नेपालमा १७८ वर्षपछि फेला परेको चरा- विचार - कान्तिपुर समाचार

नेपालमा १७८ वर्षपछि फेला परेको चरा

अध्येताहरूमा कुनै चराबारे राम्ररी खोज–अनुसन्धान नगरी नेपालबाट लोप भयो भनेर लेखिहाल्ने चलन बसेको छ, जुन मनासिब होइन ।
कमल मादेन

झापाको काँकरभिट्टाका वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर देवेन खरेल यही माघ १७ गते इलामको रोङ गाउँपालिकामा आफूले नचिनेको वर्बलर समूहको एउटा चराको फोटो खिचे । निकै खोजबिनपछि उनी त्यो चरा ब्राउन बुस वर्बलर हो भन्ने निष्कर्षमा पुगे । यो चरा नेपालमा ब्रायन हड्सनपछि अरूले अहिलेसम्म भेटेको छैन भनी लेखिएको छ ।

खरेल चराविज्ञबाट पनि यो चरा ब्राउन बुस वर्बलर हो भनी पुष्टि गर्न चाहन्थे । त्यसपछि चराको फोटो केही विज्ञलाई पठाए । तीमध्ये केहीले त्यो चरा ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्ट भनिने प्रजातिको पोथी हो भन्ने ठहर्‍याए । यसबीच मैले ब्राउन बुस वर्बलरका बारेमा लेखिएको पहिलो सामग्रीसहित यसबारे अन्य जानकारी अध्ययन गरेँ, जसबाट यो चरा ब्राउन बुस वर्बलर नै हो भन्ने ठहर भयो । बरु, यसबारे जानकारी केही अधुरो र अस्पष्ट पाइयो ।

बीसौं र एक्काइसौं शताब्दीमा उक्त चराका बारेमा जेजति लेखिएका छन्, ती सबैमा यो ब्रायन हड्सनले नेपालबाट सन् १८४५ मा विश्वका निम्ति ‘डिस्कोभर्ड’ गरेका हुन् भनी लेखिएको छ । तर, यो चरा हड्सनले सन् १८४४ मा डिस्कोभर्ड गरेका हुन् । अर्को कुरा, कुनै जन्तु वा वनस्पति कुन प्रजातिको हो भन्ने व्यापक सन्देह उब्जियो भयो भने त्यसको निर्क्योल गर्ने विधि हो— त्यो प्रजाति डिस्कोभर्ड गर्दा त्यसबारे विवरण तयार गर्न प्रयोग गरिएको नमुना अध्ययन गर्नु । यस्ता संगृहीत नमुनालाई होलोटाइप स्पेसिमेन भनिन्छ । वनस्पति र जन्तुका अधिकांश होलोटाईप स्पेसिमेन विश्वका विभिन्न संग्रहालयमा छन् । त्यस्ता नमुनालाई संग्रहालयको मुख्य सम्पत्ति नै मानिन्छ । दुर्भाग्य नै भन्नुपर्छ, चराको हकमा नेपालमा डा. हेमसागर बरालले विश्वका निम्ति डिस्कोभर्ड गरेको एउटा चरा उप–प्रजातिको नमुना मात्र काठमाडौंको स्वयम्भूस्थित प्राकृतिक विज्ञान संग्रहालयमा छ ।

यसकारण, देवेन खरेलले खिचेको चरा ब्राउन बुस वर्बलर हो या ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टको पोथी हो भनेर पर्गेल्न ती दुईका होलोटाइप स्पेसिमेन अध्ययन गर्न सम्भव भएन । यसपछि दोस्रो भरपर्दो उपाय ती प्रजाति डिस्कोभर्ड गर्दा होलोटाइप स्पेसिमेनका आधारमा तयार गरिएको विवरण मात्र रह्यो । संयोगले भनौं, ब्राउन बुस वर्बलरबारे होलोटाइप स्पेसिमेनका आधारमा हड्सनले लेखेको सामग्री हेर्न पाइयो ।

हड्सनको अभिलेख
ब्रायन हड्सनले ब्राउन बुस वर्बलरको वैज्ञानिक नामकरण ट्रिबुरा लुटिओवेन्ट्रिस गरेका थिए । अचेल यसको वैज्ञानिक नाम नयाँ जुराइएको छ— लोकुस्टेल्ला लुटिओभेन्ट्रिज । यस्तै, यसको कमन नाममा बुस हटाएर ब्राउन ग्रासहोपर–वर्बलर गरिएको छ । हड्सनलिखित यो चराबारे विवरण सन् १८४४ मा प्रकाशित भएको ‘प्रोसिडिङ्स अफ द जुलोजिक सोसाइटी अफ लन्डन,’ पार्ट १२ शीर्षक पुस्तकको पृष्ठ ३०–३१ मा छ । यसअनुसार, यो चरा ओलिभ–ब्राउन रङको हुन्छ । ओलिभ भन्ने वनस्पति हुन्छ, जसको फल पाक्दा फलाममा खिया लागेको जस्तो रङ हुन्छ । तर, पोथी ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टमा यस्तो रङ हुन्न । त्यो दस्तावेजमा चराको रङ लुटियस लस्चर अर्थात् हल्का सुन्तले हुन्छ भनी लेखिएको छ । आँखामाथि हल्का सेतो घेरा हुने र ठुँडो (चुच्चो) डस्की ब्राउन अर्थात् हल्का अँध्यारो खैरो हुने जनाइएको छ, जबकि पोथी ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टको हल्का कालो हुन्छ । खुट्टा कार्नियस अर्थात् मासुजस्तो हुन्छ । उक्त पुस्तकमा लेखिएका योसहित अन्य विवरण खरेलले खिचेको फोटोसँग मिल्छन् ।

सन् १८४५ मा प्रकाशित ‘जर्नल अफ द एसियाटिक सोसाइटी अफ बंगाल,’ भोल्युम १४ को पृष्ठ ५८४ मा एक ठाउँ अर्कै चराको प्रसंगमा ट्रिबुरा लुटिओवेन्ट्रिस नाम उल्लेख छ । त्यसमा ब्राउन बुस वर्बलरको थप विवरण छैन । यस्तै, सन् १८४६ मा प्रकाशित ‘क्याटलग अफ द स्पेसिमेन्स एन्ड ड्रविङ्स अफ म्यामलिया एन्ड बर्ड्स अफ नेपाल एन्ड टिबेट’ शीर्षक पुस्तकको पृष्ठ ६४ मा पनि ट्रिबुरा लुटिओवेन्ट्रिस लेखिएको छ । यसमा चराको रङबारे मात्र द लुटियस–बेलिड लेखिएको छ । यसले चराको पेटतर्फको रङ ओरेन्ज–एल्लो वा ग्रिनिस थेल्लो भएको जनाउँछ, जुन खरेलले खिचेको फोटोसँग मिल्छ, जबकि ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टको पोथीको पेटमा हल्का सेतो रङ हुन्छ । पखेटाको अगाडितिरको र टुप्पोको प्वाँख कुनैकुनैमा हल्का कालो देखिन्छ । भाले ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टको पेट प्रस्टै सेतो र शरीर हल्का नीलो–कालो हुन्छ । ब्राउन बुस वर्बलर र ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टका खुट्टाको रङ निकै भिन्न हुँदो रहेछ । अघिल्लोको रङ हड्सनले उल्लेख गरेजस्तै, पछिल्लोको भने खरानी रङको र पन्जासहित औंला हल्का कालो छालाजस्तो देखिन्छ ।

वर्बलर चरा
चरा अध्येताका निम्ति वर्बलर भनेको चराको गन्जागोल समूह हो । अर्थात्, ठ्याक्कै चिन्ने खासै कुनै विशिष्टता नहुनु । सामान्यतया कुनै पनि सानो सङ बर्ड्स (गीत गाउने) प्रजातिलाई वर्बलर भन्ने गरिन्छ । चराको वर्गीकरण अनुसार, प्यास्रिफर्मिस अडर अन्तर्गतका केही परिवारमा समूहकृत गरिएका साना चराहरू — जसले बगैंचा, रूख भएका ठाउँ तथा चिस्यानहरूमा सक्रिय रूपमा कीरा खोजी खान्छन् — लाई वर्बलर भनिन्छ । यस्ता चरा सयौं प्रजातिका छन् । यी चराहरू लिफ वर्बलर, बुस वर्बलर, ग्रास वर्बलर, मार्स एन्ड ट्री वर्बलर, ट्रियु वर्बलर आदि हुँदा रहेछन् । क्रिस्टोफर हेल्मद्वारा सन् २०१० मा प्रकाशित ‘रिड एन्ड बुस वर्बलर्स’ शीर्षक पुस्तकको पृष्ठ १७८–१८१ मा ब्राउन बुस वर्बलरको चर्चा छ । उक्त पुस्तकमा यो चराको रङ हड्सनले उल्लेख गरेजस्तै छ । यसमा थप यो चराको चिउँडोबारे क्रिमी ह्वाइट चिन लेखिएको छ । तर, पोथी ह्वाइट बेलिड रेडस्टार्टको चिउँडो खरानी रङको देखिन्छ । खुट्टाको रङ पिन्किस ग्रे हुने उल्लेख छ ।

सन् २०२१ मा क्यारोल इन्स्किप र अरूहरूले लेखेको एउटा सामग्रीमा यो चरा नेपालमा लोप भएको उल्लेख छ । तर त्यस्ता नभई यसबारे राम्ररी अध्ययनचाहिँ नभएको हो । नेपालका चरा अध्येताहरूले देवेन खरेलले माघ १७ गते खिचेको फोटोसहित माथि उल्लिखित सामग्रीको मूल पाठ खोजेर अध्ययन गर्नु अत्यावश्यक छ । अध्येताहरूमा कुनै चराबारे राम्ररी खोज–अनुसन्धान नगरी नेपालबाट लोप भयो भनेर लेखिहाल्ने चलन बसेको छ । चरा अध्येताले नदेख्नेबित्तिकै नेपालमा लोप भयो भनेर लेख्नु मनासिब होइन । अध्येताहरूले वास्तविकतामा आधारित भएर लेख्नुपर्छ । तथ्यांकको वास्तविकता भनेको स्थलगत रूपमा गहन खोज–अनुसन्धान हो ।

प्रकाशित : माघ २३, २०७८ ०८:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जब चुत्रोले वनस्पति–अध्येताहरूलाई झुक्यायो

लन्डनको किउस्थित रोयल बोटानिक गार्डेन्सबाट प्रकाशित ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड’ अनलाइन पोर्टलमा पनि चुत्रोको उक्त प्रजाति बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालमा मात्र पाइने उल्लेख छ ।
कमल मादेन

मंसिर तेस्रो साता मैले प्राध्यापक सुरेशकुमार घिमिरेबाट ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ शीर्षक पुस्तक पाएँ । घिमिरेसहित चन्द्रकान्त सुवेदी, शान्त बुढामगर, मीनु अधिकारी र तीर्थराज पाण्डेयले लेखेको उक्त पुस्तक त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत रिकास्टबाट अप्रिल २०२१ मा प्रकाशन भएको हो ।

पुस्तकमा पश्चिम नेपाल (हुम्ला, दार्चुला, बैतडी, बझाङसहित डोटी र डडेलधुरा) का वनस्पतिबारे लेखिएको रहेछ । त्यस क्षेत्रका वनस्पतिबारे यसअघि यस्तो पुस्तक निस्केको थिएन । ती जिल्लाबाट कुनकुन प्रजाति कहाँकहाँबाट कसले कहिले संकलन गरे र तिनका नमुना नेपालसहित विश्वका कुनकुन संग्रहालयमा छन् भन्ने जानकारीका अतिरिक्त पुस्तकमा ती वनस्पतिको उपयोगिताबारे समेत उल्लेख छ । उक्त पुस्तक यति महत्त्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि चुत्रो अन्तर्गत नेपालको रैथाने भनी लेखिएको एउटा जानकारी पंक्तिकारलाई गलत लाग्यो, जसले नमीठो अनुभूति गरायो ।

मैले बुझेसम्म, सन् २०१३ सम्म नेपालमा चुत्रोका तीन प्रजाति रैथाने थिए । तर, २०१४ मै तीमध्ये एक प्रजाति बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालको रैथाने सूचीबाट हट्यो । उक्त वनस्पति नेपालबाहिर पनि फेला परेकाले हटाइएको जानकारी प्रकाशित भयो । त्यही चुत्रो प्राध्यापक घिमिरे लगायतको पुस्तकमा नेपालको रैथाने भनेर पाएपछि मैले त्यसका सम्पादक रामप्रसाद चौधरीसँग इमेलमा यसबारे चर्चा गरें । लगत्तै, चौधरी र घिमिरेबीच वार्तालाप भएछ । त्यसपछि तुरुन्तै घिमिरेसँग मेरो फोनवार्ता भयो । चुत्रोको त्यो प्रजातिलाई आफ्नो पुस्तकमा रैथाने भन्नुको कारणबारे उहाँको विश्लेषण मलाई चित्त बुझ्यो । मै गलत रहेछु । साँच्चै, त्यो त नेपालीको सार्वभौमसत्तासँग जोडिएको वनस्पति पो रहेछ ।

चुत्रोका विविधता

पाल्पाका मेरा मित्र भास्कर अधिकारीले युनिभर्सिटी अफ एडिनबरा/रोयल बोटानिक गार्डेन एडिनबराबाट सन् २०१० मा पीएचडी गरे, जसको अनुसन्धानको शीर्षक थियो— ‘सिस्टम्याटिक्स एन्ड फाइलोजिओग्राफिक स्टडिज अफ बरबेरिज इन द नेपाल हिमालय’ थियो । अर्थात्, नेपालमा चुत्रो भनिने वनस्पति जाति अन्तर्गतका प्रजातिको भौगोलिक वितरण । तर, ‘फाइलोजिओग्राफी’ को अर्थलाई यतिमै सीमित गर्दा अधुरो हुन्छ । कुनै पनि समूहबीच विगत र वर्तमान भौगोलिक वितरणसहित आनुवंशिक सम्बन्ध बताउन अचेल अनुसन्धानात्मक अभिलेखमा ‘फाइलोजिओग्राफिक’ शब्द प्रयोग गर्ने गरिन्छ । त्यसैले अधिकारीको अध्ययनलाई नेपालमा पाइने चुत्रोका विभिन्न प्रजाति पहिले कहाँकहाँ थिए, अहिले कहाँकहाँ छन् र तिनीहरूबीच केकति सम्बन्ध छ भन्नेबारे अनुसन्धानका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

अधिकारीले चुत्रोबारे अनुसन्धान गर्नुअघि नेपालमा चुत्रो प्रजातिको संख्या भद्रगोल थियो । सन् १९६१ मा प्रकाशित एक जानकारीमा नेपालमा चुत्रोका २७ प्रजाति १६ भेराइटी छन् भनी लेखिएको थियो भने सन् १९७९ मा प्रकाशित अर्को जानकारीमा ३० प्रजाति र १२ भेराइटी रहेको दाबी गरिएको थियो । यस्तै, सन् २००० र २००१ मा प्रकाशित पुस्तकहरूमा क्रमशः ३० प्रजाति र १३ भेराइटी तथा ३६ प्रजाति र २० भेराइटी पाइने लेखिएको थियो । यसरी नेपालका वनस्पतिहरूको अभिलेख तयार गर्नेहरूका निम्ति बडो गन्जागोलको अवस्था थियो । प्रजाति संख्यामा निकै भिन्नता पाएपछि अधिकारीले त्यसलाई निकास दिन फाइलोजिओग्राफिक अध्ययन गरेको हुनुपर्छ ।

अधिकारीले नेपालमा संकलित चुत्रोका करिब ७ सय हर्बेरियम नमुना अध्ययन गरे । उनले यस क्रममा नेपालका दुईसहित विश्वका जम्मा एघार वटा संग्रहालयमा रहेका चुत्रोका नमुनाहरूको अध्ययन गरे । नेपालका विभिन्न भागमा स्थलगत अध्ययन–अनुसन्धान गरी नमुना संकलन पनि गरे । अनुसन्धानको शीर्षकमा ‘फाइलोजिओग्राफिक’ भए पनि उनले चुत्रोको मूलतः फूलका विभिन्न भाग, तिनका आन्तरिक संरचना, जैविक भूगोल अध्ययन गरे । फूलका ससाना भागको तुलनात्मक अध्ययन गरे । तिनीहरूबीचको भिन्नता पत्ता लगाए । पातको अध्ययन पनि निकै राम्ररी गरे । उनको खास विशेषता भनेको, उनी चित्र बनाएर अध्ययन गर्ने गर्छन् । उनका चित्रहरू लगभग व्यावसायिक चित्रकारकै जस्ता हुने गर्छन् । यसरी अध्ययन गर्दा उनले एकै प्रजातिलाई निकैवटा नाम दिइएको पाए । अन्ततः उनले नेपालमा चुत्रोका जम्मा २१ प्रजाति मात्र छन् भनी पुष्टि गरिदिए ।

बरबेरिज कर्णालिएन्सिस

भास्कर अधिकारीले नेपालबाट सूचीकृत गरेका चुत्रोका २१ मध्ये २ प्रजाति विश्वकै निम्ति नयाँ हुन् । तीमध्ये एउटा प्रजाति हो— बरबेरिज कर्णालिएन्सिस । उनले उक्त प्रजाति विभिन्न अध्येताद्वारा हुम्ला, जुम्ला, मुगु, डोल्पा, रुकुममा संकलन भएको जनाएका छन् । यसका नमुना डोल्पाको कोलागाउँ र रुकुमबाट क्रमशः सन् १९५२ र १९६९ मा संकलन भएका थिए । ती नमुना अचेल लन्डनको नेचुरल हिस्ट्री म्युजियममा संगृहीत छन् ।

तर, अधिकारीको अनुसन्धान अभिलेखमा माथि उल्लिखित संग्रहालयमा केके नाममा पहिचान गरिएका थिए वा पहिचान नै नगरिएको हो कि भन्ने खुल्दैन । त्यही जानकारी भास्कर अधिकारी, सीए पेन्ड्री, आरटी पेनिङ्टन र आरआई मिल्नेको सन् २०१२ मा प्रकाशित ‘अ रिभिजन अफ बरबेरिज इन नेपाल’ शीर्षक लेखमा पनि उल्लेख छ । ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल ः एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा यो प्रजाति प्राध्यापक सुरेशकुमार घिमिरे र रामप्रसाद चौधरीको समूहले हुम्लाको सिमकोटनजिक सन् २०१० मा संकलन गरेको थियो, जसको नमुना त्रिवि केन्द्रीय वनस्पति विभाग, कीर्तिपुरमा संग्रह गरिएको छ ।

दुई मिटरसम्म अग्लो हुने बरबेरिज कर्णालेएन्सिस अप्रिलदेखि जुन महिनासम्म फुल्छ, फलचाहिँ अक्टोबरभरि रहन्छ । यो प्रजाति पश्चिम नेपालमा समुद्री सतहबाट १८००–३६०० मिटर उचाइका ठाउँमा बाटाछेउछाउ र जंगलको किनारातिर उल्लेख्य मात्रामा पाइने जनाइएको छ । ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा यो चुत्रोको पनि अरू चुत्रोको जस्तै फल काँचै खाने गरिएको लेखिएको छ । यस्तै, यसको बोक्रा डाइरिया र आँखाको समस्या हटाउन प्रयोग हुने जनाइएको छ । तर, कसरी भन्ने छैन । यो वनस्पति भारतमा पाइन्छ भन्ने जानकारी सन् २०१४ मा ‘बायोडाइभर्सिटी : रिसर्च एन्ड कन्जरभेसन’ जर्नलमा प्रकाशित भयो, उमेशकुमार एल. तिवारी, गोपाल सिंह रावत र भूपेन्द्रसिंह अधिकारीको ‘बरबेरिज कर्णालिएन्सिस : अ न्यु एडिसन टु द फ्लोरा अफ इन्डिया’ शीर्षक लेखमा । त्यसउप्रान्त यो प्रजाति नेपालमा मात्र होइन, भारतमा पनि पाइन्छ भन्ने खुलासा भयो ।

रैथाने किन ?

बरबेरिज कर्णालिएन्सिस भारतमा पनि भेटियो भनिएपछि नेपालको रैथाने मानिरहने कुरै भएन । र, त्यही लेखका आधारमा नेपाल सरकारको वनस्पति विभागले सन् २०१६–२०१९ अवधिमा प्रकाशन गरेको एउटा जर्नल र तीन पुस्तकमा बरबेरिज कर्णालिएन्सिसलाई नेपालको रैथाने सूचीबाट हटायो ।

यसै गरी, केशवराज राजभण्डारी, सञ्जीवकुमार राई, मोहनदेव जोशी, सुवास खत्री, गंगादत्त भट्ट र रीता क्षेत्रीको ‘इन्डेमिक फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल : स्टेटस एन्ड डिस्ट्रिब्युसन’ शीर्षक लेखमा पनि उक्त प्रजाति समावेश छैन । उक्त लेख ‘इन्टेग्रेटिङ बाइलोजिकल रिसोर्सेस फर प्रोस्पेरिटी ः अ प्रोसिडिङ अफ द नेसनल कन्फरेन्स, विराटनर, फेब्रुअरी ६–७, २०२०’ (अप्रिल २०२१) शीर्षक पुस्तकमा प्रकाशित छ । यो पुस्तक बोटानिकल सोसाइटी अफ नेपाल (काठमाडौं), नेपाल बाइलोजिक सोसाइटी (विराटनगर) र डिपार्टमेन्ट अफ प्लान्ट रिसोर्सेस (काठमाडौं) ले संयुक्त रूपमा प्रकाशन गरेका हुन् । नेपालका सबैजसो वनस्पति अध्येताहरू माथि उल्लिखित ती संस्थामा आबद्ध छन् । यिनै कारण, नेपालका रैथाने वनस्पतिका जानकारहरू बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालको रैथाने होइन भन्ने बुझाइमा थिए/थियौं ।

तर, ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा बरबेरिज कर्णालिएन्सिस बकाइदा नेपालको रैथाने भएको लेखिएको छ । प्राध्यापक घिमिरेका अनुसार, यसरी किन लेखियो भने उक्त चुत्रो भारतको जुन ठाउँबाट संकलन गरियो भनिएको छ, त्यो ठाउँ नेपालमै पर्छ ।

त्यो कुरा लेखमा प्रस्तुत नक्साबाट पुष्टि हुँदो रहेछ । हामीलाई थाहा छ, नेपाल सरकारले २०७७ जेठ ७ मा नेपालको नयाँ चुच्चे नक्सा जारी गर्‍यो । त्यसबाट स्पष्ट हुन्छ, भारतमा पनि बरबेरिज कर्णालिएन्सिस भेटियो भनेर प्रकाशित लेखका निम्ति नमुना संकलन गरिएको ठाउँ नेपालको सिमानाभित्रै पर्छ । यसकारण उक्त वनस्पति नेपालको रैथाने हो । अर्को कुरा, लन्डनको किउस्थित रोयल बोटानिक गार्डेन्सबाट प्रकाशित ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड’ अनलाइन पोर्टलमा पनि चुत्रोको उक्त प्रजाति नेपालमा मात्र पाइने उल्लेख छ ।

प्रकाशित : पुस ९, २०७८ ०८:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×