त्यत्रो पढेको मान्छे !- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

त्यत्रो पढेको मान्छे !

पढेको मानिस जति नै पढेको भए पनि ऊ कुनै निश्चित क्षेत्रमा मात्रै महान्, विज्ञ, बौद्धिक वा सीपयुक्त हुन सक्छ, मानव जीवनका सबै क्षेत्रमा पोख्त हुँदैन ।
नारायणी देवकोटा

बेलाबेलामा हामी कुनै डाक्टर वा प्राध्यापक (केही दशकअगाडि सम्म विद्यालयका शिक्षक–शिक्षिका) वा समाजले बौद्धिक भनेको मानिसले सामाजिक रूपमा गलत मानिएको काम गर्‍यो भने ‘त्यत्रो पढेको मानिस भएर पनि’ वा ‘त्यत्रो पढेर पनि’ जस्ता फुँदा जोडेर उसका गल्तीहरूमाथि गफ गर्छौं । यस्ता गफहरूमा प्रायः विश्वविद्यालयका प्राध्यापकले आफ्ना महिला विद्यार्थीलाई गर्ने दुर्व्यवहार, बौद्धिकताको खोल ओढेका भ्रष्ट व्यक्ति, घरपरिवारप्रति प्रतिबद्ध नभएको जस्ता सन्दर्भको लामो सूची बनाउन सकिन्छ ।

यो लेख वर्तमान आधुनिक शिक्षा, त्यसको आवश्यकता र शिक्षाले समाजमा पार्ने प्रभावबारे हामीले समाजशास्त्रका कक्षाहरूमा गर्ने छलफलमा आधारित भएर तयार गरिएको छ । गत हप्ता एमए पहिलो सेमेस्टरको कक्षामा निकोज पाउलान्तासको ‘सोसल क्लासेस एन्ड देयर एक्स्टेन्डेड रिप्रडक्सन’ माथि छलफल थियो । जहाँ निकोज भन्छन्, ‘शिक्षा लगायत (यसमा फिल्म, नाटक, सञ्चार माध्यम, साहित्यलाई पनि जोड्न सकिन्छ) का वैचारिक व्यवस्थाले समाजमा फेसनको निर्माण गर्छन् र उक्त फेसनका कारण उच्च शिक्षा हासिल गरेका मानिसले शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने जागिरका फारम भर्दैनन् ।’

यसलाई हाम्रो जिन्दगीका अनुभवका आधारमा कसरी व्याख्या गर्न सकिएला त भन्ने मेरो प्रश्नमा विद्यार्थीहरूले दिएका केही जवाफ थिए— उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि आफ्नै खेतबारीको काम नगर्ने र अरूले दिने जागिरको खोजी गर्ने, नेपालमा जस्तोतस्तो काम नगर्ने तर पहिलो विश्वमा जस्तोसुकै काम गर्नका लागि जाने र यसरी जाँदा जति नै पैसा तिर्न परे पनि तयार हुने, काठमाडौंमै भए पनि शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने ठाउँमा काम गर्नभन्दा बरु बेरोजगार बस्ने... । विद्यार्थीले उत्तर दिँदै गर्दा म भने कसैले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको ‘दिनभरि खेताला खोजेर नपाएको बुबा र दिनभर जागिर खोजेर नपाएको छोराले साँझ एकै पटक सुस्केरा छोड्छन्’ पोस्ट सम्झिरहेकी थिएँ, जुन गाउँबाट आएर सहरमा संघर्ष गरिरहेका धेरैको साझा कहानी पनि हो । उक्त कथामा बाआमालाई वा सासू–ससुरालाई पढाइ सकेर म तपाईंकै खेतीपाती र गोठ–खोर सम्हाल्छु भन्दा ‘यही हिलोधूलोमा घसारिनका लागि हो र तँ (वा तिमी) लाई पढाएको ?’ भन्ने तीतो जवाफलाई उपकथाका रूपमा पनि जोड्न सकिन्छ । शिक्षाबारे अलिकति आलोचनात्मक कुरा गर्नेबित्तिकै कैयौं मानिस ‘आफू पढ्ने र पढाउने काम गर्ने अनि यस्तो कुरा गर्ने’ भनेर थप प्रश्न गर्छन् । तर, यस्ता प्रश्न गर्ने धेरैले ‘यस्तो’ भनेको कस्तो भनेर खासै खुलाउँदैनन् वा खुलाउन जरुरी मान्दैनन् ।

कुनै पनि ज्ञान, सीप, कला, मूल्य, मान्यता, संस्कार, संस्कृति एक व्यक्तिबाट अर्कोमा हस्तान्तरण हुने प्रक्रियालाई शिक्षा भनेर आम रूपमा बुझ्ने गरिन्छ । शिक्षाका माध्यमबाट मानव समुदायका सदस्यहरूको सामाजिकीकरण, समाज विकास र परिवर्तन गर्न सहज हुन्छ भन्ने मानिन्छ । साथै शिक्षाको कुरा आउँदा कुन शिक्षा (औपचारिक, अनौपचारिक), कस्तो शिक्षा (व्यावसायिक, नैतिक, सांस्कृतिक, कला), शिक्षाको पहुँच (जात, वर्ग, लिंग, वर्ण), कसको शिक्षा (पूर्वीय, पाश्चात्य, परम्परागत, धार्मिक) जस्ता पक्ष जोडिएर आउँछन् ।

शिक्षाप्राप्तिको प्रक्रिया मानव समाज विकासको क्रमअनुरूप फरकफरक हुँदै आएको छ । ‘सिकारी–संकलक समाजमा मान्छेले आफ्ना झुन्ड वा समूहमा रहेका आफूभन्दा ठूला सदस्यबाट सिक्थेÙ किशोरहरू आफ्ना बा, काका, मामा वा दाइहरूसँग कसरी सिकार गर्ने भन्नेबारे सिक्थे भने, किशोरीहरू आमा, दिदी, फुपूहरूबाट कसरी कन्दमूल, फलफूल संकलन गर्ने र त्यसलाई भण्डारण गर्ने भनेर सिक्थे’ भनी हामी समाजशास्त्रका ग्रन्थभित्र पटकपटक पढिरहन्छौं वा पढाइरहन्छौं ।

कृषि समाजमा आउँदा शिक्षा दुई भागमा बाँडियो । एक थरीले धर्म, संस्कृति, राजकाजबारे गुरुकुलमा बसी गुरु थापेर पढ्ने भए । यो वर्गका मानिसहरू निश्चित जात, धर्म, लिंग र वर्णका थिए । समाजको अर्को वर्गका आम मानिस खेतीपाती र पशुपालनमा संलग्न भएका हुँदा आफ्नो स्थान अनुसारको खेतीपाती गर्ने, पशुपालन गर्ने र त्यसबारे काम गर्दागर्दै ज्ञान हासिल गर्ने क्रम जारी रह्यो । तर, यी दुवै थरीका शिक्षा अनौपचारिक थिए । यत्ति जान्न समाजशास्त्र वा शिक्षाशास्त्रको कुनै ग्रन्थ पल्टाउनुपर्दैन, हाम्रै समाजमा तीन–चार पुस्ताअगाडिका कथाहरू खोतले पुग्छ ।

औद्योगिक समाजमा आउँदा शिक्षा सिकाइभन्दा पनि औपचारिक र वर्गीकृत हुँदै जान थाल्यो । मानिसहरूलाई जागिर वा व्यापार–व्यवसाय गर्ने सीप र त्यस प्रकारको सीप भएको पुष्टिसहितको योग्यता, क्षमता भएको प्रमाणपत्र निश्चित संस्थाहरूले वितरण गर्न थाले । यसको सुरुआत पाश्चात्य समाजबाट सुरु भयो र हाम्रो जस्तो अझै औद्योगिक हुन नसकेको समाजमा पनि आयो (यो किन र कसरी आयो भन्नेबारे लेख्न यहाँसम्भव भएन) । आज यस्ता योग्यता, सीप, क्षमताका प्रमाणपत्रहरू प्रतिस्पर्धामा आधारित हुने अनुमान र अपेक्षा गरिन्छ । यही आधुनिक औपचारिक शिक्षालाई हामी शिक्षा र त्यसको प्रमाणपत्र भएको व्यक्तिलाई शिक्षित भन्ने गर्छौं । शिक्षाले आम मानिसको जीवनमा केकस्तो प्रभाव पार्छ वा अवसरहरू निर्माण गर्छ भन्नेबारे समाजशास्त्रमा फरकफरक विचार छन् । र, हामी तिनलाई एकसाथ पढाउँछौं (व्यक्तिगत रूपमा मेरो विचार मार्क्सवादीहरूसँग मिल्छ, यो फरक कुरा हो) ।

समाजशास्त्री माइकल हारालम्बस र उनका साथीहरू ‘सोसियलजी थिम्स एन्ड पर्सपेक्टिभ’ पुस्तकमा प्रकार्यवादी सिद्धान्तकारहरू शिक्षाका विषयमा दुइटा प्रश्नबाट निर्देशित भएको पाइने उल्लेख गर्छन् । ती दुई प्रश्न हुन्— पहिलो, पूरै समाजका लागि शिक्षाको भूमिका; र दोस्रो, शिक्षा र समाजका अरू व्यवस्थाहरूसँगको कार्यगत सम्बन्ध । यसै पनि प्रकार्यवादीहरू शिक्षाले सामाजिक व्यवस्थालाई व्यवस्थापन र नियमन गर्ने गरी सकारात्मक भूमिका खेल्छ भन्नेमा विश्वस्त रहेको उनीहरूको तर्क छ । समाजशास्त्री इमाइल दुर्खेइम समाजका सदस्यहरूमा आवश्यक मात्रामा एकरूपता भए मात्रै समाज बाँच्न सक्छ र त्यस्तो एकरूपता ल्याउनका लागि शिक्षाले बच्चाहरूमा सुरुदेखि नै सामूहिक जीवनबारे स्थायी रूपमा सबलीकरण गर्छ भन्ने तर्क गर्छन् । उनका अनुसार, जटिल औद्योगिक समाजमा विद्यालयले अरू मानिस (साथीभाइ, परिवार र समुदायबाहिरका) सँग कसरी सहकार्य गर्ने भन्ने सीप सिकाउँछ, जुन परिवार र समुदायले सिकाउन सक्दैन ।

हारालम्बस र उनका साथीहरू लेख्छन्, ‘विद्यालयमा बच्चाले निर्धारित नियममा रही संवाद गर्छ । उक्त अनुभवले गर्दा उसलाई समाजमा भएका नियममा रहेर समाजका अरू सदस्यसँग संवाद गर्न सहज हुन्छ ।’ र, दुर्खेइम विद्यालयले नियमहरूलाई कडाइपूर्वक लागू गर्नुपर्ने तर्क गर्छन् । यसरी कडा अनुशासनले गर्दा समाजको धारविपरीत जाँदा कसरी गल्ती हुन्छ भन्नेबारे विद्यार्थीले स्वअनुशासन सिक्छ । त्यही आत्मानुशासनमार्फत डरभन्दा पनि बानीका कारण मानिस समाजका नियमहरू मान्न थाल्छ भन्ने दुर्खेइमको तर्क छ ।

अमेरिकी समाजशास्त्री टाल्कोट पार्सन्सले शिक्षाले कसरी प्रकार्यका रूपमा काम गर्छ भन्ने सन्दर्भमा अमेरिकी समाजको उदाहरण दिँदै विद्यालयले उपलब्धिको मूल्य, अवसरमा समानताको मूल्य स्थापित गरेको उल्लेख गरेका छन् । उनका अनुसार, शिक्षाले व्यक्ति भविष्यमा कुन क्षेत्रमा जाने भन्ने छनोट गर्न सघाउँछÙ यसका लागि विद्यालयले विद्यार्थीको परीक्षा लिने, मूल्यांकन गर्ने, प्रतिस्पर्धा गराउने र उनीहरूभित्र रहेको प्रतिभा, सीप, क्षमता पहिचान गर्ने गरेर सघाउ पुर्‍याउँछ ।

तर, उनीहरूको तर्कमा मार्क्सवादीहरूका गम्भीर प्रश्नहरू छन् । निकोज पाउलान्तास भन्छन्, ‘राज्य व्यवस्थाले सधैं समाजमा एकता कायम गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यसका लागि शिक्षालाई एउटा हतियारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । प्रकार्यवादीहरूले विद्यालयले निश्चित मूल्यमान्यता स्थापित गराउँछ भन्दै गर्दा, उक्त मूल्यमान्यता कसको हो त (शासक वर्ग वा वर्चस्वशालीहरूको हो कि आम मानिसको) भन्ने प्रश्न सधैं आउँछ ।’ वर्तमान आधुनिक शिक्षाले कृषिलाई त पेसै मान्दैन, त्यस शिक्षालाई ग्रामीण क्षेत्रसँग पनि जोड्दैन । आज नेपालका कैयौं पहाडमा पूरै गाउँ खाली भएको सत्य वा दिनभरि खेताला खोजेर नपाएको अभिभावक र जागिर खोजेर नपाएपछि परराष्ट्र मन्त्रालयको गेटमा लाम लागेको सन्तानको अवस्थाले यही बताउँदैन र ? प्रकार्यवादी मार्क्सवादीहरू यस्ता मूल्यमान्यताले शासक वर्गको संस्कृति वा उनीहरूको रुचिको संस्कृतिलाई बढावा दिन्छन् भन्ने मान्यता राख्छन् ।

अमेरिकी अर्थशास्त्री तथा समाजशास्त्री स्यामुअल बोउल र हर्बर्ट गिन्टिजले आफ्नो पुस्तक ‘स्कुलिङ इन क्यापिटालिस्ट अमेरिका’ मा लेखेका छन्, ‘पुँजीवादी समाजमा शिक्षाको मुख्य काम कामदारहरूको पुनरुत्पादन गर्नु हो ।’ श्रमशक्तिमाथि जसको नियन्त्रण छ वा जो उत्पादनका साधनको मालिक हो, वा आम भाषामा पुँजीपति वर्ग हो, शिक्षाले सोही वर्गको अधीनता स्वीकार गर्छ । नेपालका सन्दर्भमा पनि पण्डित, गुरु वा ऋषिहरूले सधैं उच्च जात, वर्ग र लिंगको सेवा गरेको पाइन्छ । नाफा कमाउन पुँजीवादीहरूलाई कडा मिहिनेत गर्ने, नियन्त्रण मन पराउने, आज्ञाकारी, उच्च उत्प्रेरित कामदारको आवश्यकता पर्छ, जसलाई विभाजित गरेर प्राधिकरण (बोस) विरुद्ध जान नसक्ने बनाउन सकियोस् । पुँजीपतिहरूको उक्त उद्देश्य विद्यालयहरूले अदृश्य पाठ्यक्रममार्फत पूरा गरिदिन्छन् । यस्तो काम विद्यालय वा विश्वविद्यालयमा पढाइने पाठ्य सामग्री र विद्यालय वा शैक्षिक बोर्डले लिने परीक्षामा मात्रै हुँदैन, दैनिक रूपमा सिक्ने–सिकाउने तरिकामार्फत गरिन्छ । यस्ता तरिकामा सफा युनिफर्म मिलाएर लगाउनुपर्ने, कपाल राम्ररी कोरेको–बाटेको हुनुपर्ने, नङ काट्नुपर्ने, गृहकार्य अनिवार्य गर्नुपर्ने र यी काम नगरेमा दिइने सजाय पर्ने गर्छन् । यी विषय विद्यार्थीहरूले दैनिक रूपमा भोगेर सिक्छन् । अर्थात्, चल्दै आएको यही व्यवस्थाप्रति आफूलाई समर्पण गर्छन् ।

अदृश्य पाठ्यक्रमले विश्लेषण मन नपराउने, नियन्त्रण मन पराउने श्रमशक्ति तयार गर्नमा सहयोग पुर्‍याउँछ; समाजमा भएको मानव श्रेणीकरणलाई मन पराउन प्रोत्साहित गर्छ । उदाहरणका लागि, यसले विभिन्न पुरस्कारको व्यवस्था गरेर कुनै विद्यार्थीलाई आम विद्यार्थीबाट छुट्याई विशिष्ट घोषणा गर्छ जसले विद्यार्थीलाई म विशिष्ट हो कि होइन भन्नेमै अलमल्याइरहन्छ । विद्यालयमा विद्यार्थीलाई खेलकुद, साहित्य वा अरू क्षमतालाई लिएर पुरस्कृत र सम्मानित गरिन्छ, जसले उनीहरूमा नियमित गरिने कामबापत पाउनुपर्ने श्रमको बार्गेनिङ गर्नभन्दा बाहिरी सम्मानमा अल्झिने बानी पार्छ ।

अन्तमा, अहिलेको समाजमा आफ्ना अभिभावक, परिवार, आफन्त र समाजको दायरामा भएका मानिसले दिने शिक्षाले मानिसलाई बाँचिखान सक्ने बनाउँदैन । त्यसैले मानिसलाई विद्यालय वा त्योभन्दा उच्च शिक्षा जरुरी भएको छ । तर, पढेको भन्दैमा उसले विभेद भोग्दैन भन्ने हुँदैन । पढ्ने क्रममै पनि मानिसले एउटै कक्षामा, एउटै विषयमा आफ्नो जात, वर्ग, लिंग, भाषा, धर्म, वर्ण, शारीरिक क्षमता, यौनिक अभिमुखीकरणका आधारमा विभिन्न विभेद भोग्नुपरिरहेको हुन्छ । सबैलाई शिक्षा भनिए पनि सबैलाई आधारभूत शिक्षा समान प्रकारले प्राप्त भएको हुँदैन । अनि पढेको मानिस जति नै पढेको भए पनि ऊ कुनै निश्चित क्षेत्रमा मात्रै महान्, विज्ञ, बौद्धिक वा सीपयुक्त हुन सक्छ, मानव जीवनका सबै क्षेत्रमा पोख्त हुँदैन । त्यसै गरी उच्च शिक्षामा शिक्षित हुँदैमा वा नामका अगाडि डाक्टर वा प्राध्यापक हुँदैमा वा केही किताब लेखेकै आधारमा उसले अपराध, असामाजिक काम गर्दैन भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।

प्रकाशित : माघ २५, २०७८ ०७:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्ग विश्लेषणको आधार के ?

वर्गीय व्याख्याले युरोपका औद्योगिक क्षेत्रबाट फैलिँदै, अमेरिकाका अश्वेत, संसारभरका आदिवासी, दक्षिण एसियाका दलित र चुलाचौकाका महिलाका विषयलाई समेट्न थालिसकेको छ । नेपालमा एकै मानिस बहुवर्गीय स्थानमा पर्ने हुँदा वर्गीय विश्लेषण अझ जटिल छ ।
नारायणी देवकोटा

नेपालमा जब–जब महिला, दलित, सीमान्तकृतका सन्दर्भमा बहस अगाडि बढ्छ कतिपय मानिसहरू ती विभिन्न सन्दर्भभन्दा पनि वर्गीय विश्लेषणमा ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । योपटक त त्यो सवाल न्यायको सर्वोच्च निकाय अर्थात् सर्वोच्च अदालतबाट नै फैसलाका रूपमा आयो ।

आरक्षणको सवाललाई लिएर सर्वोच्चमा दर्ता भएको रिटमा दुई न्यायाधीशले ‘आरक्षण व्यवस्था वर्गीय हुनुपर्ने’ जिकिर गर्दै फैसला सुनाए । समावेशिता र पहिचानको सवाल गरिबी निवारणको कार्यक्रम पक्कै होइन । यसै सन्दर्भमा समाजमा रहेको लैंगिक, जातीय सम्बन्ध वर्गीय हो–होइन भन्ने विषयमा यो लेख केन्द्रित छ ।

‘समाजको आजसम्मको इतिहास वर्गसंघर्षको इतिहास हो’ भनेर सन् १८४८ मा कार्ल मार्क्स र ऐंगेल्सले ‘कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो’ मार्फत ठोकुवा गरेपछि मानव समाजमा वर्गबारे छलफल, अध्ययन, अनुसन्धान वा बहस–विश्लेषण सुरु भएको मानिन्छ । त्यसैले वर्गको कुरा आउँदा हामी कार्ल मार्क्सलाई सम्झन्छौं । सामान्य बोलीचालीको भाषामा भन्दा मार्क्सले धनी र गरिब वर्ग, हुने–खाने र हुँदा खाने वर्ग, शोषक र शोषित वर्गबारे चर्चा गरेका छन् । मार्क्स–एंगेल्सले वर्गलाई ‘उत्पादनका साधनसँगको समान सम्बन्ध भएका मानिसहरूको समूह’ मानेका छन् । र, वर्गसम्बन्धलाई आर्थिक स्रोत–साधनमाथिको पहुँच र नियन्त्रणको सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उत्पादनका साधनमाथि नियन्त्रण गरिरहेको वर्गले मजदुर वर्गको श्रम शोषण गर्ने वा श्रमिक वर्ग शोषणमा पर्ने कुरालाई उनीहरूले महत्त्व दिएका छन् । यद्यपि मार्क्सले मुख्यगरी पुँजीवादी समाजमा ज्यालादारी मजदुरको र उद्योग सञ्चालक बुर्जुवाको सन्दर्भमा वर्ग विश्लेषण गरेका हुन् ।

मार्क्स–ऐंगेल्सपछि समाजशास्त्रमा वर्गको व्याख्यालाई थप विस्तृत बनाउने काम दार्शनिक–समाजशास्त्री म्याक्स वेबरले गरे, उनले ‘मानव स्तरीकरण शक्तिको आधारमा रहेको छ र उक्त शक्तिको स्रोत आर्थिक साथसाथै सामाजिक प्रतिष्ठा हो’ भने । आज समाजशास्त्र र मार्क्सवादमा यी दुईका प्रस्तावनाका आधारमा वर्गको विश्लेषण थप फराकिलो बन्दै गएको छ । त्यो फराकिलो विश्लेषणमा आउनुअघि पुँजीवादी समाजमा गरिने वर्गको वर्गीकरणबारे केही चर्चा गर्न चाहन्छु । सामान्यतया पुँजीवादी समाजमा उच्च वर्ग, मध्यम वर्ग, मजदुर वर्ग र निम्न वर्ग छुट्ट्याउने गरेको पाइन्छ ।

उच्च वर्ग अर्थात् पुँजीपति वर्ग वा मार्क्सको भाषामा ‘बुर्जुवा’ भनिने यो वर्गलाई उत्पादनका साधनमाथिको नियन्त्रण र मजदुरलाई किन्न सक्ने हैसियत भएको वर्गको रूपमा लिने गरिन्छ । यो वर्गमा ती थोरै मानिस पर्छन्, जोसित विश्वका बहुसंख्यक मानिससितभन्दा बढी सम्पत्ति छ । मध्यम वर्गका रूपमा इन्द्रेणीका रङजस्तै विभिन्न प्रकारका रङ मिलेर बनेको बृहत् मानिसको समूहलाई लिन सकिन्छ । यिनीहरू समाजमा विभिन्न सम्मानजनक पेसामा जोडिएका हुन्छन् । सेवा उद्योगमा रहेका शिक्षक, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका व्यवस्थापकहरू, प्राध्यापक, पत्रकार, चिकित्सा पेसालाई यसको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ ।

यस्ता पेसामा जानका लागि निश्चित प्रकारका शैक्षिक, प्राविधिक र सीपयुक्त योग्यता र क्षमता आवश्यक पर्छ । यिनीहरू नियमित तलब आउने, सुरक्षित प्रकारका जागिर खान्छन् र आफ्नो पेसागत हक अधिकारका लागि विभिन्न संघ, संगठन र समूहमा आबद्ध हुन्छन् । नेपालमा रहेका शिक्षक, पत्रकार, कानुन व्यवसायी, प्राध्यापक, कर्मचारी संघ वा संगठनलाई यसको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । अमेरिकी समाजशास्त्री एरिक ओलिन राइटको भाषामा ‘यो वर्ग आफैंमा शोषक पनि हो र शोषित पनि’ । आफ्ना कार्यालयमा रहेका आफूभन्दा सानो तहका कर्मचारीमाथि यिनीहरू आफ्नो हैकम लाद्छन्, श्रममा नियन्त्रण गर्छन्, र दण्ड–पुरस्कारदेखि नियुक्ति र पदमुक्तसमेत गरिरहेका हुन्छन् । तर, उक्त कार्यालय यिनीहरूको आफ्नै भने हुँदैन, आफैं पनि कति बेला निस्कनुपर्ने हो भन्ने त्रासमा बाँचिरहेका हुन्छन् ।

कार्ल मार्क्सले सबै प्रकारका कामदारलाई मजदुर वर्ग भनेका छन् । अहिले समाज विज्ञानमा आफ्नो शारीरिक श्रम बेच्न बाध्य वर्गलाई यो श्रेणीमा राखिन्छ । यस्तो कामका लागि विशेष प्रकारका शैक्षिक योग्यता तथा प्राविधिक सीप आवश्यक पर्दैन । उनीहरू विभिन्न औद्योगिक तथा सेवामूलक व्यवसायमा काम गरिरहेका हुन्छन् । नेपालमा स्वदेशका विभिन्न उद्योग–सेवा क्षेत्रका श्रमिक र वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाहरूको ठूलो हिस्सा यो वर्गमा पर्छन् ।

मार्क्सले ‘लम्पेन प्रोर्लेटेरिएट’ अर्थात् नेपालीमा ‘लम्पट सर्वहारा’ नाम दिएको निम्न वर्गलाई उनीहरूपछिका समाजविज्ञहरूले ‘अन्डर क्लास’ नाम दिएर व्याख्या गरेका छन् । समाजको पीँधमा रहेको यस वर्गलाई एक समय संसारभर ‘डेन्जरस क्लास’ वा डरलाग्दो वर्गका रूपमा चित्रण गरिन्थ्यो । नेपालको सन्दर्भमा वैदेशिक रोजगारीमा जान चाहँदासम्म एक लाख रुपैयाँ पनि कसैले ऋण नपत्याउने, ऋण पत्याए पनि धितो राख्ने आफ्नो केही नहुने र विभिन्न कारणले सरकारी कागजात नहुनेलाई (नागरिकता नै नहुने मानिसको संख्या नेपालमा नौ लाखभन्दा बढी भएको मानिन्छ) यस वर्गमा लिन सकिन्छ । यस्तो वर्गले कतिपय मुलुकमा सरकारका लोककल्याणकारी नीतिका कारण केही हदसम्म सहज जीवन बिताउन पाएको छ भने कति देशमा आफैं जन्मेको ठाउँमा परिचय–पहिचानविहीन अनागरिक र सम्पत्तिविहीन सुकुम्बासी भएर बाँचिरहेको छ ।

माथिको वर्गीकरण पुँजीवादी समाजलाई ध्यानमा राखेर सैद्धान्तिक र व्यावहारिक रूपमा गरिएको सोलोडोलो व्याख्या हो । अहिले समाज औद्योगिक युगबाट उत्तरऔद्योगिक युगमा प्रवेश गरिसकेको छ । वर्गीय व्याख्याले युरोपका औद्योगिक क्षेत्रबाट फैलिँदै, अमेरिकाका अश्वेत, संसारभरका आदिवासी, दक्षिण एसियाका दलित र चुलाचौकाका महिलाका विषयलाई समेट्न थालिसकेको छ । त्यसमाथि, उल्लिखित वर्गभित्रै पनि निकै उपवर्गहरू छन् । फेरि, संसारको ठूलो हिस्सा पूर्णतः पुँजीवादी छैन । एउटै देशभित्रका फरक–फरक समुदायले फरक–फरक युग वा एउटै समुदायले पनि एकसाथ दुई वा बढी युग बाँचिरहेका छन् । समाजशास्त्री टिम करी र उनका साथीहरू ‘सोसियलजी फर ट्वन्टी फस्ट सेन्चुरी’ मा लेख्छन्, ‘खासमा वर्तमान विश्वका ८१ प्रतिशत मानिसहरू संक्रमणकालीन समाजमा बस्छन् ।’ यस्तो समाजलाई एउटा कोणबाट हेर्दा पूर्ण पुँजीवादी युग देखिन्छ, अर्को कोणबाट हेर्दा पुर्ण दासयुग । नेपालको कुरा गर्दा, एकै मानिसका बहुवर्गीय स्थान हुने हुँदा वर्गीय विश्लेषण अझ जटिल छ ।

फेरि सर्वोच्चका श्रीमान्द्वयको फैसलामा फर्किने हो भने र वर्ग विश्लेषणको आधार मार्क्स–एंगेल्सको उत्पादनका साधनमाथिको नियन्त्रण र श्रमको शोषण अनि वेबरको आर्थिक हैसियत, सामाजिक प्रतिष्ठा र राजनीतिक पहुँचलाई मान्ने हो भने पनि वर्तमान नेपालका महिला र दलितको वर्गीय स्थान पुरुष र माथिल्लो जातको भन्दा तल नै देखिन्छ । अपवादबाहेकका हरेक घरभित्र आज पनि महिला अघोषित मजदुर र समाजमा अघोषित वर्गका रूपमा रहेका छन् । राजनीतिक परिवर्तन र महिलालाई दिएका कर छुटका कारण उत्पादनका साधनमा महिलाको पहुँच बढ्न थालेको सत्य हो । तर, त्यो पहुँच मात्रै हो, उत्पादनका साधनमाथिको नियन्त्रण होइन भन्ने बहस पेचिलो छ । सुन्दा–पढ्दा तीतो लागे पनि पैत्रिक सम्पत्तिमा पहुँच नभएका महिलाहरू आफूलाई जन्माउने परिवारबाटै उत्पादनका साधनविहीन बनाइएका छन्, यसरी निर्धो मजदुर हुनु आम महिलाको जीवनको तीतो सत्य हो । कतिपय पुरुषले बाहिर समाजमा जेसुकै भनून्, तर तिनका लागि श्रीमती भनेका घरको काम र यौन आनन्द पूर्ति गरिदिने अनि पुरुषको सांस्कृतिक वर्चस्व धानिदिने मजदुर मात्रै हुन् । घरभित्रै उत्पादनका साधनविहीन बनाइएका बेतलबी मजदुर वर्गको विश्लेषण सर्वोच्चका श्रीमान्को नजरमा पर्छ कि पर्दैन होला ?

वेबरवादी व्याख्या गर्ने हो भने पनि राजनीतिमा महिलाको नेतृत्व अपवादका रूपमा वा समावेशी आधारमा मात्रै छ । नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलको नेतृत्व, राजनीतिक पद (राष्ट्रप्रमुख, प्रधानमन्त्री, मन्त्री, मुख्यमन्त्री, सभामुख, सांसद, गाउँपालिका/नगरपालिका प्रमुख), कानुनी क्षेत्र, नागरिक समाज, गैरसरकारी क्षेत्रको नेतृत्वमा महिलाको संख्या नगन्य छ । त्यसैगरी समाजमा महिलाको सामाजिक हैसियत पनि पुरुषको भन्दा तल्लो अवस्थामै छ, यस्तोमा उनीहरूको वर्गाधारलाई कसरी हेर्ने होला ?

दलितका सवालबारे कुरा गर्दा, नेपालजस्तो कृषिप्रधान मुलुकमा धेरै दलितसँग घर बनाउने घडेरीसमेत छैन, खेती गर्ने जग्गा त परै जाओस् । पहाडका डिल, भीर वा पहिराको छेउ, नदीकिनारामा रहेका दलित बस्तीका बासिन्दा इतिहासको लामो समय बालीघरे प्रथाबाट प्रताडित रहे, जहाँ उचित ज्यालाभन्दा पनि धनी मानिसले दयाले दिने वस्तुलाई दलितहरूले आफ्नो श्रमको मूल्य मानिदिनुपर्ने अवस्था थियो । यस्तो अवस्थाबाट गुज्रेर आएकाहरूको वर्ग कुन हुन सक्छ र ?

आर्थिक स्रोतमाथि पहुँच र नियन्त्रण मात्र होइन, राजनीतिक नेतृत्वदायी पदहरूमा पनि जात व्यवस्थाअनुसारका कथित उच्च जातिकै मानिसहरूको हालीमुहाली अविच्छिन्न छ । बहुदल आएपछि पनि सन् १९९९ सम्म, संवैधानिक परिषद्, मन्त्रालय, न्यायिक निकाय, जनप्रशासन, राजनीतिक दलको नेतृत्व, जिल्ला विकास समिति, नागरिक समाजको नेतृत्वमा दलितको उपस्थिति शून्य थियो । अहिले दलितहरूको समावेशीकरणको आवाज बलियो हुँदै जाँदा पनि राजनीतिक रूपमा शक्तिशाली पदहरूमा दलितको उपस्थिति अझै न्यून छ । अर्को, जातीय भेदभावकै कारण सहरमा पैसा तिर्ने कोठासमेत दलित भएकै कारण नपाउने सत्य के सर्वोच्चबाट हेर्दा देखिँदैन र ?

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७८ ०८:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×