महिला तस्करी, अनुराधा र खड्गबहादुर- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महिला तस्करी, अनुराधा र खड्गबहादुर

अग्लो बिल्डिङबाट कसैले एउटा कागज फ्याँकेपछि खड्गबहादुर सिंह विष्टले उकालो हेर्दा एउटी महिलाले त्यो पढ्न भनी इसारा गरिन्। उनले हतारसाथ पत्र खोलेर पढे। बनारसमा बस्ने एक नेपालीले ती अठार वर्षीया राजकुमारी मैयालाई झुठो आश्वासन दिएर कलकत्ता ल्याई व्यापारीलाई बेचेका रहेछन्।
महेन्द्र पी‍. लामा

लगभग सय वर्षअघिको अखिल भारतीय गोर्खा लिगको कलकत्ता प्रशाखाका मूल मन्त्री खड्गबहादुर सिंह विष्ट र आजको काठमाडौंस्थित अनुराधा कोइरालाको नेतृत्वमा रहेको माइती नेपाललाई एउटै मञ्चमा उभ्याएर देह व्यापारका निम्ति गरिने नेपाली महिलाहरूको तस्करीबारे सोधे सायद एउटै जवाफ पाउँछौं । महिला तस्करी बजार व्यवस्थाको एउटा अभिन्न अंग हो ।

बजारमा झैं माग र आपूर्ति (डिमान्ड–सप्लाई) को एउटा समागम हो । डिमान्ड छ र नै सप्लाई हुन्छ अनि बजार व्यवस्था कायम रहन्छ । अर्कातिर, अर्थशास्त्रमा सेजको नियम भनेझैं सप्लाई पहिलो कुरो हो, डिमान्ड स्वतः हुन्छ । बजार व्यवस्था नै मूल्य र मुनाफामा आधारित भएको हुनाले जुन वस्तु बजारमा ल्याउँदा मूल्य–मुनाफा हुन्छ, त्यही वस्तुमाथि व्यापार–वाणिज्य अघि बढ्छ । वस्तु केही–कुनै पनि हुन सक्छ— डाइजेस्टिभ बिस्कुट, अमूलको मक्खन, सामसुङको फ्रिज, फ्रान्सको राफेल हवाईजहाज, कोभिडको खोप र सिंगल माल्ट ह्विस्की । यी सबै पुँजीपतिहरूले कारखानामा बनाउँछन् र बजारमा ल्याउँछन्, जनता–जनार्दन उपभोक्ताको कल्याण–सन्तुष्टि–आपूर्तिका निम्ति । तर यी सबै सामान–वस्तुहरू निष्प्राण हुन्छन्, मुस्कान र आत्मा हुँदैन र बोल्न सक्तैनन्, पीडा–चीत्काररहित हुन्छन् ।

देह व्यापारका निम्ति महिलाहरूको तस्करी र मूल्य–मुनाफाका निम्ति मात्रै वस्तु उत्पादन गर्ने कारखानाहरूबीच भिन्नता यही छ । एउटाले निर्जीव वस्तुहरू बेच्छ र अर्कोले जीवित । तथापि बजार व्यवस्थासँग मेल खाने काम भने दुवैले गर्छन् । अर्कातिर, प्राण भएको व्यक्तिले निष्प्राण ओप्पो मोबाइल र हुन्डाई गाडी निर्माण गर्छ, उतापट्टि फेरि प्राण भएको व्यक्तिलाई निष्प्राण बनाउन बजारमा घुसाउँछ । बजार व्यवस्था हुँदाहुँदै, चीजबीजको किनबेच हुँदाहुँदै अनि डिमान्ड र सप्लाईको खेल रहँदारहँदै, महिला–बालिकाहरूलाई बजार व्यवस्थाको वस्तु बन्न नदिन कोसौं दूर आपूर्तिका केन्द्रहरू नै भत्काउने प्रयास गर्छन् अनुराधा र खड्गबहादुरहरू । कारण, महिला तस्करी र देह व्यापारको जड नै गरिबी–असाक्षरता र अनभिज्ञतामा मुछिएको परिस्थिति हुन् । यसको मुटु नै आफ्नै राष्ट्रले लाजै नमानी अविकसित राखेका परिवार, समुदाय र गाउँघर हुन् । र यसको आत्मा नै सत्ता–सरकार–राज्यले बनाएको निन्दनीय प्रथा र प्रणाली हुन् ।

सन् १९२० को दशकमा कलकत्तामा भएको घटनाक्रम र त्यसको सय वर्षपछि सन् २०२० को दशकमा हुँदै गइरहेको उत्पीडनले नेपाली महिलाहरूको तस्करीलाई सीधै जोड्छ अनि सबैमा फेरि करुणा र केही गर्न नसकेको बोधको डढेलो लाग्छ । अनुराधा र खड्गबहादुरको समाज–जाति–राष्ट्रप्रतिको झुकाव र योगदानका कथाहरू उल्लेखनीय र अद्वितीय नै छन् ।

अप्रिल १९२६ मा कलकत्तामा गोर्खा कल्याण संघले चितपुर रोडको आफ्नो कार्यालयमा भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा केही आर्थिक दान जुटाउन एउटा समारोह गरेको थियो । तिनताक खड्गबहादुर भर्खरै बीकममाथि कलेजको डिग्री हासिल गरेर स्वतन्त्रता संग्राममा होमिएका थिए । त्यस दिन संघको सभामा गइरहेको समय एउटा अग्लो बिल्डिङबाट कसैले तलतिर एउटा कागज–चिठी फ्याँकेपछि उनले उकालो हेर्दा एउटी महिलाले त्यो चिठी पढ्न भनी इसारा गरिन् । उनले हतारसाथ पत्र खोलेर पढे । त्यहाँ लेखिएको थियो— पद्मप्रसाद भनिने बनारसमा बस्ने एक नेपालीले ती अठार वर्षीया राजकुमारी मैयालाई झुठो आश्वासन दिएर कलकत्ता ल्याई व्यापारी हीरालाललाई बेचेछन् । हीरालालले राजकुमारीलाई आफ्नै घरमा देह व्यापारमा राखेको रहेछ । खड्गबहादुरलाई यस पत्रले अवाक्–भावुक मात्रै नबनाएर, उनलाई कैयौं नेपाली महिलालाई तस्करी गरी बनारस हुँदै कसरी कलकत्ता पुर्‍याइँदो रहेछ भन्ने कुराले घोच्न थाल्यो । राजकुमारीलाई हीरालालबाट कसरी मुक्ति दिलाउने र खोसेर घर पुर्‍याइदिने भन्नेतिर उनले सोच्न लागे । अन्तमा उनले तय गरे— तस्करीको यो घीनलाग्दो शृंखला र रोगलाई स्वाहा पार्न हीरालालको हत्या गर्नैपर्छ ।

केही दिनपश्चात् खड्गबहादुर अर्कै पहिरन लगाई धारिलो खुकुरी बोकेर हीरालालको घर पुगे । कुरा कोट्याउनलाई र सच्चाइ बुझ्नलाई उनले हीरालाललाई भने, ‘मलाई बनारसबाट पद्मप्रसादले पठाएका हुन् ।’ यति भन्दा नै हीरालालले उनलाई घरभित्र पसायो र आफ्नो भव्य बैठककोठामा बसायो । हीरालाललाई देखेर उनी तीनछक परे । चाउरी परिसकेको वृद्ध, केश रंगाएको र सिरानीमा अडेस लागेर कुराकानी गर्ने । उनले अझै कुरा बुझ्न भने, ‘पद्मप्रसादले सोह्र–सत्र वर्षका दुई ठिटीहरूलाई बनारस ल्याएका छन् । तर तपाईंकोमा पुर्‍याउनलाई अलिक निकै पैसा चाहिन्छ भन्दै छन् । उनले तपाईंलाई बनारस आउन भन्नका लागि मलाई यहाँ पठाएका हुन् ।’ हीरालालले गदगद हुँदै भन्यो, ‘मैले राजकुमारीलाई पाउन त्यति धेरै रकम दिएको थिएँ तर यसलाई मैले कज्याउनै सकेको छैन, अहिलेसम्म पनि ।’ खड्गबहादुरलाई यही कुरो टुंगो गर्नु थियो । अनि त्यति नै बेला उनले धारिलो–चम्किलो खुकुरीले हीरालालको हत्या गरिदिए । त्यसपछि पद्मप्रसादलाई पनि मार्छु भन्दै उनी बनारस जान लाग्दा मन फर्काएर नजिकैको लालबजार पुलिस थानामा गए र मैले यसो गरें भन्दै आफूलाई सुम्पिए ।

अर्को दिन हीरालालको हत्याबारे समाचार चारैतिरका खबरकागजको शीर्ष स्थानमा छापियो । भय र त्रासले हीरालालजस्तै अन्य धेरैले शारीरिक मज्जाका निम्ति राखेका कैयौं नेपाली महिलालाई मुक्ति दिए । खड्गबहादुर सिंह विष्टलाई रिहा गरिनुपर्छ भन्दै कलकत्ता महानगरीभित्र भयानक रूपमा विरोध प्रदर्शन सुरु भयो । कसैले रिहाइका निम्ति पैसा–धन बटुल्न थाले, कसैले न्यायाधीशलाई पत्र लेखे । न्यायालयमा उभ्याइएका खड्गबहादुरले भने, ‘मैले केही भूल गरेकै छैन, कानुनमुताबिक वा नैतिक आधारमा । मैले हीरालालको हत्या गरेको हुँ । तर यदि मेरो दायित्व यस्तो घटना देख्दा पनि चुप लागेर बस्नु हो, आफ्नै चेलीबेटीको पीडा–दुःखमा मौन धारण गर्नु हो भने अनि यदि म समाजका निम्ति हीरालाल र त्यस्तै दुष्टहरूभन्दा अझै खतरनाक छु भने मलाई सजाय दिनुहोस् ।’ तर न्यायाधीश ग्रेगोरीले आठ वर्षको सजाय घोषणा गरे । उनलाई कारावासमा थुनियो । व्यापक विरोध सुरु भयो ।

यसैबीच अखिल भारतीय गोर्खा लिगका अध्यक्ष र देहरादूनबाट निस्कने अंग्रेजी पत्रिका ‘हिमालय टाइम्स’ अनि नेपाली पत्रिकाहरू ‘गोर्खा संसार’ र ‘तरुण गोर्खा’ का सम्पादक ठाकुर चन्दन सिंहले यस सजायका विरुद्ध युद्ध नै छेडे । भारतभरि नै विरोधको आवाज उठाउँदै ठाकुर चन्दन सिंह — जो भारतीय स्वतन्त्रता संग्राममा अहम् भूमिका निभाउँदै थिए — ले चारैतिर सभा–जुलुसहरू गर्न थाले । आइतबार २७ मार्च १९२७ मा उनले कलकत्ताको अल्बर्ट भवनमा ठूलो सभा गरे र तिनताकका नेताहरू सुवासचन्द्र बोस, बीसी रोय, सरोजिनी नायडु, मोतीलाल नेहरू, वीर सावरकर, महात्मा गान्धी, पण्डित नेहरू आदिलाई खड्गबहादुरको रिहाइको अपिल गरे । भनिन्छ, कलकत्ताको त्यस दिनको जुलुसमा एक लाख मानिसले भाग लिएका थिए । ठाकुर चन्दन सिंहले अति नै मन छुने भाषण दिएका थिए । भाषणमा उनले खड्गबहादुरलाई दिएको सजाय अति नै कडा एवं भर्त्सनायोग्य हो भन्दै दुष्टहरूको विरोधमा लड्ने समाजसेवक र देशभक्तहरूलाई नियम–कानुनले छुट्याउन सक्नुपर्छ भने । सभामा गोर्खा, बंगाली, युरोपेली जाति सबैले बोले र सजायको निन्दा गरे । विपिनचन्द्र पालले सभाको अन्ततिर प्रस्ताव पढी सुनाए, जसमा त्यसताकका राज्यपाललाई खड्गबहादुरलाई रिहाइ गर्ने अपिल गरिएको थियो । कलकत्ताका अखबारहरूले सम्पादकीयहरू पनि लेखे । नभन्दै दुई वर्ष बाह्र दिन कारावासमा बसेपछि खड्गबहादुरलाई ३१ मार्च १९३० मा रिहा गरियो, सधैंका लागि । उनले अब सबै महिलालाई आफ्नै दिदी–बहिनी सम्झँदै र मान्दै जीवनभरि विवाह गर्नेछैन भन्ने प्रण गरे । र उनकै अभिन्न साथी खरसाङका नारायण प्रधानले ती राजकुमारीलाई २४ अप्रिल १९३० मा विवाह गरे ।

महिलालाई तस्करी गरेर देह व्यापारमा हाल्ने दलाल गिरोहका निम्ति एउटा सग्लो धक्का थियो यो । स्वतन्त्रता संग्राममा होमिएका सम्पूर्ण भारत–कलकत्तावासीहरूका निम्ति ब्रिटिस साम्राज्यको विरोधमा एउटा नौलो सामाजिक लडाइँ थियो यो । ठाकुर चन्दन सिंहले आफ्नो राष्ट्र भारतका निम्ति र नेपालमा राणा शासनको विरोधमा गरेका कतिपय प्रयत्नबारे मैले दिल्लीस्थित साहित्य अकादमीद्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘ठाकुर चन्दन सिंह’ मा विस्तृत रूपमा जानकारी दिएको छु । सन् १९९७ मा अकादमीको प्रतिष्ठित साहित्य शृंखला ‘मेकर्स अफ इन्डियन लिटरेचर’ अन्तर्गत प्रकाशित यस पुस्तकमा जी छिरिङले लेखेको लेख ‘वीर खड्गबहादुर सिंह विष्ट’ (‘हाम्रो संसार,’ कलकत्ता, अक्टोबर–नोभेम्बर १९६१) र हिमाचल प्रदेशको धर्मशालास्थित भाग्सुको श्याम नगरका मगन पथिकको सन् १९८७ मा छापिएको पुस्तकको सन्दर्भ पनि चलाइएको छ ।

सन् २०१० मा सिक्किम विश्वविद्यालयको ‘विश्व व्याख्यान शृंखला’ मा महिलाहरूको तस्करीबारे बोल्न विश्वप्रसिद्ध संस्था माइती नेपालकी अध्यक्ष अनुराधा कोइरालालाई गान्तोकमा निम्त्याइएको थियो । गान्तोकको चिन्तन भवन विद्यार्थी–शिक्षक–अतिथिहरूको भीडले खचाखच थियो । पहिले त सबैले मानेकी, तस्करी विरोधकी योद्धालाई हेर्न अनि फेरि के भन्छिन् भनी सुन्न पनि । अनुराधाले देह व्यापार गर्नलाई किन, कहाँ, कसरी महिलाहरूको तस्करी गरिन्छ, कसले तस्करी गर्छ, भारत–नेपालको सिमाना कसरी पार गराइन्छ, यता नेपालमा उता भारतमा दलालहरूको गिरोहबीच के–कस्तो सम्बन्ध हुन्छ र कुन मार्ग अपनाएर यी अबोध महिला–बालिकाहरूलाई दिल्लीको जीबी रोड, कलकत्ताको सोनागाछी, सिलिगुडीको खालपाडा, बम्बईको कामठीपुरा र अन्य धेरै सहर–नगरमा पुर्‍याइन्छ भन्ने कुरा अति नै मर्मस्पर्शी ढंगमा राखिन् । चिन्तन भवन सुनसान थियो, उनले अब के भन्छिन् भनेर । बिस्तारै वर्णन गर्दै उनी अघि बढिरहिन् ।

वेश्यालयको कोठाबाहिर र भित्र के हुन्छ, कसरी महिला–बालिकाहरूलाई कुखुरा–बाख्राझैं खाँदेर राखिन्छ, वेश्यावृत्तिमा अघि बढ्नै नमान्नेहरूका शरीरका विशेष अंगहरू कसरी जलाइन्छन्–पोलिन्छन्, शारीरिक यातनाको टुप्पोमा सम्भोगका कुरूपहरू कसरी अघि ल्याइन्छन् भन्दै दृश्यहरू आँखाअघि देखाइदिएपछि प्रायः सबै सुँकसुँक गर्दै रोएका थिए । त्यति मात्रै कहाँ हो र, महिला–बालिकालाई कसरी फकाइन्छ, भगाइन्छ र वेश्यालयमा पुर्‍याइन्छ भन्नेसम्मका कारुणिक दृश्यहरूसमेत देखाइए ! कहिल्यै सहर नदेखेका, कहिल्यै राम्रो नखाएका र लुगाफाटा नलगाएका, गरिबीले आमाको गर्भमै थिचेका, जन्मेपछि फेरि गरिबीको ओखलीमा पिसिएका, केही खान–लाउन पाउँछु कि, आफ्नो परिवारलाई गरिबी–पीरमर्काको आगोबाट निकाल्न सक्छु कि भन्ने सपना देख्ने यी महिला–बालिकाहरू तस्कर–दलालहरूको जालमा कसरी फस्छन् भन्दै अनुराधाले अविरल ढंगमा सुनाएको दर्दनाक कथा सुन्नेहरूले आफू नै दलालको जालमा फसेको अनुभव पनि गरेका थिए ।

अनुराधाले वेश्यालय र सर्कसदेखि टाढा दुबई, अफ्रिका, अमेरिका, थाइल्यान्डमा पनि नेपाली महिलाहरूको तस्करी कसरी हुँदै छ, कसरी कतिका किड्नीसम्म बेचिँदै छन् र कसरी श्रीलंकाको कोलोम्बो, भारतको मणिपुर र बंगलादेशको चटगाउँजस्ता तस्करीका नयाँ मार्गहरू खोलिएका छन् भन्ने भयानक प्रवृत्तिहरूबारे समेत जानकारी दिइन् । अनुराधाको डेढ घण्टाको वार्ताले विद्यार्थी–शिक्षकहरूमा आगो नै बाल्यो । धेरैले अनुराधाको बाटो र पेसा अपनाए, अनि धेरैले यस विषयमा अध्ययन गर्दै डाक्टरेट डिग्रीसमेत पाउँदै छन् । सभाको अन्तमा, विश्वविद्यालयको कुलपति भएकाले मैले बोल्नैपर्ने थियो । दार्जिलिङ तलतिरको जिङलाम चिया कमानमा भारतीय सेनाको एउटा प्रतिष्ठित परिवारमा जन्मेकी अनुराधाका पिता–मातालाई फुटबल खेल हेर्दा सदैव देखेको र उनकै दाइ अभय गुरुङ फुटबलमा हाम्रो आदर्श नै भएको कुरो बताउँदै आँखा रसाएका श्रोता वर्गलाई अर्को दिशातिर लैजाने कोसिस गर्दै थिएँ, अचानक मभित्रको ‘म’ ले अघिका दृश्यहरू आँखाअघि ल्याएपछि मैले पनि उभिईउभिई आँसु झारेको थिएँ । र नै हाम्रो हिउँदे यात्रा कार्यक्रममा मानव तस्करीबारे एउटा विशेष प्रोजेक्ट सुरु गर्‍यौं ।

पछि, एक दिन अनुराधा कोइरालासँग फेरि भेट भयो । आङ जिरिङ्ङ भयो । सन् १९८० मा दिल्लीमा मदर टेरेजालाई भेट्दाझैं नतमस्तक भएँ । उनीमाथि मैले ‘विश्वशान्तिको छहारीमा’ शीर्षक पुस्तक लेखेको थिएँ । मैले पुस्तक प्रदान गर्दा मदरले चिसो कठ्यांग्रिएको हात मेरो शिरमा राख्दा शरीर नै न्यानोपनले बलेको थियो । अनुराधाले यस भेटघाटमा सुनाएको तस्करीमा लागेका नेपालका एक दलालले कसरी सुध्रिएर डाक्टरेट डिग्री हासिल गरे र आफ्नी श्रीमतीलाई मन्त्रीसमेत बनाए भन्ने घटनाले मलाई खड्गबहादुर सिंह विष्टको याद दिलायो । अनुराधाले बम्बईबाट ती दलाललाई पक्रेर काठमाडौं पुर्‍याउँदा उनको नग्न शरीर–अंग ढाक्न तौलिया–गम्छा बेर्नुपरेको थियो रे ! न्यायालयले कैयौं वर्षका लागि कारावासमा पठाएपछि अनुराधालाई उनले बिन्ती गरेका थिए रे, ‘म झ्यालखानाभित्रबाटै शिक्षा हासिल गर्छु ।’ अनुराधाले आफ्नै खर्चमा उनलाई पीएचडीसम्म गराइन् । जेलबाट छुटेपछि उनले कारावास सुधारको एनजीओ पनि खोले र पछि एउटा राजनीतिक दलको सचिवसम्म बने । अनुराधाले पनि खड्गबहादुरझैं राष्ट्र–समाज–समुदायले भोगेको, विकराल रूप धारण गरेको देह व्यापारको रोगलाई जरैबाट उखेलेर फ्याँक्ने जमर्को गर्दै छिन् ।

सरकार–राजनीतिक दल–न्यायालय–समाज सबैले एक भई यो राष्ट्रिय रोगलाई उन्मूलन गर्नैपर्ने हो । नेपालजस्तै भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका पनि ऐतिहासिक रूपमा पीडित रहेकाले नै सन् २००२ मा सार्कस्तरमा यसमाथि विशेष हमला गर्न सामूहिक सम्झौतामाथि हस्ताक्षर नै गरेका छन् । तर सार्कका अन्य कार्य र कार्यक्रमझैं यो सम्झौता पनि कार्यान्वयन हुनै सकेन । सरकारहरूको सम्झौता फेल भयो, अब जनता–जनार्दनबीच सम्झौता हुनुपर्छ । अनुराधा कोइरालाले आफ्नो जीवनको यात्रामा यो काम फत्ते गर्नु नै पर्छ, सबै–सबैलाई साथमा लिएर । खड्गबहादुर सिंह विष्टले हीरालालको हत्या गर्दा देखेको सपना तब मात्रै पूरा–विफना हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७८ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पिँढी नै अस्ताउँदै गएपछि

लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, हृषीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ ।
महेन्द्र पी‍. लामा

हामी धेरै भाग्यमानी, एउटा सग्लो पिँढीलाई पछ्यायौं लामो समयसम्म । त्यो पिँढी जसले नेपाल, भोटाङ, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका र भारतका कतिपय ऐतिहासिक क्षणहरूसँग खेलेको थियो । हामीलाई ती घटनाहरू आलैआलो सुनाउँथ्यो र दुइटा पिँढी अनि त तीन–चार पुस्ताहरू जोडेरै कुरा गर्थ्यो । त्यो पिँढी बिस्तारै अस्ताएर जाँदै छ । त्यो पिँढीका कतिले लेख–पुस्तक नै लेखी छाडेर गए, कतिले मौखिक इतिहास सुनाएर त कतिले सम्झना–यादका अनेकन् विचित्र पाटाहरू छाडेर गए ।

आज आफ्नै उमेरको ६० को दशकको पहिलो खुड्किलो चढ्दै गर्दा त्यो पिँढीका खेलाडीहरूका सम्झना–अविस्मरणीय क्षणहरूले कुतकुत्याउन लागे, आँखाकै नानीभित्र सलबलाइरहे र लेख्न नै मन पर्‍यो ।

कस्तो अचम्मकै पिँढी थियो † प्राय:ले खाली खुट्टै हिँडेर बाल्यकाल बिताए, कसैले दस श्रेणी–कक्षा पास गर्दासम्म चामलको भात खाएकै थिएनन् । हरदिन कैयन् किलोमिटर हिँडेर स्कुल–कलेज जाने–आउने गर्थे, परिवार ठूलो भएकाले मीठोमसिनोमा चित्त बुझाउँथे । गाडी–वाहन दसैं–तिहारमा मात्रै चढ्थे अनि फेरि धेरै महिनासम्म एउटै लुगा लगाउँथे । बिमार–साह्रोगाह्रो पर्दा हारगुहार माग्थे र डोको–थुन्सेमा बोकिएर धामी–झाँक्री डाक्टरकहाँ पुर्‍याइन्थे । र पनि सुन र चाँदीको मोल–मूल्य थाहा हुन्थ्यो । धेरैले आफ्नो गाउँ–परिवारमा शिक्षा हासिल गर्ने प्रथम पिँढीको नाम–यश कमाए ।

हामीले दार्जिलिङ–सिक्किममा यही पिँढीबाटै बुनियादी शिक्षा हासिल गर्‍यौं । चालीस वर्षअघि दिल्ली पुग्दा एउटा कर्मशील–शक्तिशाली पिँढीसँग भेट भयो । गाडीको प्रसिद्ध मेकानिक पुरन मिस्त्रीसँग मुनिरकामा, ब्याट्रीपसलको मालिक हरिसँग आरकेपुरममा अनि फेरि चस्मा दोकानको अजितसँग । क्या थिए यिनीहरू, हेरेरै ठीक गरिदिन्थे † घुइँचो लाग्थ्यो आरकेपुरमका यी पसलहरूमा । सबै अस्ताए एकएक गरी, उदासलाग्दा भए ती पसलहरू † तिनटै गाडी थिए— एम्बासेडर, फिएट र मारुती । अहिले केवल विदेशी मोडल । हामी फेरि भाग्यमानी, अस्टिन–एम्बासेडर–ल्यान्ड रोभरमा पनि चढ्यौं र सान्त्रो–पजेरो–टोयोटामा पनि चढ्दै छौं । तर एक सय रुपैयाँमा पूरा गाडीको सर्भिस–मर्मत गथ्र्याैं, आज कम्तीमा ६ हजार रुपैयाँमा । गाडीको पिँढीमा पनि त्यही भिन्नता ।

विद्वान्–विशाल हृदय भएकाहरूको ताँती थियो दिल्लीमा । एकापट्टि बीजी भर्गिज, पाई पानन्डिकर, रामास्वामी अय्यर, भवानी सेनगुप्ता, बीना मजुम्दार, प्राण चोपडा, एलपी सिंह; अर्काेपट्टि जेएन दीक्षित, मुचकुन्द दुबे, जीएस वाजपेयी, एमके नारायणन, आबिद हुसेन अनि भाष्कर घोष । सबैसँग राम्रो चिनापर्ची भयो र धेरै मिलेर काम गर्‍यौं । इन्द्रकुमार गुजराल, मनमोहन सिंह, प्रणव मुखर्जी, केसी पन्त, अटल बिहारी वाजपेयीसँग पनि कैयन् पल्ट भेटघाट गरी धेरै कुराहरू सिक्यौंं; नीतिगत विषयहरू अघि बढायौं । साहित्य–संस्कृति क्षेत्रमा कपिला वात्स्यायन, अमृता प्रितम, कमलेश्वर, भीष्म साहनी, पुपुल जयकर, इन्द्रनाथ चौधरी, केएम जर्ज, करण सिंह आदि उचाइमा पुगिसकेका धुरन्धर व्यक्तिहरू थिए । पुपुल जयकरले नै दार्जिलिङमा भारतीय विरासत केन्द्र खोल्न मेरा पिताजीलाई सन् १९८८ मै आशीर्वाद–आदेश दिएकी थिइन् । कपिला, कमलेश्वर आदि सिक्किमसम्म पुगेका थिए र नेपाली भाषा–संस्कृतिलाई धेरै केलाएका पनि थिए ।

कस्तो पिँढी थियो † अमत्र्य सेनका, प्रेसिडेन्सी कलेजका साथी सुखमय चक्रवर्ती र इन्दिरा गान्धीका श्रीलंका समस्या समाधान हेतु विशेष प्रतिनिधि जी पार्थसारथी । दुवैको छत्रछायामा अल्लरे–बल्लरे उमेरमै काम गर्ने मौका पाएँ । सुखमय योजना आयोगका सदस्य, अति नै सरल तर त्यति नै विद्वान् । सन् १९८५ मा दिल्लीमा भएको वल्र्ड इकोनोमिक कंग्रेसमा अमत्र्य–सुखमय–मनमोहन र विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्रीहरूसँग अघिपछि घुम्दै धेरै काम गर्‍यौं । पत्रकारहरू त्यस्तै; निखित चक्रवर्ती, गिरिलाल जैन, इन्दर मलहोत्रा, डी कुमार, हिरण्मय कार्लेकर, एनसी मेनन । हाम्रो भेट भई नै रहन्थ्यो मेनस्ट्रिम, टाइम्स अफ इन्डिया र हिन्दुस्तान टाइम्सका पाताहरूमा । उनीहरू हाम्रा सपना–कल्पनाका पात्रहरू थिए । दिल्लीको वसन्त कुञ्जस्थित आजको प्रख्यात दिल्ली पब्लिक स्कुल निर्माण गरिँदा प्राचार्य विनय कुमारले बोर्डको सदस्य बनाई स्कुललाई सुगठित बनाउने अभिभारा मलाई पनि दिएका थिए । विनय कुमार पनि त्यो काम अर्काे पिँढीलाई सुम्पी स्वर्गबास भए । सन् १९८२ मा नवौं एसियाली खेलमै लियाजों अधिकारी भएर काम गर्दा राजीव गान्धी, अमिताभ बच्चन र सितारवादक रवि शंकरसँग नजिकै बसेर काम गर्ने मौका पाएँ । खेल सुसम्पन्न भएपछि आयोजित भोजमा भेट भएपछि राजीव गान्धीले मलाई ‘लौ, यो खेल सुसम्पन्न भएको खबर दार्जिलिङवासीलाई पनि सुनाइदेऊ है’ भनेका थिए ।

छिमेकी राष्ट्रहरूका अस्ताउँदै गएका पिँढीका अचम्मैलाग्दा व्यक्तिहरूसँग पनि मैले नजिकै बस्ने अवसर पाएँ । नेपालका, ‘झ्यालबाट’ लेख्ने अब्बल साहित्यकार लीलानटेश्वर (ईश्वर) शर्मा बराल दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा वरिष्ठ प्राध्यापक थिए । उनीसँगका कैयन् भेटघाटमा नेपालको राजनीतिक इतिहास नजिकैबाट बुझ्न पाएँ । बीपी कोइरालासँग उनको घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । उनले मलाई बीपीले लेखेका व्यक्तिगत पत्रहरू पनि दिए । १७ अगस्ट १९७० मा जब बरालले लन्डन विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिसकेका थिए, बीपीले बोन–जर्मनीबाट उनलाई अंग्रेजीमा एउटा पत्र लेखेका थिए । त्यस पत्रमा बीपी भन्छन्, ‘म बोनमा छु, शीघ्र नै लन्डन पुग्दै छु । अर्थात्, हाम्रो भेटघाट चाँडै हुनेछ । त्यहाँ सोसलिस्ट इन्टरनेसनलका मूल मन्त्री रोडने वालकम्ब वा उनकै मित्र भेरा माथियससँग सम्पर्कमा रहनुहोस् । उनीहरूको ठेगाना ८८ए, सेन्ट जोहन्स उड, हाइस्ट्रिट, लन्डन एनडब्लु ८, र टेलिफोन ५८६–११०१ हो । यदि तपाईंलाई डा. सूर्य बी. बस्नेतको ठेगाना थाहा छ भने म आउँदै छु भन्नुहोला । डा. बस्नेत लन्डनमै प्राक्टिस गर्नुहुन्छ ।’

यसरी नै भेट भएको थियो राजा वीरेन्द्र अनि राजकुमार दीपेन्द्रसँग । राजा वीरेन्द्र भारत सरकारको निमन्त्रणामा गणतन्त्र दिवस परेडमा प्रमुख अतिथि भएर आउँदा, हाम्रा प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले उनको सम्मानमा दिल्लीको हैदरावाद हाउसमा दिएको भोजमा दोस्रो पटक उनीसँग मेरो भेट भएको थियो । वाजपेयीले प्रोटोकल अनुसार भारत सरकारको अतिथिका रूपमा मलाई उनीसँग परिचय गराएपछि मैले मातृभाषा नेपालीमै एक–दुई छोटा कुराहरू राखें । अगम व्यक्तित्व, अति उज्यालो अनुहार भएका राजा वीरेन्द्रले मीठो बोली गर्दा म भावुक भएको थिएँ । राजकुमार दीपेन्द्रसँग उनी सानो हुँदा सन् १९८२ को एसियाली खेलमा र पछि फेरि उनी हाम्रो विश्वविद्यालयमा आउँदा लामो कुराकानी भएथ्यो ।

पुरानो पिँढीका धेरै नेपाली विद्वान्सँग म बातचित गर्थें । लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, ह्षीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ । चक्र बास्तोला भारतमा राजदूत रहँदा नियमित रूपमा भेटघाट हुन्थ्यो । विमान अपहरणको भीषण तर मीठो सम्झनासहित, नेपालका प्रधानमन्त्रीले काठमाडौंबाट थिम्पु जाने हवाईजहाजमा चढेपछि मात्रै भोटाङे शरणार्थीहरूका विषयमा भोटाङका राजासँग केके कुरा गर्ने भन्नेबारेमा कसरी छलफल गरेका थिए भन्ने कुराहरू नलुकाई निर्धक्क भएर भन्थे । ह्षीकेश शाहले दार्जिलिङको न्यानो सम्झना गर्नुबाहेक, प्रजातन्त्रप्राप्तिमा होमिएका नेपालका नेताहरूको खोइरो खन्थे । अर्कै भाषा बोल्थे उनी, भारतका धेरै नीतिनिर्धारकहरूको सोचलाई पटक्क मन पराउँदैनथे ।

पाकिस्तानमा हामीभन्दा एक पिँढी माथिकाहरूसँग घरीघरी भेटघाट मात्रै नभएर धेरैवटा अध्ययन कार्य मिलेरै अघि बढाउँथ्यौं । पाकिस्तान जाँदा त्यहाँका माथि नै पुगेका विद्वान्–समाजसेवी–नागरिक समाजका सदस्यहरूसँग धेरै तर्क–वितर्क पनि गथ्र्याैं । मानव अधिकारका सुदृढ प्रवर्तकहरू आईए रहमान, अस्मा जहाँगिर, मुवासिर हासन; विद्वान्हरू रशुल बक्स रइस, असफाक खान, तारिक बानुरी, सइद बाबर अली, एआर कमाल, काइजार बंगाली अनि कूटनीति–नोकरशाहीका अजीव अहमद खान, हिलाल राजा, काकाखेल, नियाज नायक आदिसँग भारत–पाकिस्तान र दक्षिण एसियाबाहेक चीन–दक्षिणपूर्वी एसिया र अमेरिकासम्मका विभिन्न विषयमा कुराकानी हुन्थ्यो । प्रधानमन्त्री शौकत अजीजले हामीलाई आफ्नै निवासमा सन् २००५ मा रात्रिभोज दिएका थिए । रइस, कमाल र बंगालीसँग ऊर्जा क्षेत्रबारे हाम्रा संयुक्त अन्वेषणात्मक लेखहरू प्रकाशित भए, चर्चित पनि भए । ‘पाइपलाइन्स एन्ड ग्रिड फर पिस’ शीर्षक पुस्तिका लन्डनको किङ्स कलेजले प्रकाशित गर्‍यो । नियाज नायक विदेशसचिवबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि प्रधानमन्त्री वाजपेयी र जनरल परवेज मुसर्रफबीचको कुराकानी अघि बढाउने काममा ब्याक च्यानल कूटनीतिमा लिप्त भए । कोलम्बोदेखि अलिक टाढा कालुतारामा अवस्थित फा हियेन

केभमा उकालो–ओरालो गर्दा नियाज नायकले भित्र भएका कुराहरू मलाई विस्तारमा बताएका थिए । अति नै न्यानो व्यक्तित्व थिए उनी । हिलाल राजा पेट्रोलियम मन्त्रालयका सचिव थिए । धेरैपल्ट भारत आए । एक दिन लाहोरबाट इस्लामावाद सडकमार्गबाट जाँदा र उनको घरमा खानपिन गर्दा पाकिस्तानको बिग्रँदो स्थितिमाथि गहिराइमा कुराकानी गरेका थियौं । इस्लामावाद क्लबमा चपली कबाव, मगज करी र अफगानी नान खान आतुर हुन्थ्यौं । अस्मा जहाँगिरजस्ती मृदुभाषी तर मानव अधिकारकी मर्मस्पर्शी प्रवर्तकधरि बितेर गइन् । उनीसँग प्रथम पटक सन् २००१ मा दिल्लीमा साउथ एसिया फाउन्डेसनको प्रथम कार्यकारी निर्देशक भएर मदनजित सिंहसँग कार्य गर्दा भेट भएको थियो ।

भोटाङमा उति नै सजग र सचेत पिँढी थियो । एकापट्टि राजा जिग्मे सिंग्ये वाङ्चुक अनि अर्काेपट्टि दावा छिरिङ, दागो छिरिङ, जिग्मी थिन्ले, ओम प्रधान, मेघराज गुरुङ, आरबी बस्नेत, भीम सुब्बा र साङ्गे नेडुपजस्ता राजनीतिक नेताहरू, नोकरशाहीका अंगहरू अनि फेरि नागरिक समाजका सदस्यहरू । राजा वाङ्चुकले सन् १९९३ मा थिम्पु राजदरबारमा लगभग पचहत्तर मिनेटको भेटघाटमा यस्ता रोचक एवं ज्ञानबद्र्धक कुरा गरे कि आज पनि त्यस समय लेखेको नोट पल्टाईपल्टाई हेर्छु । ऐंसेलु दानाले टम्म ढाकेको पेस्ट्री–केक खानुहोस् है भन्दै शरणार्थीहरूबारे निकै गम्भीर भएर कुरा गरेका थिए । कसरी नेपालीभाषीहरू भोटाङबाट निकालिए भन्ने विषयमा विदेशमन्त्री दावा छिरिङ, गृहमन्त्री दागो छिरिङ र सर्वाेच्च न्यायालयका प्रमुख न्यायाधीश तोब्गेसँग निकै गहिरै रूपमा कुराकानी पनि भयो । भोटाङे शरणार्थीहरूको बिचल्ली र बेहालतबारे मैले आवाज उठाउँदा उनीहरू निकै ठुस्केका पनि थिए । भोटाङमा नेपालीभाषी भोटाङेहरूको ठूलो योगदान छ । आधुनिक भोटाङ उनीहरूले दु:खै गरेर बनाए । त्यहाँका प्रधानमन्त्रीसमेतलाई मैले यो कुरो विस्तारसँग भनेको थिएँ । पुराना राजा र मन्त्रीहरूको स्थान अर्काे पिँढीले ओगट्यो ।

नयाँ सोच र विचारको आगमन हुन्छ कि भन्ने सबैले आशा राखेका छन् ।

ऊ तलतिर श्रीलंकामा पनि अघिल्लो पिँढीका प्राय: सबै अस्ताए । गामिनी कोरिया, लाल जयवद्र्धने, सेल्टन कोडिकारा, पोना विगनराजा, किङ्स्ले डी सिल्भा, समन केलेगामा, चन्द्रिका कुमारतुंगा, जेरार्ड पेरिस, निहाल रोड्रिगो सबैसँग चिनापर्ची मात्रै नभएर धेरै विचार–विमर्श गर्दै काम पनि सँगै गरेका थियौं । प्रसिद्ध अर्थशास्त्री समन अति नै घनिष्ठ मित्र थिए । कलिलै उमेरमा बिते उनी । त्यहाँका प्रख्यात इतिहासकार डी सिल्भाप्रति मानसम्मान जनाउँदै एउटा राम्रो–गहकिलो पुस्तक निकालेका थियौं । यसको सम्पादन श्रीलंकाको तमिल मूलका विश्वप्रसिद्ध कानुन विशेषज्ञ निलन थिरुचेल्भमले गरेका थिए । पुस्तक विमोचन समारोहमा सामेल हुन हामी बिहानै कोलम्बो पुग्यौं । तर, विमोचन हुनुभन्दा तीन घण्टाअघि घरनजिकै लिट्टेले निलनको हत्या गरिदिएपछि हामी सबैले उनको शवयात्रामा सामेल हुनुपरेको थियो । अति नै कष्ट–दु:खमय क्षण थियो त्यो । त्यताबाट फर्केपछि, श्रीलंकाका विदेशमन्त्री लक्ष्मण कादिरगमार चीनको यात्रा सकेर दिल्ली आइपुगेपछि हामी एक–दुई जनालाई श्रीलंकाली दूतावासमा रात्रिभोजका निम्ति आमन्त्रित गरियो । चीनका नेताहरूले भारतका रक्षामन्त्री जर्ज फर्नान्डेजले ‘भारतको एक नम्बर दुस्मन चीन हो’ भनेकामा कसरी दु:ख मन गरे भन्ने कुरो बताए । कादिरगमार पनि केही महिनापछि लिट्टेको हत्याको सिकार भए ।

बंगलादेशमा भने ‘आँखा नलागोस् है’ भन्दै प्राय: चिनापर्ची भएका पुरानो पिँढीका महानुभावहरू स्वस्थ छन्, सजीव र क्रियाशील छन् । कमाल हुसेन, खलिकुजुर अहमद, फारुक शोभान, रहमान शोभान, मुहम्मद युनुस अनि अन्य धेरै । सायद सबैसँग तीनवटा राष्ट्रियताका पासपोर्ट पनि छन् । सन् १९४७ अघिको भारतको, त्यसपछिको पाकिस्तानी पासपोर्ट र बंगलादेश स्वतन्त्र राष्ट्र भएपछिको बंगलादेशी पासपोर्ट । कति भाग्यमानी यिनीहरू, तीनतीनवटा राष्ट्रलाई देखे, नागरिक भएर जीवनयापन गरे † रहमान शोभानले आफ्नो पुस्तक ‘अन्ट्रान्क्विल रिकलेक्सन्स’ मा अति नै सुन्दर ढंगमा यस्ता तीतामीठा क्षणहरूबारे लेखेका छन् । दार्जिलिङको सेन्ट पल्स स्कुलमा पढ्दा सीमित खानेकुरा खान पाएको बक्सर आफूले ठन्डा महिनाको छुट्टीमा घर पुगेपछि जमेरै खाँदा आफ्नी आमा कसरी चकित हुन्थिन् भन्ने कुरा पनि शोभानले लेखेका छन् । कानुनविद् कमाल हुसेनले प्रधानमन्त्री शेख हसिनासमेतका विरुद्ध चुनाव लडे । ढाका क्लबमा उनीहरूले मलाई धेरै पटक सालमोन माछा खान लगेका छन् । ढाकाको सोनारगाउँस्थित कोलापत्ता रेस्टुराँमा हिलिस माछाको झोल खाँदै बंगलादेशलाई उल्टाई–पल्टाई इतिहास भन्ने गरेका छन्; टिस्टा, गंगा र ब्रह्मपुत्र नदीको बहाव अनि भारतमा रहेका बंगलादेशीहरूबारे भारत सरकारसँगको विचार–विमर्शबारे खुला बहस गरेका छन् । ग्रामीण बैंकका संस्थापक मुहम्मद युनुस र भूतपूर्व विदेशसचिव फारुक शोभानको लवाइ–खुवाइ अनि भित्रैको अनुभव बाँड्ने कूटनीतिज्ञ तारिक करिमको खुलापनलाई मनभित्रै राख्ने गर्छु र विद्यार्थीहरूलाई श्रेणीमा, कक्षाकोठामा भन्ने गर्छु ।

अचम्मैको पिँढी यो, सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा † के जान्दैनन् यो पिँढीकाहरू, इतिहास–कथा–व्यथा–भविष्यसम्मका खुम्ले कीराहरू † मलिलो माटो, टेसिलो पानी, हरिया झार–जंगल, तीतो राजनीतिक अनुभव एवं हेर्दाहेर्दै काँचुली फेरेको राष्ट्र–वातावरण र मानवसमाज देख्नेहरू हामी सबैका लागि ज्ञान–स्मरण–भविष्यका खाँबाहरू नै हुन् । धन्य उनीहरू थिए र छन् पनि !

प्रकाशित : माघ ४, २०७८ ०८:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×