गान्धी किन मर्दैनन् ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गान्धी किन मर्दैनन् ?

अहिलेको नेपाली भूमि लुम्बिनीमा जन्मिएर सिद्धार्थ जसरी विश्व–प्रणम्य हुन पुगेका छन्, त्यसरी नै गान्धी कुनै पनि देशको राजनीतिक भूगोलभन्दा अग्ला छन् ।
चन्द्रकिशोर

३० जनवरी १९४८ मा महात्मा गान्धीमाथि दिल्लीमा आयोजित प्रार्थनासभामा गोली प्रहार भो, उनी भौतिक रूपमा ढले । सुनियोजित षड्यन्त्र गरी गान्धीको हत्या गर्ने नाथुराम गोडसे थिए । त्यो दिनदेखि फाँसी नलागुन्जेल एक वर्ष नौ महिना सोह्र दिनसम्म गोडसे आफूले गान्धीलाई सधैंका लागि भारत र दुनियाँबाट समाप्त गरिदिएको विश्वासमा थिए ।

जुन विचारधाराले गोडसेलाई गान्धीको हत्या गर्न उक्सायो, त्यो विचार राख्नेहरू गान्धी अझै पनि मर्न नसकेकामा उद्वेलित छन्; गान्धी विचार र कर्मप्रति अनेक थरी मिथ्या तर्क र तथ्य तिनीहरूबाट प्रक्षेपण गरिँदै छन् । तर अचम्म, गान्धीको प्रकाश दुनियाँभर झन्झन् फैलिँदै गएको छ ! यसबाट आत्तिएर गोडसेपन्थीहरू गान्धीको तस्बिरमाथि नै गोली चलाउँदै छन् । गान्धी आज पनि दुनियाँको सबैभन्दा ठूलो तागत हुन् र आफ्नो जीवनकालभन्दा बढी वर्तमानमा प्रासंगिक छन् । तसर्थ गान्धी जिउँदै छन्, उनलाई गोलीले समाप्त पार्न सकिँदैन ।

निक विगतमा, भारतमा लामो समयदेखि चल्दै आएको सरकारविरुद्धको किसान आन्दोलनको सफलतालाई गान्धीवादी तरिकाको जित हो भनेर बताइन्छ । त्यहाँ किसानहरू एक वर्षभन्दा बढी धर्ना बसे । चिसो, गर्मी, वर्षा झेल्दै संघर्षको मोर्चामा डटिरहे । आफ्नो अडानमा अडिग बनिरहे । कैयौं किसान संघर्षकै क्रममा मरे । आन्दोलनका क्रममा सरकारी पक्षबाट कैयौं आरोप लगाइए, तर पनि उनीहरूले बडो इमानदारीपूर्वक आफूमाझ लुकेका असामाजिक तत्त्वहरूलाई प्रहरीको जिम्मा लगाए । एक वर्षसम्म धैर्यपूर्वक संघर्षलाई कायम राखे र सरकारी षड्यन्त्रलाई संयमपूर्वक बेहोरे । जब सरकारले आफूहरू अघि बढ्दै गरेको बाटामा किला ओछ्याइदिए तब उनीहरूले त्यसमाथि माटो हालेर फूल उमारिदिने भनाइ राखे ।

अर्कातिर, आन्दोलनकारीहरूले सुरुआतमा अन्य भारतीय क्रान्तिकारी स्वतन्त्रता सेनानीहरूका पोस्टर टाँसे पनि आफूलाई गान्धीवादी भनाउन चाहेनन् । जो आफूलाई ज्यादा आक्रामक, उग्र र जोसिला ठान्छन्, तिनीहरू गान्धीको नाम वा तस्बिरबाट आफूलाई परै राख्न चाहन्छन् । वास्तवमा अप्ठ्यारो शान्तिपूर्ण संघर्ष गर्नेहरूको होइन, यो त त्यस्तो मनोविज्ञानको हो जहाँ ‘गान्धी गोरेटो’ लाई कायरहरूको प्रयोग बताइन्छ । उसो त आन्दोलनकारीहरूको गान्धीप्रतिको अलमल लामो समयसम्म टिक्न सकेन । अन्ततिर उनीहरू आफ्नो आन्दोलन अहिंसक रहेको दाबी गर्न थाले ।

जहाँ शान्तिपूर्ण आन्दोलन गरिन्छ, संवादद्वारा समाधान खोजिन्छ, प्रतिपक्षी कित्तामा रहेको असल पक्षलाई मान्यता दिइन्छ, कुनै पनि सत्ताको सामुन्ने भयमुक्त भई खडा होइन्छ, त्यहाँ गान्धीको प्रयोगले निरन्तरता पाएकै हुन्छ । लाठी होस् वा गोली चलाउने आकर्षणले केवल आफू वा अर्को पक्षलाई क्षति पुर्‍याउन सकिन्छ । आजको समयमा सरकारसँगको संघर्षमा कोही एक्लो व्यक्ति खुकुरी चम्काएर टिक्न सक्दैन । त्यस्तो उपक्रमलाई, निर्वाचित सरकार नै किन नहोस्, बल वा कानुन प्रयोग गरेर निमोठ्न तत्पर रहन्छ । तर मुठी कसेर संघर्षमा टिक्न खोज्दा, त्यस्तो प्रयासमाथि दमन गर्दा कुनै सैनिक सरकारले समेत अनेकौं ठाउँमा जवाफ दिनुपर्छ । लोकतान्त्रिक तरिकाले गरिएको विरोधलाई स्वीकार गर्ने र त्यस विरोधको सामुन्ने निहुरिन सक्ने व्यवस्था मात्र टिक्छ । शान्तिपूर्ण आन्दोलनले समय लामो लिए पनि अन्ततः आफूलाई उपलब्धिसमक्ष पुर्‍याउँछ नै । जहाँ जुनसुकै पक्षबाट यस्तो लोकतान्त्रिक चेतनालाई विस्तार दिने काम गरिन्छ, त्यहाँ गान्धी बाँचेकै हुन्छन् ।

जो हिजो शान्तिपूर्ण संघर्ष गरेर वा सशस्त्र संघर्ष गरेर सत्तामा पुगेका छन्, तिनीहरूमा पनि सडकबाट उठाइएका असहमतिका हातहरू भाँच्ने सोच देखिन्छ । कुनै पनि सरकारको चरित्र नै थिचोमिचो गर्ने हुन्छ, हतपती जनआलोचना सहन गर्दैन । सरकारमा बसेकाहरूलाई लाग्छ, ‘मलाई सबै कुरा थाहा छ ।’ । थाहा पाउने अरूको हकको कदर गर्ने विनम्रता उसले देखाउँदैन । यहाँ सरकारलाई लोकतान्त्रिक चेतनाले युक्त हुन प्रेरित गर्नुपर्ने खाँचो जति छ, त्यति नै सडकमा आवाज उठाउनेहरू संयमित हुन । शान्तिपूर्ण आन्दोलन भनिएको हुन्छ, तर ढुंगा–इँटा बर्साइन्छ, तोडफोड गरिन्छ, प्रहरीमाथि अनाहक प्रहार गरिन्छ । सरकारले पनि जबसम्म सडक उत्तेजित हुँदैन तबसम्म कान बन्द गरेर बस्छ । उता संघर्ष गर्ने पक्षलाई पनि लाग्छ, थोरबहुत तोडफोड नहुन्जेल सरकारले बेवास्ता गरिरहन्छ ।

लोकतन्त्र प्राप्त गरेर मात्र पुग्दैन, नागरिकहरूबीच सामञ्जस्य स्थापित हुनु पनि पर्छ । लोकतन्त्रको रक्षासँगसँगै मुलुकको राष्ट्रिय एकताको प्रश्न जल्दोबल्दो रूपमा अघि आएको छ । इतिहासले स्थापित गरेको शिक्षा के हो भने, स्वतन्त्रता–लोकतन्त्र तबसम्म जोगिन्छ जबसम्म राष्ट्रिय एकता कायम रहन्छ । जबजब एकता झ्याल खोलेर निस्किन्छ तबतब स्वतन्त्रता–लोकतन्त्र मूल ढोका खोलेर हिँडिदिन्छ । जो विविधतालाई अनेकता मान्छन् र विविधतालाई निमिट्यान पारेर एकता ल्याउन चाहन्छन्, उनीहरू कहिल्यै सफल हुँदैनन् । विविधतालाई कायम राख्दै जुन ऐक्यबद्धता ल्याइन्छ त्यो टिकाउ पनि हुन्छ, त्यस्तै एकताको कामना पनि गरिन्छ । सबै नागरिक एउटैजस्तो भाषा, भेष–परिधानमा जबर्जस्ती देखिनुभन्दा बहुल स्वरूपमै रहेर एकअर्कालाई राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ ।

सांस्कृतिक एकीकरण वा कृत्रिम राष्ट्रवादको राप–तापको माहोलमा महात्मा गान्धी यस्तो नैतिक, मानवीय दृष्टिकोण हुन् जो जहाँ पनि प्रासंगिक छन् । गान्धी भौतिक रूपमा रहँदासमेत उनको आलोचना र विरोध कम भएन तर उनी प्रत्येक मोडमा झन् चम्किलो भएर देखा परे । गान्धी भन्थे, ‘सत्य मसँग मात्र छैन, त्यसको अर्को हिस्सा अरूसँग पनि हुन सक्छ ।’ अरूको विचार र पहिचानप्रतिको सहिष्णुताको व्यवहार आज पनि त्यत्तिकै अपरिहार्य छ । प्रश्न उठाउने र प्रश्न स्वीकार गर्ने मानसको सामाजिकीकरण नहुन्जेल द्वन्द्व रहिरहन्छ ।

गान्धीको ज्यान मार्ने प्रयास कैयौं पटक भएको थियो । तर उनले कहिल्यै प्रतिरोध गरेनन् । बरु सदा आफ्ना विरोधीसमक्ष समेत छाती फैलाएर खडा भए, संवादका लागि । आफ्नो हत्याको प्रयास गर्ने कुनै पनि व्यक्तिमाथि कहिल्यै मुद्दा हालेनन् । सधैं उनी कामना गर्थे, ‘सब को सम्मति दे भगवान् ।’ उनी उच्च मानवीय विवेकको अपेक्षा राख्थे । जसले गान्धीको भौतिक हत्या गर्न सफलता पाए, ती चुकेका भए गान्धीले तिनका लागि समेत प्रार्थना गर्थे होलान् । तिनलाई संवादका लागि निम्त्याउँथे होलान् । अनि भन्थे होलान्, ‘त्यो गोडसेलाई छाडिदेऊ । आफूले के गरेँ भन्ने उसलाई थाहा छैन ।’ गान्धीप्रति औपनिवेशिक बेलायती वर्चस्वशाली पुस्ता कम रिसाएको थिएन, तत्कालीन भारतीय कम्युनिस्टहरू कम आलोचना गर्दैनथे, अम्बेडकरवादीहरूसँग कम्ती घर्षण परिरहेको थिएन, जिन्नाको नेतृत्वमा मुस्लिमहरूको एउटा तप्काले उनीविरुद्ध घृणा फिँजाउँदै थियो, तर गोली कसैले पनि हानेन । निकै लामो बहस–विमर्श र आत्ममन्थनपश्चात् तिनले बिस्तारै गान्धीलाई बुझ्न थाले, उनका संवाद र शान्तिपूर्ण विमतिको प्रयोगको युगबोध स्वीकार गर्न थाले ।

गान्धी प्रत्येक व्यक्तिलाई अभय बनाउन चाहन्थे । तर गोडसेलाई सुकृत्य गरेको मान्नेहरू प्रत्येक व्यक्तिलाई भयभीत पार्न चाहन्छन् । गान्धी प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो बराबरीमा ल्याउन चाहन्थे । उनी श्रेष्ठता भावबाट मुक्त थिए र यही भावनाले उनलाई एक जाग्रत नागरिकका रूपमा स्थापित गर्छ । उनी कुनै पनि जाति–समुदायको श्रेष्ठता स्वीकार गर्दैनथे । उनी अहिंसामाथि भरोसा गर्थे । तर यो अहिंसाले उनलाई निरीहता सिकाउँदैनथ्यो । यो अहिंसाले उनलाई संघर्षपथमा पिठ्यूँ फर्काएर भाग्न सिकाउँदैनथ्यो । उनलाई हिंसाको बाटो कुनै पनि समस्याको समाधान होइन भन्ने थाहा थियो । उनलाई आफू ‘हिन्दु’ हुनुमा गर्व थियो तर उनको हिन्दु हुनुले अरू धर्मावलम्बीप्रति घृणा गर्न सिकाउँदैनथ्यो । आजका सन्दर्भमा प्रत्येक राष्ट्रले गान्धीले भोगेका चुनौतीहरू आआफ्नै ढंगले बेहोरिरहेको छ, अहिले देखिएका कतिपय चुनौतीको त्यतिखेर कल्पनासम्म गर्न सकिँदैनथ्यो । तर, गान्धीमार्ग सबै खाले झञ्झावातको निदान हो भनी मान्नेहरू प्रत्येक दिन बढ्दै गएका छन् ।

आज जब हाम्रो सार्वजनिक जीवनमा नैतिक मूल्यको क्षरण हुँदै गएको छ, संस्थाहरूको स्थापित मानक खण्डित हुँदै छ, निजी जीवनमा नैतिक मूल्यप्रतिको सजगता हराउँदै गएको छ, यस्तोमा गान्धीले स्थापित गरेको प्रभावी विकल्पतर्फ दुनियाँको ध्यानाकर्षण भएको छ । महामारीको यस संक्रमणकालले हाम्रो विकासको मोडल मौलिक रूपमै कति त्रुटिपूर्ण छ भन्ने देखाएको छ । गान्धीको आर्थिक दर्शन स्थिर छैन, त्यो त जीवन्त र व्यापक छ; मेसिनभन्दा मान्छेकेन्द्रित छ । प्रकृतिबाट के र कति लिने ? त्यससँग तालमेल कसरी मिलाउने ? प्रकृतिसँगको सम्बन्धबारे गान्धीका विचारहरू आज पनि प्रासंगिक छन् ।

निश्चित रूपमा गान्धी भगवान् थिएनन् । उनले आफ्ना अन्धभक्तहरूबाट आफूलाई भगवान् घोषित हुनबाट जोगाए । उनीसँग असहमति र आलोचना राख्न पाइन्छ तर आलोचना केको गर्ने ? सत्य बोल्ने आग्रहको, अहिंसाको प्रणको, विपक्षी मतबाट समेत असल नौनी निकाल्ने वा संवाद र सामञ्जस्यको प्रयोगको, एउटा वञ्चित व्यक्तिले समेत हाकाहाकी प्रश्न गर्न सक्ने मन्त्रको ? यी सवाल र सरोकारहरू रहेसम्म गान्धी मर्दैनन् । नेपालमा गान्धीको चर्चा गर्दा उनलाई ‘भारतीय नागरिक’ भनेर उपेक्षा गर्नुपर्ने कतिपयको बुझाइ छ । अहिलेको नेपाली भूमि लुम्बिनीमा जन्मिएर सिद्धार्थ जसरी विश्व–प्रणम्य हुन पुगेका छन्, त्यसरी नै गान्धी कुनै पनि देशको राजनीतिक भूगोलभन्दा अग्ला छन् ।

प्रकाशित : माघ २०, २०७८ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भैया, मिलल मधेस प्रदेश !

मधेस आन्दोलन नेपाली समाजमा मधेसीहरूको समान अस्तित्वका लागि गरिएको संघर्ष थियो र ‘मधेस प्रदेश’ त्यही संघर्षको एक विस्तारित रूप हो ।
चन्द्रकिशोर

प्रदेश २ सरकारले प्रदेश सभाबाट प्रदेशको नाम ‘मधेस प्रदेश’ घोषणा गरेको छ । यसको स्वागत र विरोध भइरहेको छ । सम्मति र विमति दुवै लोकतन्त्रकै पाटा हुन् । कैयौं प्रश्न उदाएका छन्, कतिपय जवाफ फेरि पनि छरपस्टिएका छन् । लामो समयदेखि थाती रहेको यो विवाद टुंगो लगाउन नसक्दा प्रदेश २ सरकारको आलोचना हुँदै आएको थियो । यस परिप्रेक्ष्यमा विवादलाई सुझबुझपूर्ण ढंगले टुंगो लगाएकामा प्रदेश २ सरकारको नेतृत्वलाई चिरकालसम्म याद गरिनेछ । 

खास गरी पहिचानआधारित प्रदेशको नाम दिने पहिलो प्रदेशका रूपमा यो चिनिने भएको छ । जब एउटा अटल अडानले मूर्तरूप लिन्छ, त्यसले कैयौं दृष्टिकोणका रूखहरू ढाल्छ र धरतीमा कम्पन ल्याउँछ । प्रदेशको पहिचान जनकपुरमा निधो हुँदै गर्दा काठमाडौं विस्मयमा थियो ।

माघ मधेसका लागि विद्रोह र बलिदानको महिना हो । यो सूर्य दक्षिणायनबाट उत्तरायण हुने समय हो । राजनीतिमा समय छनोटको दूरगामी महत्त्व हुन्छ । इतिहासले आवश्यकता अनुसारको पात्र जन्माउँछ र आफ्नो दिशा एवं गति स्वयं ठम्याउँछ । लालबाबु राउतका लागि, जो मुख्यमन्त्रीका रूपमा लामो समय टिक्ने रेकर्ड बनाउँदै छन्, राजनीतिमा परिस्थिति अनुसार उपयोग गर्न र हुन चाहने व्यक्तिको कहिल्यै अभाव रहेन । यही सोमबार ऐतिहासिक घोषणा गरिन्छ, त्यसको सम्मानमा भोलिपल्ट मंगलबार प्रदेशभर सार्वजनिक बिदा दिइन्छ । र हिजो मधेस विद्रोहको स्मृतिमा बलिदान दिवस मनाइन्छ । सम्भावित सत्ताको एकाधिकारवादी चरित्रसँग जुध्न लालबाबुसँग यही तुरूप बाँकी थियो ।

मधेस प्रदेश पाइयो । हिजोसम्म एउटा समुदायको काल्पनिकीमा मधेसीहरू ‘मर्स्या’, धोती र भैया थिए । मधेसीहरू भारतीय मूलका हुन् भन्ने संकथन फिँजाइएको थियो । गैरमधेसी नेपाली मातृभाषीहरू आफूलाई असली नेपाली ठान्ने, बरु छिमेकी भारत वा भुटानका नेपालीभाषीलाई ‘नेपाली’ मान्ने तर मधेसीहरू नेपाली होइनन् भन्ने मानसिकता थियो । मधेस आन्दोलन नेपाली समाजमा मधेसीहरूको समान अस्तित्वका लागि गरिएको संघर्ष थियो र ‘मधेस प्रदेश’ त्यही संघर्षको एक विस्तारित रूप हो । नेपालभित्र मधेस प्रदेश छ भन्ने स्थापना नेपालभित्रकै अन्य भूगोल र बाहिर स्थापित भएको छ । पटकपटकको आन्दोलनका क्रममा मधेसी अभिलाषा जो मुखरित भएको थियो त्यसमा अग्र थियो— ‘नेपाली नागरिकत्वलाई पुनर्व्याख्या ।’ नेपालको संविधान–२०७२ पश्चात् पनि त्यो अभिलाषा बाँकी थियो जो पूर्ण भयो । सीमावर्ती भारतका बिहार–उत्तरप्रदेशका बासिन्दाजस्तो शारीरिक बनोट, वेशभूषा, खानपान, भाषा भएकाहरूको नेपालभित्र पृथक् पहिचान छ, जुन मधेसी हो । दक्षिणी नेपालका रैथाने बासिन्दा बिहारी वा उत्तरप्रदेशवासी होइनन्, उनीहरू त जनक–सिद्धार्थका वंशज हुन् । तसर्थ यो नामकरणको राजनीतिक अभीष्ट त छँदै छ, सामाजिक सन्देश पनि लुप्त छैन ।

मुलुक संघीय अभ्यासमा लागिसकेको छ । यस्तोमा राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक संरचना पुरानै ढर्रामा अघि बढ्ने हो भने अहिलेको नेपाल र भोलिको नेपालमा के फरक होला ? परिवर्तनका नाममा पञ्चायती विकास क्षेत्र वा अञ्चलकै जस्तो कामकारबाहीले नेपालको रूपान्तरण प्रक्रियालाई अपेक्षित त के, गुणात्मक गतिसमेत प्रदान गर्दैन । प्रादेशिक अभ्यासमा आइसकेपश्चात् पनि सत्तामा वर्चस्व कायम गर्नेहरूको पुरानो तौरतरिका र चलखेल पुनः नयाँ संस्करणका साथ सुरु भएको थियो । अन्य प्रदेशको नामकरणको राजनीतितर्फ चियाऔं, धेरै कुरा छर्लंग हुन्छ । स्थानीय तहको नामकरणको विश्लेषण गर्नुस्, त्यसबाट कस्तो निष्कर्ष निस्किन्छ ? तर पनि परिवर्तनकामी नेपालीजन त्यस्तो यथास्थितिवादी रवैयालाई टुलुटुलु हेर्न बाध्य भए । जनतालाई बडो चलाखीपूर्वक अल्झाउने षड्यन्त्रको कष्टकारी जालो बुनिँदै आयो । प्रत्येक आन्दोलनयता नेपालको वर्चस्वशाली जमातले प्राप्त उपलब्धिलाई कठपुतली बनाउँदै आयो । यसलाई एकातिर प्रतिक्रियावादीहरूले आफ्नो उत्थानको अवसरका रूपमा देखे भने जुझारु समुदायहरू बदलावका लागि बढी दबाब दिने हो भने प्राप्त उपलब्धि पनि मासिएला भनेर संयमित रहे । त्यस्तो गर्नु भनेको आखिरमा यथास्थितिवादीको चंगुलमा फस्नु थियो । जे जुन किसिमले प्रादेशिक राजनीति विकसित हुँदै आयो, त्यसले पुष्टि गरेको छ— संघीय नेपाल निर्माणको सपना भासिने खतरा बढेको छ । तर प्रदेश २ ले मधेस प्रदेशको घोषणा गरेर संघीय अभ्यासको राजनीतिलाई आशालाग्दो भविष्यतर्फ डोर्‍याउन सकिन्छ भन्ने देखाएको छ ।

मधेस प्रदेशको अभ्यासले पहिचानमा आधारित प्रदेशको परिकल्पनालाई मूर्तरूप दिएको छ । नेपालमा जातिपिच्छे प्रदेश बनाउन सम्भव छैन तर मधेस प्रदेश राजनीतिक र आर्थिक हिसाबले समेत सम्भव भयो । यसले देशभित्र मधेसको सुरक्षित र सम्मानित भविष्य छ भनेर प्रस्ट्याउने मौका दिएको छ । यसले अलग हुन चाहनेहरूलाई पनि अलग हुनु नपर्ने अवस्था सृजना गरिदिन्छ । मधेस आन्दोलनको गर्भबाट जन्मिएको संघीयताको संकल्पलाई व्यवहारतः सार्थक तुल्याउन यसको प्रयोगका सामु देखिएका चुनौतीहरूको समाधान आधारभूत सर्त हो । संघीयताको परिपक्वता कुनै स्थिर विन्दु नभएर एउटा साधना हो जो दायित्वपूर्ण जनभागीदारी तथा विवेकयुक्त राजनीतिक संस्कृतिमा निर्भर हुन्छ । निश्चय नै, संघीय अभ्यास अत्यन्तै सूक्ष्म तरिकाले लोकजीवनबाट निःसृत हुन्छ । संघीयता जनजीवनको निरन्तरतामा एकात्म भएकाले जीवन्त हुन्छ र यसको पुष्टि यसले आफ्ना अभ्यासहरूमार्फत गर्छ । समाजको शक्तिको विनियोग धेरैजसो नेतृत्वमाथि नै निर्भर हुन्छ । मधेस प्रदेशले कैयौं उपलब्धि हासिल गरेको छ । तर बहुसंख्यक समाजको अपेक्षा समानता, समता र सौहार्दका साथ अगाडि बढ्नुमा छ । सामाजिक–राजनीतिक तनावलाई थेग्नु पनि महत्त्वपूर्ण चुनौती हो । तर त्योभन्दा अहम् हो— आन्तरिक औपनिवेशिक मनोवृत्ति र त्यसबाट भरथेग पाएको सामाजिक–राजनीतिक तन्त्रहरूबाट कसरी मुक्त हुने ?

यतिखेर सोधिँदै छ— मधेस प्रदेशबाहेकका बासिन्दाले आफूलाई मधेसी भनेर चिनाउन मिल्छ कि मिल्दैन ? तराईका अन्य हिस्सामा ‘मधेस’ भनिने दाबी रहन्छ कि रहँदैन ? मधेससँग गाँसिएर आउने विम्ब वा प्रतीकहरूले यसै पनि उदात्त परिकल्पना जगाउँछन् । तिनको उपादेयता नै त्यही भावनाका लागि हो । तराईका रैथानेहरू मात्र होइन, नेपालको जुनसुकै भूगोलमा बसाइँसराइ गर्न पुगेकाहरूले आफूलाई मधेसी पहिचानभित्र चिनाउन चाहे त्यो स्वतन्त्रता व्यक्तिविशेषमा निहित रहन्छ । सशक्त मधेसलाई वास्तविक अर्थमा कार्यमूलक र सहज बनाउन अझै कोसौं यात्रा गर्नुपर्नेछ । सुनको जतिसुकै सूक्ष्म टुक्रा पनि सुन नै कहलिन्छ । आफूभन्दा पूर्व र पश्चिमका भूभाग जोड्ने मधेस प्रदेशले एउटा राजनीतिक निर्णयका आधारमा टुक्रे प्रदेशको अस्तित्व पायो । कालान्तरमा यो प्रादेशिक सिमाना हेरफेर हुन पनि सक्छ । मधेसलाई खण्डित किन बनाइयो ? किनभने नेपालको वर्तमान राजनीतिक भूगोलको प्राप्तिपश्चात् वर्चस्वशाली जमातले यति साह्रो आन्तरिक हस्तक्षेप कहिल्यै भोग्नुपरेको थिएन । त्यसैले उनीहरूले मधेसी पहिचानका ती सबै तन्तुमाथि हथौडा हानिरहे जसले त्यसलाई ऐक्यबद्ध र सशक्त बनाउँथे । अविच्छिन्न नेपाल राष्ट्रभित्र स्वायत्त प्रादेशिक सरकारको मान्यता मधेसीहरूको राजनीतिक लक्ष्य हो र हुनुपर्छ ।

मधेस नेपाली राज्यसँगको सम्बन्ध निर्धारणमा एउटा बृहत्तर पहिचान हो । यसभित्र मिथिला पनि अटाउँछ र अवध पनि । मधेसभित्र सुदीर्घ र सम्पन्न पहिचान बोकेको मिथिला जनमनमा व्याप्त छँदै छ । निकै अघि सुगौली सन्धिबाट एउटा अन्तर्राष्ट्रिय साँध पाउँदा वारि र पारिको लोकमानसमा मिथिला बाँचेकै छ । हो, कुनै पनि भू–क्षेत्रमा त्यहाँको भाषिक राजनीतिले प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । मधेस प्रदेशमा एकै प्रकृतिका सौदाबाजी गर्ने समूहहरू छैनन् । मधेस नामले मिथिला, भोजपुरा वा सलहेसजस्ता भाषिक वा मधेसी दलित पहिचानलाई छेकबार लगाउँदैन । यी सबै फक्रिन चाहने गौरवशाली पहिचानलाई उचित परिवेश दिएर मधेस प्रदेशले आफ्नो सामर्थ्य बढाउन सक्छ । आखिर राज्यमा हिस्सेदारी खोज्दा त्यहाँ ‘मधेसी’ भित्र विभिन्न भाषिक र सांस्कृतिक समूहले दाबी गर्दै आएको उदाहरणबाट समेत मधेस पहिचानबाट ‘मिथिला’ अभिलाषीहरू नतर्सिनुपर्ने देखिन्छ । छिमेकी भारतीय प्रदेश बिहारमै मिथिला–मगध , वैशाली–चम्पारणजस्ता प्राचीन एवं मध्यकालीन पहिचानहरू संरक्षित छन् । आफ्नो अवधारणा मात्र सत्य र अन्तिम हो भनेर मात्र अडिइराख्ने हो भने संघीयताविरोधी तत्त्वहरूले त्यसैलाई आधार बनाएर जनमानसलाई प्रभावित पार्न सक्छन् ।

मधेस प्रदेश घोषणा हुँदैमा मधेस आन्दोलनका सबै कार्यभार पूरा हुँदैनन् । यस प्रदेशभित्र बसोबास गरिरहेका गैरमधेसी पहिचानका नागरिकहरूले समेत आफूलाई सुरक्षित र सम्मानित अनुभूति गर्न पाउनुपर्छ । स्थापित र उदीयमान नगर–सहरहरूबीच सामञ्जस्यको खोजी गर्ने काममा प्रदेश सरकार चुकेकै हो । प्रदेशको अगुवाले मधेस आन्दोलनको कार्यदिशाबाट बाटो बिराउने, चूक गर्ने काममा पूर्णविराम लागेको छैन । प्रदेश निर्माण र सशक्तीकरणको अभियान एउटा व्यक्तिले मात्र चाहेर हुँदैन । सामूहिक दायित्व र प्रयासको आवश्यकता पर्छ त्यसलाई, तर सामूहिक दायित्वलाई निर्दिष्ट गन्तव्य दिने काम भने मुख्यमन्त्रीकै हो । नामकरणको सवालमा नेपाली कांग्रेस फेरि चुकेको छ, उसको नेतृत्वले भुइँस्पन्दनलाई बुझ्न नसकेको पक्कै हो । यस्तै राजनीतिक कार्यक्रम बनाउने हो भने कांग्रेसलाई मधेस प्रदेशमा उँभो लाग्न कठिन हुन सक्छ । वीरगन्जको पिपराका एक प्रौढ घुरछेउ रेडियो सुन्दै गर्दा भन्दै थिए—भैया मिलल मधेस प्रदेशबाकिर रह गेल मुद्दा अवशेष !

प्रकाशित : माघ ६, २०७८ ०७:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×