघि आजकै दिन अर्थात् फेब्रुवरी १२, १८०९ मा भएको थियो । पछिल्ला समयमा जति नयाँ तथ्य उपलब्ध छन् तिनले डार्विनको प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई सत्य साबित गर्दैगर्दा जन्मेको दुई शताब्दीपछि डार्विन झन् ैसान्दर्भिक बन्न पुगेका छन् । यो लेख चार्ल्स डार्विनको जीवनका विविध पाटाहरूको टिपोट हो ।

बदमास विद्यार्थीको असामान्य रुचि

बेलायतको धनी र शिक्षित परिवारमा जन्मेका चार्ल्स डार्विनले सानै उमेरमा आमा गुमाए । त्यसपछि उनको हेरचाह दिदीले गरिन् । ८ वर्षको उमेरमा स्कुल टेकेका डार्विन आम रूपमा भनिने ‘बदमास विद्यार्थी’ थिए । सिकाइमा ध्यान नदिने, लेखपढमा रुचि नभएको, पढाइमा औसतभन्दा कमजोर ! स्कुले पढाइप्रतिको वितृष्णाबारे उनले लेखेका छन्, ‘मेरो वृत्ति विकासमा स्कुलजतिको खराब केही छैन, यसले दिने शिक्षा खोक्रो छ ।’

पढाइमा चाख नभए पनि उनको रुचि असामान्य थियो । उनी बेहद प्रकृति संग्रहकर्ता थिए । सिपी, कीरा, चराको फुल, ढुंगा र धातुहरू बटुल्नु उनको बाल्यकालीन दिनचर्या थियो । आफ्ना वरपरका दुर्लभ वनस्पतिको नामांकन गर्न उनलाई रमाइलो लाग्थ्यो । वानस्पतिक विविधताबारे जान्न उनी उत्सुक हुन्थे । खानदानी परिवारका उनका बुबा आफ्नो छोरा चार्ल्सको चराको फुल चोर्ने, जनावरको सिकार गर्ने, कुकुर र मुसा समात्दै हिँड्ने रुचि देखेर हैरान थिए । दिक्क हुँदै उनले डार्विनलाई भनेका थिए, ‘सिकार गर्ने, कुकुर र मुसा समात्नेबाहेक तिमीलाई केही कुराको पनि मतलब छैन । तिमीले आफू स्वयंको इज्जत त फाल्यौ, परिवारको इज्जतसमेत माटोमै मिलाउने भयौ ।’

मेडिकल कलेजका ड्रप आउट

स्कुले जीवन जेनतेन सकाएपछि १६ वर्षको किशोर डार्विनलाई इडिनवरा विश्वविद्यालयको चिकित्साशास्त्र विभागमा भर्ना गरियो । चार्ल्स डार्विनका बुबा रोबर्ट र बाजे एरास्मस दुवै डाक्टर र दुवै इडिनवरा विश्वविद्यालयका पूर्वविद्यार्थी थिए । त्यसैले छोरो आफूजस्तै डाक्टर भएको हेर्न चाहन्थे उनका बुबा । तर, डार्विनलाई कलेजको पढाइ पनि स्कुलको जस्तै वेरुचिपूर्ण लाग्थ्यो । उनले कलेजका लेक्चरहरूलाई ‘असह्य पट्यारलाग्दो’ र त्यहाँ पढाइने तन्तु विज्ञान विषयलाई ‘घीनलाग्दो’ भनेर सरापेका छन् । मेडिकल कलेजको विद्यार्थीका रूपमा डार्विनले कक्षाकोठाका लेक्चर सुन्ने मात्रै होइन, विरामीको चिरफार गरेको पनि हेर्नुपर्थ्यो । त्यतिबेला मानिसलाई वेहोस पार्ने विधि (एनेस्थेसिया) उपलब्ध थिएन । नलठ्याई चिरफार गरिने हुनाले अपरेसन कक्ष बिरामीको क्रन्दनले गुन्जिन्थ्यो । डार्बिनले एउटा बिरामीको सर्जरी जसोतसो हेरे । दोस्रो दिन बच्चाको सर्जरीको पालो थियो । अपरेसन गर्दा बच्चाको आर्तनाद र उसको शरीरबाट निस्केको रगत देखेर अपरेसन कक्षबाट चिच्याउँदै भागेका डार्विनले कसम खाए, ‘आइन्दा अपरेसन कक्षमा पाइला हाल्दिनँ ।’

मेडिकल कलेजको पढाइबाट टाढिएका डार्विन पुनः सिकार खेल्न, कीरा संकलन गर्नमै रम्न थाले । डाक्टरी पढाउन भर्ना गरेको छोराको यस्तो ‘फन्टुस’ व्यवहारबाट उनका बुबालाई छोरो डाक्टर नबन्ने पक्का भयो । त्यसपछि डार्विनलाई क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय अन्तर्गतको क्राइस्ट कलेजमा कला विषयको स्नातक तहमा भर्ना गरियो । त्यहाँ उनले गणित, भूगर्भशास्त्र, वनस्पतिशास्त्रको अध्ययन गरे । सोही कलेजमा नाताले दाइ पर्ने एक जना सहपाठी थिए । उनी डार्विनको प्राकृतिक संग्रहको रुचिबाट प्रभावित थिए, त्यसैले उनले डार्विनलाई कलेजका कीटशास्त्र र वनस्पतिशास्त्रका प्राध्यापकसँग भेट गराइदिए । उक्त भेटले ‘इलुस्ट्रेसन अफ व्रिटिस इन्टोमोलोजी’ पुस्तकमा डार्विनका खपटे कीराहरूको संकलनले स्थान पाउन मद्दत गर्‍यो । र, डाक्टरी यात्रा टुंग्याएका डार्विनले नयाँ वैज्ञानिक गोरेटो समाए ।

संयोगको यात्राले फेरिएको बाटो

कलेज सकेपछि केही समय फुर्सदिलो बनेका डार्विनले एचएमएस विगल नामको समुद्री जहाजमा अवैतानिक जागिर पाए । वेलायतको चिसोमा हुर्केका डार्विनलाई पृथ्वीको उष्ण भाग हेर्ने उत्कण्ठ थियो । कलेजमा उनले वनस्पतिशास्त्री जोन स्टिवन हेन्स्लोको कक्षा लिएका थिए । जहाजका क्याप्टेन रोबर्ट फिच्ट्रोयले विगल–यात्राका लागि सुरुमा हेन्स्लोलाई प्रस्ताव गरेका थिए । उनले पारिवारिक कारण देखाउँदै आफ्नो सट्टा सालाको नाम दिए । उनका सालाले आनाकानी गरेपछि हेन्स्लोको सिफारिसमा उक्त जागिर खाने संयोग डार्विनले पाए । १९ औं शताब्दीसम्मको जैविक अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण पक्ष प्राकृतिक संकलन थियो । त्यसकारण जहाजहरूमा प्रकृतिविद्को छुट्टै पद हुन्थ्यो, जसका लागि मेडिकल डाक्टर भर्ना गरिन्थ्यो । तर, डाक्टर हुन नसकेका डार्विनको प्रकृतिविद् पदमा योग्यता पुग्नै कुरै थिएन । त्यसैले ‘जहाजको सहयोगी’ पद सिर्जना गरी उनलाई नियुक्ति दिइएको थियो ।

बेलायती सरकारी लगानीको उक्त जहाजको प्रमुख उद्देश्य थियो– दक्षिण अमेरिकाको तटीय क्षेत्रहरूको सर्वेक्षणपश्चात् नक्सा निर्माण गरी त्यहाँ बेलायतको स्वार्थलाई मजबुत तुल्याउनु । जहाज विभिन्न ठाउँमा रोकिन्थ्यो र सर्वेक्षण दलका सदस्यहरू तटीय क्षेत्र र सामुद्रिक गहिराइ नाप्थे । डार्विन भने जमिनमा पाइने वनस्पति र जीवजन्तुको संकलनमा लाग्थे । त्यसै क्रममा उनीहरू चर्चित ग्लापोगस टापु पुगे, जहाँबाट डार्विनले थुप्रै चरा, छेपारो, कछुवा लगायतका जीव संकलन गरे । पाँचवर्षे समुद्री यात्राबाट उनले १,५२९ प्रजाति र ३,९०७ अन्य नमुना, भूगर्भशास्त्रसम्बन्धी १,३०० पृष्ठको टिपोट र प्राणीशास्त्रको ३७० पृष्ठको टिपोट ल्याएका थिए ।

बिहेको फाइदा–बेफाइदाको तुलना

डार्विन यात्रा र अवलोकनको मात्रै होइन, व्यक्तिगत घटनाका पनि लेखनी राख्थे । उनले आफ्नो जीवनकालमा २,००० मानिससँग करिब १५,००० पत्रहरूको आदानप्रदान गरे । वनस्पतिविद् जेडी हुकरलाई मात्रै उनले १,२०० पत्र पठाएका थिए । आफ्नो संकलनको जानकारी दिन, अरूको राय–सुझाव लिन, अनुसन्धानलाई प्रमाण जुटाउन उनका पत्रहरू केन्द्रित हुन्थे । समुद्री यात्राको क्रममा उनले आफूद्वारा संकलित नमुना र टिपोट हेन्स्लोलाई पठाउँथे र हेन्स्लोले थप अनुसन्धानका लागि सम्बन्धित विज्ञहरूलाई ।

पत्र आदानप्रदानले पाँच वर्षको समुद्री यात्रा सकेर बेलायत फर्कंदा डार्विन बेलायती प्राज्ञिक सर्कलका महत्त्वपूर्ण सदस्य बनिसकेका थिए । बेलायत फर्कंदा २८ वर्ष पुगेका डार्विनलाई समुद्री यात्रामा संकलन गरेका नमुना र टिपोटको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने मात्र होइन, वैवाहिक जीवनको व्यवस्थापन पनि गर्नुपर्ने थियो । उनले बिहेका लागि मामाकी छोरी इमा वेजउडसमक्ष प्रेम प्रस्ताव राखे, जुन इमाले सजिलै स्विकारिन् । प्रेम प्रस्ताव स्विकारिएको दिनको सम्झनामा डार्विनले टिपोटमा लेखेका छन्, ‘दिनहरूको पनि त्यो दिन ।’ प्रेम प्रस्ताव राख्नुअघि डार्विनले बिहे गर्दाको फाइदा र बेफाइदाको टिपोट कोरेका थिए । बिहे गर्दा ‘छोराछोरी हुने’, ‘साथ पाइने’, ‘घरको हेरचाह गर्ने मानिस हुने’, ‘संगीत, गफगाफमा रम्न पाइने’, ‘स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुने’ । बिहे नगर्दा ‘बच्चा नहुने’ र ‘बुढेसकालमा हेरचाह गर्ने मानिसको अभाव हुने’, ‘चाहेको ठाउँमा जाने स्वतन्त्रता पाइने’, ‘बेलुका पढ्न नपाइने’ इत्यादि । टिपोटको अन्त्यमा निष्कर्षमा पुग्दै डार्विनले लेखेका छन्, ‘बिहे बिहे बिहे ।’

अस्वीकृत कृतिले मच्चाएको तहल्का

बिवाहको केही समयपछि समुद्री यात्राको टिपोट र नमुना सम्हाल्ने क्रममा डार्विनले सन् १८३७ तिर उद्विकासबारे सोच्न/लेख्न थालेका थिए । एउटा नोटमा उनले लेखेका छन्, ‘प्रजाति एकबाट अर्कोमा फेरिन्छ ।’ तर, उनले लेखको त्यो वाक्य जीवन–रचनालाई ईश्वरीय देन मान्ने क्रिस्चियन धार्मिक मान्यताको विपरीत थियो, जसले प्रजातिहरूको उत्पत्ति कसैले तय गरिदिएको विश्वास गर्थ्यो । आफ्नो विचार तत्कालीन मान्यतासँग सीधै टकराएको देखेर डार्विनले उक्त टिपोटको पुछारमा स्पेनिस भाषामा लेखे, ‘क्विदादो’ अर्थात् सावधान !

आफ्नो विचार समाजको मान्यताविपरीत भएकाले त्यसले उत्पन्न गर्न सक्ने प्रतिक्रियामाथि सजग हुँदै उनले उद्विकास सम्बन्धी लेखनीलाई जारी राखेका थिए । त्यससम्बन्धी १८९ पृष्ठ लामो डार्विनको पाण्डुलिपि सन् १८४४ मै तयार थियो । यद्यपि उनले प्रकाशित गरिहाल्ने आँट गरेका थिएनन् बरु समुद्री जीव, भूगर्भशास्त्रसम्बन्धी लेख लेखेर बसिरहेका थिए । त्यतिकैमा सन् १८५८ जुन १८ मा उनले साथी अल्फ्रेड रसेल वालेसको पत्र हात पारे । वालेस त्यतिखेर इन्डोनेसियाका टापुहरूमा जीवजन्तुका नमुनाहरू संकलन गर्दै थिए । पत्रमा वालेसले लेखेका थिए, ‘जंगली जनावरको जीवन भनेको बाँच्नका लागि संघर्ष रहेछ, जहाँ कम निपुणहरू सधैं हार्छन् ।’ वालेसको पत्रमा वर्णित कुराहरू डार्विनका अप्रकाशित पाण्डुलिपिको जीव उत्पत्तिका सिद्घान्तसँग आधारभूत रूपमै मिल्थ्यो । वालेसको पत्र पाएपछि उनी आफ्नो विचारको मौलिकता गुम्न सक्ने भन्दै २० वर्षदेखि थन्क्याएर राखेको जीवको उत्पत्तिसम्बन्धी सिद्घान्तको पाण्डुलिपि प्रकाशन गर्न हतारिए । र, आफ्ना अघिल्ला पुस्तकहरू प्रकाशन गरेका प्रकाशक जोन मरे तृतीय सामु पाण्डुलिपि लिएर पुगे ।

मरेले उक्त पाण्डुलिपि छाप्न योग्य छ/छैन हेर्नका लागि आफ्ना सम्पादक ह्वाइटवेल एल्विनलाई अह्राए । पाण्डुलिपि पढिसकेपछि एल्विनले डार्विनलाई सुझाव दिए, ‘यस्तो किताबले पाठक पाउँदैन । बरु परेवाबारे किताब लेख, परेवामा सबैको उत्सुकता र रुचि छ । परेवासम्बन्धी पुस्तक लेख्यौ भने बेलायतका सबै जर्नलले समीक्षा पनि छाप्छन् ।’ एल्विनले प्रकाशकलाई पुस्तक छाप्नयोग्य नभएको सिफारिसमा लेखे, ‘यो पुस्तकको हरेक पृष्ठ कष्टकर, अप्रमाणित र काल्पनिक छ ! त्यसैले यस्तो विद्रोही पुस्तक नछापेकै बेस ।’

सम्पादकको पुस्तक छाप्न अयोग्य भएको सल्लाह लत्याउँदै जोन मरे उक्त पुस्तक छाप्ने निर्णयमा पुगे र २४ नोभेम्बर १८५९ मा ‘अन द ओरिजिन अफ स्पेसिज’ प्रकाशित भयो । पुस्तक प्रकाशित भएकै दिन छापिएका सबै १,२५० प्रति बिक्री भयो र प्रकाशकले थप १,५०० पुस्तकको अग्रिम अर्डर पाए । पुस्तक एकाएक बेस्टसेलर भयो । डेढ शताब्दीअघिको बेस्टसेलर पुस्तकले सन् २०१४ मा बेलायतको फोलियो सोसाइटीले हालसम्मकै प्रभावशाली पुस्तकका लागि गराएको विश्वव्यापी भोटिङमा प्रथम स्थान प्राप्त गर्‍यो । उक्त भोटिङका प्रतिस्पर्धीहरूमा प्लेटोको ‘द रिपब्लिक’, मार्क्स र एंगेल्सको ‘कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो’, आइन्स्टाइनको ‘रिलेटिभिटी’, इम्यानुल कान्टको ‘क्रिटिक अफ पिओर रिजन’ र एडम स्मिथको ‘द वेल्थ अफ नेसन’ देखि स्टेफन हकिङको ‘अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम’ सम्मका नयाँ–पुराना पुस्तक समाविष्ट थिए । तर, ती सबैलाई पछि पार्दै सम्पादकले ‘छाप्न अयोग्य’ ठानेको पुस्तक इतिहासकै प्रभावशाली पुस्तक बन्न पुग्यो ।

दारीको भारी

उतिबेलाको प्रबल धार्मिक मान्यताविरोधी डार्विनको विचारलाई सुन्न मानिसहरू किन उत्सुक भए ? वा उनको पुस्तक किन हातहातै बिक्यो र चर्चा चुलियो ? पुस्तकमा भएको परिवर्तनकारी विचारसँगै दुई सामान्य कुराले डार्विनलाई सहयोग गरेको इतिहासकारहरू बताउँछन् । पहिलो उनको मुखमा सजिलै झुन्डिने नाम र अर्को उनको लामो दारी ।

डार्विनको सिद्घान्तलाई डार्विनवाद (डार्विनिज्म) भनेर टीएच हक्सले सन् १८६० मा ‘अन द ओरिजिन अफ स्पेसिज’ को रिभ्यु गर्ने क्रममा पहिलोपल्ट प्रयोग गरे, जुन तत्कालै लोकप्रिय भयो । तथापि डार्विनबाहेक अरू जस्तै ः अल्फ्रेड वालेस, हर्वर्ट स्पेन्सर र स्वयं डार्विनका बाजे एरास्मस डार्विनले पनि उद्विकासको कुरा पहिल्यै गरेका थिए । वास्तवमा ‘योग्यले मात्रै बाँच्ने’ (सर्भाइभल फर द फिटेस्ट) पहिलोपटक प्रयोग गर्ने मान्छे हर्बर्ट स्पेन्सर हुन् । तर, स्पेन्सर वा वालेसको नाममा वाद जोडिँदा स्पेन्सरवाद वा वालेसवाद भन्नुभन्दा अंग्रेजीमा डार्विनवाद भन्न सजिलो भएकाले डार्विनलाई एकाएक उद्विकासको अभियन्ता बन्न सघाएको तर्क इतिहासकार जेनेट ब्राउनले गरेका छन् ।

‘ओरिजिन’ पुस्तक प्रकाशित भएपछि नै डार्विन बिरामी पर्न थाले । उनको दारी बढ्यो । उनको दारीयुक्त कायाका फोटो, तस्बिर र व्यंग्य कार्टुनहरूमा, पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हुन थाले । बेलायतकै ‘खतरनाक’ मान्छेको उपमा पाएका उनको स्वरूप भने दारीले गर्दा त्यागी सन्त वा जोगीको जस्तो देखिन्थ्यो । त्यतिबेला बेलायतमा जस्तो फ्रान्समा डार्विन चर्चित थिएनन् । तर, उनको दारीयुक्त फोटो र बाँदरसँगै राखेर खिल्ली उडाई बनाइएका कार्टुनहरूले उद्विकासको मान्यतालाई स्थापित गर्न सहयोग नै गरेको ठान्छन् इतिहासकार ब्राउन । त्यसकारण सिद्घान्तको सच्चाइसँगै त्यसलाई लोकप्रिय बनाउन डार्विनको दारीले मद्दत गर्‍यो ।

डार्विनवादको दुरुपयोग

डार्विनको ‘अन द ओरिजिन अफ स्पेसिज’ पुस्तक प्रजातिको उत्पत्ति क्रमिक विकासबाट हुन्छ, जसलाई प्रकृतिको छनोटले निर्देशित गर्छ भन्ने सामान्य सिद्घान्तको व्याख्या हो, जसलाई बलशाली बनाउन उनले थुप्रै तथ्य अघि सारेका छन् । प्रकृतिमा घरेलु जनावरमा पाइने भिन्नता, प्रजातिगत र भेराइटीगत विविधताको फरकदेखि बाँच्नका लागि गरिने संघर्ष, प्रकृतिको छनोट, वंशानुगत भिन्नता र प्रजातिगत विभाजनसम्मका व्याख्या ‘ओरिजिन’ मा अटाएका छन् र दुई च्याप्टर भूविज्ञानसँग सम्बन्धित छ । मानव उत्पत्तिबारे चर्चा नगरिएको उक्त पुस्तकमा डार्विनले लेखेका छन्, ‘दुर भविष्यमा कुनै दिन मानव उत्पत्तिको इतिहासबारे नयाँ प्रकाश छरिनेछ ।’

समयक्रममा उनको सिद्घान्त स्थापित त हुँदै गयो, तर प्रकृति छनोटको सिद्घान्त जीवको उत्पत्ति र विकासमा मात्रै होइन, सामाजशास्त्र, अर्थशास्त्र र राजनीतिमा पनि लागू हुन्छ भनेर त्यसको दुरुपयोग गर्नेहरू अर्थात् ‘सामाजिक डार्विनवादी’ हरू पनि बढे । उनीहरूको मूल मन्त्र हर्बर्ट स्पेन्सरको चर्चित वाक्य ‘योग्यले मात्रै बाँच्ने’ थियो । उनको मान्यता थियो– गरिबीको कारण असक्षमता हो, अविवेकी हुँदा संकट निम्तिन्छ र निष्क्रियताले भोकमरी ल्याउँछ । जन्मजात राम्रा गुण बोकेकाहरू नै शक्तिशाली हुने हुन् । त्यसकारण धनीहरूले गरिबहरूको काँध थाप्दा त्यसले झन् ैठूलो संकट निम्त्याउँछ । केही पाउन केही गुमाउनैपर्छ । यो नै प्रकृति छनोटको नियम हो । यस्तो सामाजिक डार्विनवादी मान्यताले साम्राज्यवाद, सामाजिक असमानता, कर्पोरेट छलकपट र जातिवादलाई मलजल गर्न टेवा दियो । हिटलरले नाजी प्रपोगान्डा चलाउन यही थेगो प्रयोग गरे । ‘बलियो बाँच्ने हो, निर्धाले मर्ने हो’ भन्दै हिटलर मानसिक र शारीरिक अशक्तहरूको सफाया गर्थे । उनी आफ्नो बलियो जातिको वंश रक्षाका लागि यहुदीलाई ‘बाँच्न अयोग्य’ भन्दै वध गर्थे । १९ औं शताब्दीका अमेरिकी उद्योगपति जोन डी रकफेलरदेखि एन्ड्रु कार्नेगीसम्मले ठूलो व्यवसायको सफलतासँग योग्यहरूले मात्रै बाँच्न पाउने तथाकथित नियम जोडे । त्यसकारण डार्विनले उच्चारण नै नगरेको विषयलाई शासकले जबर्जस्ती शासन बलियो तुल्याउन, पुँजीपतिले अन्धाधुन्द पुँजी विस्तार गर्न, साम्राज्यवादीले आफूखुसी फैलन डार्विनको सिद्घान्तको दुरुपयोग गरे ।

वर्तमानको आँखामा डार्विन

‘ओरिजिन’ पुस्तकमा मानव उद्भवबारे मौन बसेका डार्विनले अर्को चर्चित पुस्तक ‘द डिसेन्ट अफ म्यान एन्ड सेलेक्सन इन रिलेसन टु सेक्स’ मा त्यसबारे प्रशस्त चर्चा गरेका छन् । त्यसमा उनले मानव उत्पत्ति अन्य जनावरजस्तै प्राकृतिक छनोटको कारण भएको तथ्य र तर्क पेश गरेका छन् । उक्त पुस्तकमा डार्विनले प्राकृतिक छनोटजस्तै शक्तिशाली सिद्घान्त यौनिक छनोट (सेक्सुअल सेलेक्सन) लाई अघि सारेका छन् । उक्त मान्यताअनुसार, पोथी प्राप्तिका लागि भालेहरूबीच संघर्ष हुन्छ, जसमा पोथीले ‘आकर्षक’, ‘ठूलो’, ‘सुन्दर’ भालेलाई समागमका लागि रोज्छिन् । र, पोथीको उक्त यौनिक छनोट वंशानुगत रूपमा सन्तानमा सर्दै जान्छ ।

केही साताअघि ‘साइन्स जर्नल’ मा डार्विनको यौनिक छनोटबारे बृहद् संश्लेषण लेख छापिएको छ, जसमा डार्विनले प्रस्तुत गरेजस्तै पोथीलाई आफूतिर आकर्षित गर्ने गुणहरू भालेमा मात्रै सीमित नहुने बरु त्यस्ता विविधायुक्त गुणहरू दुवै लिंगमा हुने तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ । उक्त लेखमा डार्विनले पोथीमा हुने त्यस्ता गुण, क्षमता र सौन्दर्य चिह्नहरूलाई अनदेखा गरी आफूमाथि तथ्यभन्दा तत्कालीन भिक्टोरियन समाजमा विद्यमान रहेको पित्तृसत्तात्मक सोचलाई हावी हुन दिएको तथ्य पेस गरिएको छ । त्यसो त डार्विनले ‘स्त्रीहरू पुरुषभन्दा नैतिकवान भए पनि उनीहरूको बौद्घिकता पुरुषको दाँजोमा कम हुने’ लेखेका छन्, जसको कुनै वैज्ञानिक आधार छैन् । डार्विनजस्तो समाजमा विद्यमान जैविक सृष्टिको मान्यतालाई तथ्यद्वारा चुनौती दिने व्यक्तिले पुरुषलाई साहसी, बलियो र बुद्घिमान देखाउन तथ्यप्रति हालेको पर्दाले उनीभित्रको पित्तृसत्तात्मक सोचलाई प्रस्ट्याउँछ । डार्विनमा स्त्रीप्रतिको वैरभाव देखिए पनि उनको जीवनमा अल्बर्ट आइन्स्टाइनजस्तो परस्त्रीगमन गरेको, श्रीमती र बच्चाहरूलाई क्रूर व्यवहार गरेको, डीएनए पत्ता लगाउने जेम्स वाट्सन र फ्रान्सिस क्रिकले जस्तो आफ्ना सहअन्वेषकलाई पर्याप्त श्रेय नदिएको जस्ता दाग भेटिएको छैन ।

उनको प्रकृति छनोटको सिद्घान्त सत्य देखिए पनि यौनिक छनोटको सिद्घान्त पूर्वाग्रही र स्त्रीद्वोषी भेटिन्छ । तर, डार्विनका केही मान्यतामा हामीलाई पूर्वाग्रही लाग्दै गर्दा उनी आफैँले लेखेको कुरा यहाँ स्मरण गर्न उपयुक्त हुनेछ । प्रकृति छनोटको सिद्घान्तको पक्ष र विपक्षमा बहस हुने संकेत गर्दै ‘ओरिजिन’ पुस्तकमा उनले लेखेका थिए, ‘म आत्मविश्वासका साथ भन्न सक्छु, भविष्यमा कुनै युवा प्रकृतिशास्त्रीले (उनले नबुझेका वा थाहा नपाएका कुराहरूको) निष्पक्ष भएर (यस सिद्घान्तको) मूल्यांकन गर्नेछ ।’ त्यसैले डार्विनको प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई अँगाल्नुको अर्थ उनको पित्तृसत्तात्मक सोचप्रति आँखा चिम्लनु होइन, साथै उनको स्त्रीद्वोषी सोचबारे उजागृत नयाँ तथ्यले प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई पुड्को पनि पार्दैन ।

प्रकाशित : माघ २९, २०७८ ०८:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×