बजेट, निर्मला र भारत- विचार - कान्तिपुर समाचार

बजेट, निर्मला र भारत

निर्मलाले त्यस दिन सबैको अघि ‘यो महेन्द्र जहिले पनि जस्ताको तस्तै देखिन्छ’ भन्दै मुसुक्क हाँसेर केही कुरो भनेपछि मैले ‘म्याडम वित्तमन्त्रीलाई सदैव नेतृत्वमा रहने आशीर्वाद शिक्षकहरूले दिएका हुन्’ भन्दा उनी भावुक भएकी थिइन् ।
महेन्द्र पी‍. लामा

आजको भारतकी वित्तमन्त्री निर्मल सीतारमणसँग मेरो भेट ४२ वर्षअघि दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयु) को सेन्टर फर इकोनमिक स्टडिज एन्ड प्लानिङ (सीईएसपी) मा भएको थियो । भारतका चारै कुनाका हामी लिखित परीक्षामा उत्तीर्ण भई अर्थशास्त्रमा एमए गर्न जेएनयु पुगेका थियौं । सबैको उमेर त्यस्तै १८–१९ वर्षको थियो ।

विश्वविद्यालयको क्याम्पस भर्खर बन्दै थियो । ठूलो कक्षा, ६–८ वटा पंखा । हरियो बोर्डअघि भारतका प्रसिद्ध शिक्षकहरूले हामीलाई पढाउन थाले । प्रथम पटक राष्ट्रिय स्तरमा होडबाजीमा पस्ने मौका थियो मेरो । शिक्षकहरूमा अति नै साधारण पोसाक लगाएका, अर्थशास्त्रका थ्यौरीहरू खर्लप्पै खाएका र भारतसहित विश्वका नामी विश्वविद्यालयमा डिग्री हासिल गरेकाहरू थिए । अमित भादुडी, कृष्ण भारद्वाज, सुनन्दा सेन, प्रभात पटनायक, शीला भल्ला, डीएन राव, अमल सन्याल, उत्सा पटनायक अनि अनंज मुखर्जी र सतीश जैन पनि । दार्जिलिङको प्रसिद्ध सन्त जोसेफ कलेजमा अर्थशास्त्रमा अनर्स डिग्री पाएपछि कम्मर कसेर जेएनयुमनै पढ्छु भनेर मैले घर, गाउँ, परिवार छोडेको थिएँ ।

गर्मीको टाकुरामा पढाइ सुरु भयो । हाम्रो छात्राबास अलिक परतिर । बिहान उठेदेखि राति ओछ्यानमा नपसुन्जेलसम्मै चर्चा–परिचर्चा, वादविवाद । चियाको ढाबामा पनि विश्वमा के हुँदै छ, भारत कतातिर बग्दै छ आदिमाथि बहस । सुनेरै पनि ज्ञान बढ्थ्यो । चर्चामा भाग लिनलाई अखबार, पत्रपत्रिका, जर्नल र पुस्तक खोतल्नैपर्ने हुन्थ्यो अनि पुस्तकालयमा अड्डै जमाउनपर्ने हुन्थ्यो ।

हाम्रो श्रेणी–कक्षामा ठूलाठालुहरूका छोराछोरी धेरै थिए । कसैका पिताजी संसद् सदस्य, कसैका भारत सरकारमा उच्च अधिकारी; अर्कातिर हामी धेरैका परिवार समाज, संस्कृति, साहित्य क्षेत्रमा निकै अघि बढेका । निर्मला–अजय म्याथ्यु–टीके अरुणहरू दक्षिण भारतबाट आएका थिए; कमलेश, टोप्पो, फिरोज हामी सबै पूर्वी भारतबाट; मीरा–शशी आदि उत्तरी भारतबाट । ३६ जना थियौं, सानोतिनो भारत नै । जेएनयुको खुबी नै यही थियो । शिक्षकहरू पनि चारैतिरबाट आएका थिए । अमित भादुडी र कृष्ण भारद्वाजले पुँजी व्यवस्थाका जडहरू, सेनले अन्तर्राष्ट्रिय अर्थशास्त्र, रावले इकोनोमेट्रिक्स, भल्लाले पब्लिक फाइनान्स र प्रभात पटनायकले औद्योगिकीकरणका आधार एवं आघातहरू पढाउँदा पहिलेपहिले त बुझ्नै गाह्रो हुन्थ्यो । अर्कातिर सेमेस्टर प्रणाली, अति नै व्यस्त राख्ने प्रणाली । हरेक विषयमा पन्ध्र–बीस पृष्ठमा आफ्नो मन्तव्य लेख्नैपर्ने, टर्म पेपरको नाममा ।

थकित हुन्थ्यौं, रगडाएकामा रिसाउँथ्यौं तर ज्ञान र लेख्ने–बोल्ने अनुभव भने थाहै नपाई आफूभित्र पस्थ्यो पनि । सेमेस्टर सकेर छुट्टी मनाउन घरतिर लाग्नुअघि निर्मलासहित हामी मिल्ने साथीहरू सुन्दर पार्थसारथि शिला (रक) माथि चढेर दिल्ली सहरतिर चक्षुगति मोड्थ्यौं । यसरी बित्थे हाम्रा एमएका स्वर्णिम क्षणहरू ।

धेरै साथी नोकरी–धन्धातिर लागे । हामी कतिपय एमफिल/पीएचडी गर्नतिर लाग्यौं । निर्मला पनि अरू अध्ययन गर्न विश्वविद्यालयमै बसिन् । हामीभन्दा एक वर्ष कान्छो श्रेणीमा अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने अभिजित ब्यानर्जी र साथीहरू थिए । हाम्रो एमएको झुन्ड अति नै होनहार हुन गयो । अरुण ‘इकोनमिक टाइम्स’ को प्रमुख सम्पादक, आनन्द ‘बिजिनेस टुडे’ को सम्पादक, कोही बैंकका उच्च अधिकारी अनि कोही ठूला कम्पनीहरूमा माथिकै व्यवस्थापक । निर्मला भने वाणिज्य र रक्षामन्त्री हुँदै आज वित्तमन्त्री बन्न पुगिन् । वाणिज्यमन्त्री हुनासाथ निर्मलाले नै त्यही क्याम्पसभित्रको पार्थसारथि शिलाको टुप्पोमा खिचेको कालो–सेतो तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा हालेपछि ठम्याउन सक्ने कतिपयले ‘लौ, तिम्रो आफ्नो विद्यार्थी जीवनको स्मरण गर्दै निर्मलासँगको तस्बिर’ भनी मलाई पठाएका थिए । हामी यादको मीठो पोकोमा रुमल्लिएका थियौं ।

भारतकी वित्तमन्त्री भएपछि निर्मलाले पन्ध्र दिनअघि संसद्मा तेस्रो बजेट प्रस्तुत गरिन् । कोरोनाले दुई वर्षअघि भित्र्याएको महामारीले भारतीय अर्थव्यवस्थालाई व्यापक एवं गहिरो आघात पुर्‍याएको समय हो यो । राज्यहरू त के, राष्ट्रकै वित्तीय व्यवस्था उथलपुथल रहेको चिन्ताजनक क्षण हो यो । विश्व व्यवस्था नै यत्रतत्र घुमिरहेको यसै समयमा चीनले भारतसँगको सीमा क्षेत्रमा अवैध र थाहै नपाउने प्रकारले जो हस्तक्षेप गर्‍यो, त्यसले राष्ट्र सुरक्षाका निम्ति ठूलै रकम मोड्ने नै भयो । उता फेरि विभिन्न कलकारखाना शिथिल र बन्द नै भएपछि लाखौंको संख्यामा श्रमिक–खटिखाने जनता बेरोजगार भएपछि सरकार पुन: नि:शुल्क कल्याण योजनाहरूमा धन–सामग्री जुटाउन बाध्य नै भयो । निर्मलालाई चारैतिरबाट आर्थिक–वित्त कठिनाइले घेरेको यस समयमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका निम्ति पनि आर्थिक मुद्दा नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती र राजनीतिक जोखिम हुने नै भयो । यसर्थ सम्पूर्ण राष्ट्र निर्मलाको राष्ट्रिय बजेटको इन्तजारमा थियो । हामी साथीहरू पनि त्यति नै उत्सुक थियौं, निर्मलाको बजेट भाषण र प्रस्तुतिमा । तीन वर्षअघि उत्तराखण्डको मसुरीमा हिमालय क्षेत्रका मुख्यमन्त्रीहरूद्वारा आयोजित एउटा सभामा पन्ध्रौं वित्तीय आयोगका अध्यक्ष, नीति आयोगका उपाध्यक्ष सबै सँगै बसेको समय निर्मला अति नै इच्छुक र उत्सुक थिइन्, भारतीय अर्थव्यवस्थालाई विश्वस्तरमा पुर्‍याएर एउटा नयाँ कीर्तिमान हासिल गर्नलाई । सबैले ध्यान लगाएर सुनेका थियौं, भर्खरै वित्तमन्त्रीको पदभार सम्हालेकी निर्मलाले के भन्छिन् भनेर । सिक्किमका मुख्यमन्त्री प्रेमसिंह तामाङले, त्यसै अवधिमा आफ्नै राज्यको बजेट प्रस्तुतिले गर्दा मसुरी जान नसक्दा, मलाई सिक्किम टोलीको नेतृत्व गर्ने अभिभारा दिएका थिए । निर्मलाले त्यस दिन सबैको अघि ‘यो महेन्द्र जहिले पनि जस्ताको तस्तै देखिन्छ’ भन्दै मुसुक्क हाँसेर केही कुरो भनेपछि मैले ‘म्याडम वित्तमन्त्रीलाई सदैव नेतृत्वमा रहने आशीर्वाद शिक्षकहरूले दिएका हुन्’ भन्दा उनी भावुक भएकी थिइन् ।

निर्मलाको यो तेस्रो बजेट अचम्मकै बन्न गयो । विपक्षी दलहरूसमेत बोल्नै सकेनन्, बोल्ने र विरोध गर्ने ठाउँ नै पाएनन् । प्रधानमन्त्री गदगद भए, रक्षामन्त्री मुस्कुराए, व्यापार–वाणिज्य गर्नेहरू ब्युँझिए र गरिब साधारण जनता अब त आङमा घाम लाग्ने रहेछ भनेर आकाशतिर हेर्न लागे । विभिन्न राज्य हामी पनि यस्तै बजेट पेस गर्नुपर्छ भन्नेतिर लागेका छन् । बजेट प्रस्तुतिपछि, सबैले छोटो बजेट पल्टाई–पल्टाई हेरे । हामी निर्मलाका पुराना साथीहरू अझै उत्सुकतामा डुबेका थियौं नै । निर्मलाको यो तेस्रो बजेटमा चार–पाँचवटा मन छुने र ठूलो सोच रहेको आभास पायौं ।

प्रथमत:, यो बजेटमा पहिलेझैं व्यक्ति–मान्छे–जनतालाई हेरेर वित्तीय प्रणाली र वितरण नबनाई राष्ट्रको सग्लो विकास गर्नतिर ध्यान दिइयो । अर्थात्, बिँडी, टेलिभिजन, गाडी र अन्य वस्तुमा लगाइने करमा छुट वा बढावा नगरेर, ठूलै विकासका मुद्दाहरूलाई अघि ल्याइयो । दोस्रो, प्रथम पटक पुँजी–सम्पत्ति गतिलै रूपमा निर्माण गर्नलाई धनराशिमा ३५ प्रतिशत वृद्धि गरियो । अर्थात्, भारतको मोठ घरेलु आयको २.९ प्रतिशत धनराशि यसैका लागि छुट्याइयो । यस अन्तर्गत आउँदो वित्तीय वर्षमा २५ हजार किलोमिटर राष्ट्रिय राजमार्ग, आउँदो तीन वर्षमा नयाँ सरसामान सम्हाल्ने १ सय वटा कार्गाे टर्मिनल, ४ सय नयाँ वन्दे भारत रेल, फाइभजी नेटवर्क, नयाँ हवाई अड्डा आदि बनाइनेछन् । तेस्रो, अबउसो भारत स्वतन्त्र भएको सय वर्ष पुग्दा सन् २०४७ सालसम्मलाई ‘अमृत काल’ भनी घोषणा गर्दै वित्तमन्त्रीले राष्ट्रको बुनियादी संरचना नै रूपान्तरण गर्ने कार्यक्रमहरू अघि ल्याइन् । यसमा गतिशक्ति नामक बाटोघाटो–रेल आदिलाई हरेक राज्यमा मात्रै नपुर्‍याएर सनराइज टेक्नोलोजी अन्तर्गत हरित प्रौद्योगिकी, आर्टिफिसियल इन्टलिजेन्स, सेमी कन्डक्टर्सलाई व्यापक रूपमा राष्ट्रका कुनाकुनामा पुर्‍याइनेछ । चौथो, सरकारको अधीनमा रहेका विभिन्न औद्योगिक एवं सेवार्थ एकाइहरूलाई निजीकरण गर्दै आउँदो वर्ष मात्रै ६० हजार करोड भारु बटुलिने भएको छ । दशकौंदेखि सरकारले चलाउँदै आएको एयर इन्डिया टाटा कम्पनीले लिएपछि अरूलाई पनि निजीकरणको लहरमा राखिएको छ । पाँचौं, सरकारले नै अब डिजिटल रुपैयाँ जारी गर्नेछ अनि क्रिप्टोकरेन्सीमाथि प्रतिबन्ध लगाउने नीतिलाई थातीमा राख्तै हाल बजारमा रहेका युनोकोइन र कोइनडीसीएक्स लगायत सबै क्रिप्टोकरेन्सीमा हस्तान्तरण गर्दा मात्रै पनि ३० प्रतिशतको कर लगाउने घोषणा गरिएको छ । नेपाल–भोटाङ जस्ता छिमेकी राष्ट्रहरूमा डिजिटल रुपैयाँको केकस्तो प्रभाव पर्छ, यसमाथि अध्ययन गरिएकै छैन ।

अबउसो भारतका गाउँगाउँमा रहेका पोस्ट अफिस, डाक घर आदिलाई पूर्ण बैंकमा परिवर्तन गरिनेछ । सबै डाकघरमा एटीएम सुविधासमेत पुर्‍याइनेछ । कृषकहरूलाई आधुनिक टेक्नोलजीको फाइदा दिन ड्रोनको पर्याप्त प्रयोग गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ । सहर–नगरहरूको विकासका लागि यातायात–सञ्चार–फोहोर व्यवस्थापन–पिउनेपानी आदिमाथि व्यापक खर्च गरिनेछ । भारतमा पहिलो पटक दुई नदी (मध्यप्रदेशको केन र उत्तरप्रदेशको बेतवा) लाई जोडेर पानीको हाहाकार टाल्ने प्रयास गरिनेछ । धेरै वर्षदेखि थाती रहेको नदी–नदी जोड्ने कार्यलाई यसपालि भने ४५ हजार करोड भारुको लागतमा कार्यान्वयन गरिने नै भयो । यस्तै पाँचवटा अन्य परियोजना विस्तृत रूपमा अघि ल्याउने घोषणा पनि वित्तमन्त्रीले गरिन् । चीनको सेन्जेन नगरमा विशेष आर्थिक जोन (एसईजेड) ले ल्याएको व्यापक विकासझैं भारतमा पनि यससित सम्बन्धित सन् २००५ को ऐनलाई बदलेर पुँजी निवेशकहरूले माग्दै आएको आजको स्थिति सुहाउँदिलो सुविधा, श्रम कानुन, टेक्नोलजी आदि संलग्न गरी नयाँनयाँ क्षेत्रमा यस्ता विशेष जोनहरू बसाइनेछन् ।

भारतमा महामारीको समय एउटा बहस नै छेडिएको थियो, कोरोनापछि अर्थव्यवस्था धिमा कि द्रुत गतिमा विकास हुन्छ भन्ने कुरोमा । अर्थात्, विकासको वृद्धिदर (ग्रोथ रेट) के होला ? कसैले यो ‘भी’ आकारको त कसैले ‘यु’ आकारको हुन्छ भने । अर्थात्, विकासको दर कोरोना महामारी सकिनासाथ ह्वात्तै बढ्छ (भी आकार) वा केही वर्षपछि (यु आकार) बढ्न सुरु हुन्छ । यो वादविवाद जारी रहँदारहँदै पनि भारत सरकारले आर्थिक वृद्धिदर ८ प्रतिशतदेखि माथि नै तोक्यो । अर्थात्, त्यो आउँदो वित्तीय वर्ष सन् २०२२–२३ मा लगभग भी आकार नै हुने भयो । कारण, सबैले बदला नै लिने भावनाले काम गर्ने भए

अरे † अर्थात्, बदला पर्यटन (रिभेन्ज टुरिजम) हुने अरे, जस अन्तर्गत अहिलेसम्म कहिले पनि नदेखिएको संख्यामा पर्यटकहरू तँछाडमछाड भन्दै घुम्न निस्कने अरे । यो एउटा नयाँ प्रवृत्ति नै हुने भयो । यस्तै बदलाको भावना कृषि, उद्योगधन्दा, यातायात, होटल–रेस्टुराँमा पनि देखिने अनुमान गरिएको छ ।

वित्तमन्त्री निर्मलालाई बजेट पेस गर्दा कतिपय कुराले चिन्तित बनाएकै हुनुपर्छ । उनले एकापट्टि राष्ट्रव्यापी विकासको दुन्दुभि बजाइन्, अर्कापट्टि उनकै राजनीतिक पार्टीसहित अन्य सबै पार्टीले उत्तरप्रदेश, मणिपुर, पन्जाब, गोवा र उत्तराखण्डको चुनावमा बिजुली–पानी नि:शुल्क, हजारौंको संख्यामा रोजगारी, अन्न पनि नि:शुल्क दिने घोषणा गरे । एउटा पार्टीले त कृषकहरूले लिएको ऋण तिर्नपर्दैन भनेर घोषणै गर्‍यो । बिजुली वितरण गर्ने कम्पनीहरू बिजुली चलाउने कतिपय राज्यले पैसा नदिँदा बन्दै हुने स्थितिमा पुगिसके र पनि बिजुली नि:शुल्क दिने अरे † नि:शुल्क बिजुली पाएर जमिनमुनिको पानी नचाहिँदो ढंगमा निकालेपछि अर्कातिर पिउनेपानीको हाहाकार । ऋण नै नतिर्नू भन्ने घोषणाले बैंकहरू छरपस्ट र सरकारी रोजगारीमा जथाभावी मान्छे लगाएपछि विभाग–सरकारको घाटाको स्थिति नै छताछुल्ल । फेरि वित्तमन्त्रीले पैसा कहाँबाट ल्याउने ? धेरैले भन्दै छन्— सरसामानको माग नै कम भयो, जनता जनार्दनमा किन्ने शक्ति बढाउनलाई कि त सस्तो ब्याजमा ऋण देऊ वा रिजर्ब बैंक अफ इन्डियाले प्रशस्त पैसा छापी जनता जनार्दनकहाँ पुर्‍याएर किन्ने क्षमता बढाइदिनुपर्‍यो । माग बढ्दा उत्पादन बढ्छ र उत्पादन गरे, आय र रोजगारी बढ्छ । वित्तमन्त्रीले यस्ता चर्चा–परिचर्चाको ख्यालै राखिनन्, यसपालिको बजेट पेस गर्दा ।

भारतीय अर्थव्यवस्था चलाउनु, सुगठित बनाउनु सजिलो काम हँुदै होइन । एकापट्टि पन्जाब, महाराष्ट्र, कर्नाटक र गुजरातजस्ता सम्पन्न राज्यहरू; अर्कापट्टि बिहार, उत्तरप्रदेश र झारखण्डजस्ता शिथिल–पछाडिएका क्षेत्रहरू । प्रधानमन्त्री, संविधान, राष्ट्र र राजनीतिक पार्टी भने एउटै । फेरि त्यो के हो जसले यति भीषण असमानता ल्याउँछ ? प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रलाई नै आत्मनिर्भर बनाउन ‘मेक इन इन्डिया’ को प्रस्ताव राखे । चीनसँगको खँदिलो आर्थिक सम्बन्धलाई तोड्नैपर्ने भयो किनकि चीन सीमा क्षेत्रमा अवैध रूपमा हस्तक्षेप गर्दै ओगट्न पछि लाग्यो । पचासभन्दा बढी चिनियाँ एपहरूमा प्रतिबन्ध लगाइयो, सबैले चीनबाट दूर रहने संकल्प नै गरे । र पनि, सन् २०१९ मा भारत–चीन व्यापार लगभग ९० अर्ब डलर थियो, चीनलाई आर्थिक बहिष्कार गर्दा त यो व्यापार बढेर लगभग १२७ अर्ब डलर नै पुग्यो । त्यही पनि भारतलाई ठूलो व्यापार घाटा । अर्थात्, चीनमाथि भारत यति गहिरो अनि व्यापक रूपमा निर्भर रहँदो रहेछ भन्ने फेरि पुष्टि ।

यही सबै कुराले चिन्तित बनाएकाले नै वित्तमन्त्री निर्मलाले प्रधानमन्त्री मोदीसँग मिलेर अब ठूलै सोच्ने गतिविधि अपनाइन् । देशलाई नयाँ दिशानिर्देश गरे, वित्त र प्रधानमन्त्रीले । निर्मलाले ४२ वर्षअघि जेएनयुको एमएको कक्षामा पढेको र पाएको ज्ञानलाई आफ्नै अनुभवसँग घोलेर यसरी भारतलाई उकालो लगाउँदै छिन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ३, २०७८ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महिला तस्करी, अनुराधा र खड्गबहादुर

अग्लो बिल्डिङबाट कसैले एउटा कागज फ्याँकेपछि खड्गबहादुर सिंह विष्टले उकालो हेर्दा एउटी महिलाले त्यो पढ्न भनी इसारा गरिन्। उनले हतारसाथ पत्र खोलेर पढे। बनारसमा बस्ने एक नेपालीले ती अठार वर्षीया राजकुमारी मैयालाई झुठो आश्वासन दिएर कलकत्ता ल्याई व्यापारीलाई बेचेका रहेछन्।
महेन्द्र पी‍. लामा

लगभग सय वर्षअघिको अखिल भारतीय गोर्खा लिगको कलकत्ता प्रशाखाका मूल मन्त्री खड्गबहादुर सिंह विष्ट र आजको काठमाडौंस्थित अनुराधा कोइरालाको नेतृत्वमा रहेको माइती नेपाललाई एउटै मञ्चमा उभ्याएर देह व्यापारका निम्ति गरिने नेपाली महिलाहरूको तस्करीबारे सोधे सायद एउटै जवाफ पाउँछौं । महिला तस्करी बजार व्यवस्थाको एउटा अभिन्न अंग हो ।

बजारमा झैं माग र आपूर्ति (डिमान्ड–सप्लाई) को एउटा समागम हो । डिमान्ड छ र नै सप्लाई हुन्छ अनि बजार व्यवस्था कायम रहन्छ । अर्कातिर, अर्थशास्त्रमा सेजको नियम भनेझैं सप्लाई पहिलो कुरो हो, डिमान्ड स्वतः हुन्छ । बजार व्यवस्था नै मूल्य र मुनाफामा आधारित भएको हुनाले जुन वस्तु बजारमा ल्याउँदा मूल्य–मुनाफा हुन्छ, त्यही वस्तुमाथि व्यापार–वाणिज्य अघि बढ्छ । वस्तु केही–कुनै पनि हुन सक्छ— डाइजेस्टिभ बिस्कुट, अमूलको मक्खन, सामसुङको फ्रिज, फ्रान्सको राफेल हवाईजहाज, कोभिडको खोप र सिंगल माल्ट ह्विस्की । यी सबै पुँजीपतिहरूले कारखानामा बनाउँछन् र बजारमा ल्याउँछन्, जनता–जनार्दन उपभोक्ताको कल्याण–सन्तुष्टि–आपूर्तिका निम्ति । तर यी सबै सामान–वस्तुहरू निष्प्राण हुन्छन्, मुस्कान र आत्मा हुँदैन र बोल्न सक्तैनन्, पीडा–चीत्काररहित हुन्छन् ।

देह व्यापारका निम्ति महिलाहरूको तस्करी र मूल्य–मुनाफाका निम्ति मात्रै वस्तु उत्पादन गर्ने कारखानाहरूबीच भिन्नता यही छ । एउटाले निर्जीव वस्तुहरू बेच्छ र अर्कोले जीवित । तथापि बजार व्यवस्थासँग मेल खाने काम भने दुवैले गर्छन् । अर्कातिर, प्राण भएको व्यक्तिले निष्प्राण ओप्पो मोबाइल र हुन्डाई गाडी निर्माण गर्छ, उतापट्टि फेरि प्राण भएको व्यक्तिलाई निष्प्राण बनाउन बजारमा घुसाउँछ । बजार व्यवस्था हुँदाहुँदै, चीजबीजको किनबेच हुँदाहुँदै अनि डिमान्ड र सप्लाईको खेल रहँदारहँदै, महिला–बालिकाहरूलाई बजार व्यवस्थाको वस्तु बन्न नदिन कोसौं दूर आपूर्तिका केन्द्रहरू नै भत्काउने प्रयास गर्छन् अनुराधा र खड्गबहादुरहरू । कारण, महिला तस्करी र देह व्यापारको जड नै गरिबी–असाक्षरता र अनभिज्ञतामा मुछिएको परिस्थिति हुन् । यसको मुटु नै आफ्नै राष्ट्रले लाजै नमानी अविकसित राखेका परिवार, समुदाय र गाउँघर हुन् । र यसको आत्मा नै सत्ता–सरकार–राज्यले बनाएको निन्दनीय प्रथा र प्रणाली हुन् ।

सन् १९२० को दशकमा कलकत्तामा भएको घटनाक्रम र त्यसको सय वर्षपछि सन् २०२० को दशकमा हुँदै गइरहेको उत्पीडनले नेपाली महिलाहरूको तस्करीलाई सीधै जोड्छ अनि सबैमा फेरि करुणा र केही गर्न नसकेको बोधको डढेलो लाग्छ । अनुराधा र खड्गबहादुरको समाज–जाति–राष्ट्रप्रतिको झुकाव र योगदानका कथाहरू उल्लेखनीय र अद्वितीय नै छन् ।

अप्रिल १९२६ मा कलकत्तामा गोर्खा कल्याण संघले चितपुर रोडको आफ्नो कार्यालयमा भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा केही आर्थिक दान जुटाउन एउटा समारोह गरेको थियो । तिनताक खड्गबहादुर भर्खरै बीकममाथि कलेजको डिग्री हासिल गरेर स्वतन्त्रता संग्राममा होमिएका थिए । त्यस दिन संघको सभामा गइरहेको समय एउटा अग्लो बिल्डिङबाट कसैले तलतिर एउटा कागज–चिठी फ्याँकेपछि उनले उकालो हेर्दा एउटी महिलाले त्यो चिठी पढ्न भनी इसारा गरिन् । उनले हतारसाथ पत्र खोलेर पढे । त्यहाँ लेखिएको थियो— पद्मप्रसाद भनिने बनारसमा बस्ने एक नेपालीले ती अठार वर्षीया राजकुमारी मैयालाई झुठो आश्वासन दिएर कलकत्ता ल्याई व्यापारी हीरालाललाई बेचेछन् । हीरालालले राजकुमारीलाई आफ्नै घरमा देह व्यापारमा राखेको रहेछ । खड्गबहादुरलाई यस पत्रले अवाक्–भावुक मात्रै नबनाएर, उनलाई कैयौं नेपाली महिलालाई तस्करी गरी बनारस हुँदै कसरी कलकत्ता पुर्‍याइँदो रहेछ भन्ने कुराले घोच्न थाल्यो । राजकुमारीलाई हीरालालबाट कसरी मुक्ति दिलाउने र खोसेर घर पुर्‍याइदिने भन्नेतिर उनले सोच्न लागे । अन्तमा उनले तय गरे— तस्करीको यो घीनलाग्दो शृंखला र रोगलाई स्वाहा पार्न हीरालालको हत्या गर्नैपर्छ ।

केही दिनपश्चात् खड्गबहादुर अर्कै पहिरन लगाई धारिलो खुकुरी बोकेर हीरालालको घर पुगे । कुरा कोट्याउनलाई र सच्चाइ बुझ्नलाई उनले हीरालाललाई भने, ‘मलाई बनारसबाट पद्मप्रसादले पठाएका हुन् ।’ यति भन्दा नै हीरालालले उनलाई घरभित्र पसायो र आफ्नो भव्य बैठककोठामा बसायो । हीरालाललाई देखेर उनी तीनछक परे । चाउरी परिसकेको वृद्ध, केश रंगाएको र सिरानीमा अडेस लागेर कुराकानी गर्ने । उनले अझै कुरा बुझ्न भने, ‘पद्मप्रसादले सोह्र–सत्र वर्षका दुई ठिटीहरूलाई बनारस ल्याएका छन् । तर तपाईंकोमा पुर्‍याउनलाई अलिक निकै पैसा चाहिन्छ भन्दै छन् । उनले तपाईंलाई बनारस आउन भन्नका लागि मलाई यहाँ पठाएका हुन् ।’ हीरालालले गदगद हुँदै भन्यो, ‘मैले राजकुमारीलाई पाउन त्यति धेरै रकम दिएको थिएँ तर यसलाई मैले कज्याउनै सकेको छैन, अहिलेसम्म पनि ।’ खड्गबहादुरलाई यही कुरो टुंगो गर्नु थियो । अनि त्यति नै बेला उनले धारिलो–चम्किलो खुकुरीले हीरालालको हत्या गरिदिए । त्यसपछि पद्मप्रसादलाई पनि मार्छु भन्दै उनी बनारस जान लाग्दा मन फर्काएर नजिकैको लालबजार पुलिस थानामा गए र मैले यसो गरें भन्दै आफूलाई सुम्पिए ।

अर्को दिन हीरालालको हत्याबारे समाचार चारैतिरका खबरकागजको शीर्ष स्थानमा छापियो । भय र त्रासले हीरालालजस्तै अन्य धेरैले शारीरिक मज्जाका निम्ति राखेका कैयौं नेपाली महिलालाई मुक्ति दिए । खड्गबहादुर सिंह विष्टलाई रिहा गरिनुपर्छ भन्दै कलकत्ता महानगरीभित्र भयानक रूपमा विरोध प्रदर्शन सुरु भयो । कसैले रिहाइका निम्ति पैसा–धन बटुल्न थाले, कसैले न्यायाधीशलाई पत्र लेखे । न्यायालयमा उभ्याइएका खड्गबहादुरले भने, ‘मैले केही भूल गरेकै छैन, कानुनमुताबिक वा नैतिक आधारमा । मैले हीरालालको हत्या गरेको हुँ । तर यदि मेरो दायित्व यस्तो घटना देख्दा पनि चुप लागेर बस्नु हो, आफ्नै चेलीबेटीको पीडा–दुःखमा मौन धारण गर्नु हो भने अनि यदि म समाजका निम्ति हीरालाल र त्यस्तै दुष्टहरूभन्दा अझै खतरनाक छु भने मलाई सजाय दिनुहोस् ।’ तर न्यायाधीश ग्रेगोरीले आठ वर्षको सजाय घोषणा गरे । उनलाई कारावासमा थुनियो । व्यापक विरोध सुरु भयो ।

यसैबीच अखिल भारतीय गोर्खा लिगका अध्यक्ष र देहरादूनबाट निस्कने अंग्रेजी पत्रिका ‘हिमालय टाइम्स’ अनि नेपाली पत्रिकाहरू ‘गोर्खा संसार’ र ‘तरुण गोर्खा’ का सम्पादक ठाकुर चन्दन सिंहले यस सजायका विरुद्ध युद्ध नै छेडे । भारतभरि नै विरोधको आवाज उठाउँदै ठाकुर चन्दन सिंह — जो भारतीय स्वतन्त्रता संग्राममा अहम् भूमिका निभाउँदै थिए — ले चारैतिर सभा–जुलुसहरू गर्न थाले । आइतबार २७ मार्च १९२७ मा उनले कलकत्ताको अल्बर्ट भवनमा ठूलो सभा गरे र तिनताकका नेताहरू सुवासचन्द्र बोस, बीसी रोय, सरोजिनी नायडु, मोतीलाल नेहरू, वीर सावरकर, महात्मा गान्धी, पण्डित नेहरू आदिलाई खड्गबहादुरको रिहाइको अपिल गरे । भनिन्छ, कलकत्ताको त्यस दिनको जुलुसमा एक लाख मानिसले भाग लिएका थिए । ठाकुर चन्दन सिंहले अति नै मन छुने भाषण दिएका थिए । भाषणमा उनले खड्गबहादुरलाई दिएको सजाय अति नै कडा एवं भर्त्सनायोग्य हो भन्दै दुष्टहरूको विरोधमा लड्ने समाजसेवक र देशभक्तहरूलाई नियम–कानुनले छुट्याउन सक्नुपर्छ भने । सभामा गोर्खा, बंगाली, युरोपेली जाति सबैले बोले र सजायको निन्दा गरे । विपिनचन्द्र पालले सभाको अन्ततिर प्रस्ताव पढी सुनाए, जसमा त्यसताकका राज्यपाललाई खड्गबहादुरलाई रिहाइ गर्ने अपिल गरिएको थियो । कलकत्ताका अखबारहरूले सम्पादकीयहरू पनि लेखे । नभन्दै दुई वर्ष बाह्र दिन कारावासमा बसेपछि खड्गबहादुरलाई ३१ मार्च १९३० मा रिहा गरियो, सधैंका लागि । उनले अब सबै महिलालाई आफ्नै दिदी–बहिनी सम्झँदै र मान्दै जीवनभरि विवाह गर्नेछैन भन्ने प्रण गरे । र उनकै अभिन्न साथी खरसाङका नारायण प्रधानले ती राजकुमारीलाई २४ अप्रिल १९३० मा विवाह गरे ।

महिलालाई तस्करी गरेर देह व्यापारमा हाल्ने दलाल गिरोहका निम्ति एउटा सग्लो धक्का थियो यो । स्वतन्त्रता संग्राममा होमिएका सम्पूर्ण भारत–कलकत्तावासीहरूका निम्ति ब्रिटिस साम्राज्यको विरोधमा एउटा नौलो सामाजिक लडाइँ थियो यो । ठाकुर चन्दन सिंहले आफ्नो राष्ट्र भारतका निम्ति र नेपालमा राणा शासनको विरोधमा गरेका कतिपय प्रयत्नबारे मैले दिल्लीस्थित साहित्य अकादमीद्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘ठाकुर चन्दन सिंह’ मा विस्तृत रूपमा जानकारी दिएको छु । सन् १९९७ मा अकादमीको प्रतिष्ठित साहित्य शृंखला ‘मेकर्स अफ इन्डियन लिटरेचर’ अन्तर्गत प्रकाशित यस पुस्तकमा जी छिरिङले लेखेको लेख ‘वीर खड्गबहादुर सिंह विष्ट’ (‘हाम्रो संसार,’ कलकत्ता, अक्टोबर–नोभेम्बर १९६१) र हिमाचल प्रदेशको धर्मशालास्थित भाग्सुको श्याम नगरका मगन पथिकको सन् १९८७ मा छापिएको पुस्तकको सन्दर्भ पनि चलाइएको छ ।

सन् २०१० मा सिक्किम विश्वविद्यालयको ‘विश्व व्याख्यान शृंखला’ मा महिलाहरूको तस्करीबारे बोल्न विश्वप्रसिद्ध संस्था माइती नेपालकी अध्यक्ष अनुराधा कोइरालालाई गान्तोकमा निम्त्याइएको थियो । गान्तोकको चिन्तन भवन विद्यार्थी–शिक्षक–अतिथिहरूको भीडले खचाखच थियो । पहिले त सबैले मानेकी, तस्करी विरोधकी योद्धालाई हेर्न अनि फेरि के भन्छिन् भनी सुन्न पनि । अनुराधाले देह व्यापार गर्नलाई किन, कहाँ, कसरी महिलाहरूको तस्करी गरिन्छ, कसले तस्करी गर्छ, भारत–नेपालको सिमाना कसरी पार गराइन्छ, यता नेपालमा उता भारतमा दलालहरूको गिरोहबीच के–कस्तो सम्बन्ध हुन्छ र कुन मार्ग अपनाएर यी अबोध महिला–बालिकाहरूलाई दिल्लीको जीबी रोड, कलकत्ताको सोनागाछी, सिलिगुडीको खालपाडा, बम्बईको कामठीपुरा र अन्य धेरै सहर–नगरमा पुर्‍याइन्छ भन्ने कुरा अति नै मर्मस्पर्शी ढंगमा राखिन् । चिन्तन भवन सुनसान थियो, उनले अब के भन्छिन् भनेर । बिस्तारै वर्णन गर्दै उनी अघि बढिरहिन् ।

वेश्यालयको कोठाबाहिर र भित्र के हुन्छ, कसरी महिला–बालिकाहरूलाई कुखुरा–बाख्राझैं खाँदेर राखिन्छ, वेश्यावृत्तिमा अघि बढ्नै नमान्नेहरूका शरीरका विशेष अंगहरू कसरी जलाइन्छन्–पोलिन्छन्, शारीरिक यातनाको टुप्पोमा सम्भोगका कुरूपहरू कसरी अघि ल्याइन्छन् भन्दै दृश्यहरू आँखाअघि देखाइदिएपछि प्रायः सबै सुँकसुँक गर्दै रोएका थिए । त्यति मात्रै कहाँ हो र, महिला–बालिकालाई कसरी फकाइन्छ, भगाइन्छ र वेश्यालयमा पुर्‍याइन्छ भन्नेसम्मका कारुणिक दृश्यहरूसमेत देखाइए ! कहिल्यै सहर नदेखेका, कहिल्यै राम्रो नखाएका र लुगाफाटा नलगाएका, गरिबीले आमाको गर्भमै थिचेका, जन्मेपछि फेरि गरिबीको ओखलीमा पिसिएका, केही खान–लाउन पाउँछु कि, आफ्नो परिवारलाई गरिबी–पीरमर्काको आगोबाट निकाल्न सक्छु कि भन्ने सपना देख्ने यी महिला–बालिकाहरू तस्कर–दलालहरूको जालमा कसरी फस्छन् भन्दै अनुराधाले अविरल ढंगमा सुनाएको दर्दनाक कथा सुन्नेहरूले आफू नै दलालको जालमा फसेको अनुभव पनि गरेका थिए ।

अनुराधाले वेश्यालय र सर्कसदेखि टाढा दुबई, अफ्रिका, अमेरिका, थाइल्यान्डमा पनि नेपाली महिलाहरूको तस्करी कसरी हुँदै छ, कसरी कतिका किड्नीसम्म बेचिँदै छन् र कसरी श्रीलंकाको कोलोम्बो, भारतको मणिपुर र बंगलादेशको चटगाउँजस्ता तस्करीका नयाँ मार्गहरू खोलिएका छन् भन्ने भयानक प्रवृत्तिहरूबारे समेत जानकारी दिइन् । अनुराधाको डेढ घण्टाको वार्ताले विद्यार्थी–शिक्षकहरूमा आगो नै बाल्यो । धेरैले अनुराधाको बाटो र पेसा अपनाए, अनि धेरैले यस विषयमा अध्ययन गर्दै डाक्टरेट डिग्रीसमेत पाउँदै छन् । सभाको अन्तमा, विश्वविद्यालयको कुलपति भएकाले मैले बोल्नैपर्ने थियो । दार्जिलिङ तलतिरको जिङलाम चिया कमानमा भारतीय सेनाको एउटा प्रतिष्ठित परिवारमा जन्मेकी अनुराधाका पिता–मातालाई फुटबल खेल हेर्दा सदैव देखेको र उनकै दाइ अभय गुरुङ फुटबलमा हाम्रो आदर्श नै भएको कुरो बताउँदै आँखा रसाएका श्रोता वर्गलाई अर्को दिशातिर लैजाने कोसिस गर्दै थिएँ, अचानक मभित्रको ‘म’ ले अघिका दृश्यहरू आँखाअघि ल्याएपछि मैले पनि उभिईउभिई आँसु झारेको थिएँ । र नै हाम्रो हिउँदे यात्रा कार्यक्रममा मानव तस्करीबारे एउटा विशेष प्रोजेक्ट सुरु गर्‍यौं ।

पछि, एक दिन अनुराधा कोइरालासँग फेरि भेट भयो । आङ जिरिङ्ङ भयो । सन् १९८० मा दिल्लीमा मदर टेरेजालाई भेट्दाझैं नतमस्तक भएँ । उनीमाथि मैले ‘विश्वशान्तिको छहारीमा’ शीर्षक पुस्तक लेखेको थिएँ । मैले पुस्तक प्रदान गर्दा मदरले चिसो कठ्यांग्रिएको हात मेरो शिरमा राख्दा शरीर नै न्यानोपनले बलेको थियो । अनुराधाले यस भेटघाटमा सुनाएको तस्करीमा लागेका नेपालका एक दलालले कसरी सुध्रिएर डाक्टरेट डिग्री हासिल गरे र आफ्नी श्रीमतीलाई मन्त्रीसमेत बनाए भन्ने घटनाले मलाई खड्गबहादुर सिंह विष्टको याद दिलायो । अनुराधाले बम्बईबाट ती दलाललाई पक्रेर काठमाडौं पुर्‍याउँदा उनको नग्न शरीर–अंग ढाक्न तौलिया–गम्छा बेर्नुपरेको थियो रे ! न्यायालयले कैयौं वर्षका लागि कारावासमा पठाएपछि अनुराधालाई उनले बिन्ती गरेका थिए रे, ‘म झ्यालखानाभित्रबाटै शिक्षा हासिल गर्छु ।’ अनुराधाले आफ्नै खर्चमा उनलाई पीएचडीसम्म गराइन् । जेलबाट छुटेपछि उनले कारावास सुधारको एनजीओ पनि खोले र पछि एउटा राजनीतिक दलको सचिवसम्म बने । अनुराधाले पनि खड्गबहादुरझैं राष्ट्र–समाज–समुदायले भोगेको, विकराल रूप धारण गरेको देह व्यापारको रोगलाई जरैबाट उखेलेर फ्याँक्ने जमर्को गर्दै छिन् ।

सरकार–राजनीतिक दल–न्यायालय–समाज सबैले एक भई यो राष्ट्रिय रोगलाई उन्मूलन गर्नैपर्ने हो । नेपालजस्तै भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका पनि ऐतिहासिक रूपमा पीडित रहेकाले नै सन् २००२ मा सार्कस्तरमा यसमाथि विशेष हमला गर्न सामूहिक सम्झौतामाथि हस्ताक्षर नै गरेका छन् । तर सार्कका अन्य कार्य र कार्यक्रमझैं यो सम्झौता पनि कार्यान्वयन हुनै सकेन । सरकारहरूको सम्झौता फेल भयो, अब जनता–जनार्दनबीच सम्झौता हुनुपर्छ । अनुराधा कोइरालाले आफ्नो जीवनको यात्रामा यो काम फत्ते गर्नु नै पर्छ, सबै–सबैलाई साथमा लिएर । खड्गबहादुर सिंह विष्टले हीरालालको हत्या गर्दा देखेको सपना तब मात्रै पूरा–विफना हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७८ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×