कोही किन विश्वविद्यालय जान्छ  ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कोही किन विश्वविद्यालय जान्छ  ?

नेपालका अधिकांश विद्यार्थीले विद्यालयमै हासिल गरिसक्नुपर्ने भाषा र पठनसम्बन्धी आधारभूत सीप सिकेकै हुँदैनन्। औसत वा राम्रै अंक ल्याएर बाह्र कक्षा पास गरेका विद्यार्थीमा पनि आधारभूत सीप पर्याप्त नहुने सम्भावना अधिक हुन्छ ।
उज्ज्वल प्रसाई

केही वर्षपहिलेसम्म स्नातक तह अध्ययन गर्ने प्रायः संकायका विद्यार्थीले ‘एड्भेन्चर्स इन इङ्लिस’ शीर्षक किताब पढ्थे । अनिवार्य अंग्रेजी अन्तर्गत सो पुस्तक अध्यापन गराइन्थ्यो । केही वर्षपछि परिमार्जनसहित सोही विषयको पाठ्यपुस्तकका रूपमा ‘फ्ल्याक्स–गोल्डन टेल्स’ पढाउन थालियो ।

अंग्रेजी भाषामा पकड बनाउन तथा साहित्यसमेतको आस्वादन मार्फत समाज बुझाउन यी पुस्तक अनिवार्य पाठ्यसामग्री बनाइएका थिए । मोती निसानी र श्रीधर लोहनीजस्ता अंग्रेजी भाषा–साहित्यका सिद्धहस्त प्राध्यापकहरूले यी पुस्तक सम्पादन गरेका थिए । पुस्तकको उद्देश्य एउटा थियो, प्रयोग ठीक विपरीत भयो ।

पुस्तकमा पुराना तथा समकालीन आख्यानहरू थिए । दक्षिण एसियाली, अफ्रिकी र पश्चिमा साहित्यका उम्दा साहित्यकार तथा दार्शनिकका विचारोत्तेजक निबन्धहरू थिए । काव्यमा पनि उस्तै विविधता थियो । परशु प्रधानदेखि चिनुआ अचेबेसम्म, रवीन्द्रनाथ ठाकुरदेखि रिचर्ड राइटसम्म । कतिपय अनुवाद, बाँकी प्रायः मूल अंग्रेजीमा लेखिएका कृति । सामग्री छनोटमा पर्याप्त ध्यान पुर्‍याइएको देखिन्थ्यो । हदैसम्म सामेली बनाउने कोसिस यद्यपि पूर्ण नभएको हुन सक्छ ।

पुस्तक तयार गर्ने सम्पादकहरूको चाहना हुँदो हो, पहिले विद्यार्थीले यी सबै कथाकुथुंग्री शिक्षकको सहायताले पढून् । आख्यान र काव्य पढेर मुग्ध होऊन्, कल्पना गरून्, सोचमग्न होऊन्, मुस्कुराऊन्, परेला भिजाऊन् अनि आफ्नै वरपरको समाज र जिन्दगीसँग तिनलाई दाँजून् । त्यसो गर्दागर्दै अंग्रेजी भाषाप्रयोगका गुत्थी फुकाउँदै जाऊन्, पाठ बुझ्ने र तिनै पाठका (सम)आलोचना गर्ने क्षमता वृद्धि गरून् । पाठहरूसँगको अन्तरक्रियालाई लिखतमा उतारून् । त्यसरी सिकेको सीप र वृद्धि भएको कल्पनाशीलताले अन्ततः विद्यार्थीलाई स्वतन्त्रतापूर्वक चिन्तन गर्न सक्ने अनि आफू र आफ्ना समाजबारे लेख्न सक्ने बनाओस् ।

यी पुस्तक पढेर, यिनै पुस्तकका आधारमा सोधिएका प्रश्नका उत्तर लेखेर, राम्रो वा औसत अंक प्राप्त गरेर स्नातक पार लगाएका कति प्रतिशत विद्यार्थीले पुस्तकको उद्देश्य अनुरूप भाषागत सीप र आलोचनात्मक क्षमता बढाए होलान् ? यी पुस्तक पढेका लाखौं विद्यार्थीमध्ये कतिले छानिएका आख्यान र काव्यमा मुग्ध भएर जीवनका केही घण्टा बिताए होलान् ? कुनै ठोस दाबी गर्नलाई भरपर्दो सर्वेक्षण कसैले गरेको नहोला । विद्यार्थी र (कोही शिक्षकसमेत) हुँदाका हामी अधिकांशका आ–आफ्ना अनुभवका आधारमा सोच्यौं भने पक्कै एउटा निष्कर्षमा पुग्न सक्छौं । सो निष्कर्षले उत्साही बन्न दिनेछैन ।

पुस्तकमा दिइएका स्तरीय रचनाहरूको पठन सहज बनाउन सम्पादकद्वयले विद्यार्थीलाई पाठसँग चार तहका अन्तरक्रिया गर्न सुझाएका छन् । प्रत्येक रचना पढिसकेपछि सबैभन्दा पहिले ‘लिटरल कम्प्रिहेन्सन’ अर्थात् रचनाको मूल कथ्य बुझेर तिनलाई एक–दुई अनुच्छेदमा लेख्ने । दोस्रो तहमा ‘इन्टरप्रिटेसन’ अर्थात् पढेका रचनाको अर्थ खुलाएर अरू एक–दुई अनुच्छेद लेख्ने । तेस्रो तहको पठनमा ‘क्रिटिकल इभाल्युएसन’ अर्थात् सो पाठको आलोचनात्मक मूल्यांकन गर्ने, पाठमाथि प्रश्नहरू उठाउने, कतिपय सन्दर्भमा त्यसमा रहेका कमजोरी औंल्याएर पाठसँगै निहुँ खोज्ने । यति गरिसकेपछि अन्तिममा आउँछ ‘एस्सिमिलेसन’ जहाँ रचनाको भावार्थ बुझेर, त्यसका जटिलता पहिल्याएर, आफ्ना पूर्वधारणाहरूसँग दाँजेर, सो पाठको मुख्य आशय, सन्देश वा सौन्दर्यलाई पचाउने प्रक्रिया । पाठसँगका अन्तरक्रियाहरू कति प्रभावकारी भए भन्नका लागि प्रत्येक तहलाई लेखेर अभ्यास गर्नुपर्ने हुन्छ ।

सिद्धान्त यस्तो थियो, यथार्थमा भयो के त ? धेरैलाई थाहा छ । शिक्षक आफैं एक्लैले खुरुखुरु लेखेर विद्यार्थीका हातमा सग्ला नोट थमाए, त्यसो गर्न नसक्ने बहुसंख्यक शिक्षकले बजारमा सहजै उपलब्ध (अचेल गुगलमा पनि) गाइड रट्न अह्राए । सर्वेक्षण गरे पक्कै थाहा पाइनेछ, असाध्यै न्यून संख्याका शिक्षक र विद्यार्थीले मात्रै सबै प्रक्रियाको उद्देश्यसमेत बुझेका छन् । धेरैले यी सबै केही पत्तै नपाई नोट रटेर परीक्षा पार लगाएका हुन्छन् ।

कक्षामा शिक्षकले पूर्ण सक्रियतासाथ विद्यार्थीलाई यी सबै तह छिचोल्न लगाउनेछ भन्ने परिकल्पना गरेर पुस्तक तयार गरिएको हो । विद्यार्थीले प्रत्येक तहमा गरेको प्रयत्न हेर्ने, सोको मूल्यांकन गर्ने, परेका गाँठा फुकाउन सघाउने र पटकपटकको प्रयत्नमा खार्दै लगेर उनीहरू स्वयंलाई चारै तह राम्रोसँग छिचोल्न लगाउने काम शिक्षकको हो । शिक्षकका दर्जनौं बाध्यताले यो प्रक्रिया पूरा हुन पाएन ।

धेरैजसो कलेजमा एक शिक्षकको भागमा पचासौं विद्यार्थी थिए होलान्, प्रत्येकले गरेका कामलाई शिक्षकले मूल्यांकन गर्न समय पाएन । अर्को उत्तिकै टड्कारो यथार्थ बिर्सन मिल्दैन, शिक्षक आफैंले अपेक्षा गरिएको स्तरको ज्ञान र सीप हासिल नगरेको हुन सक्छ । उसले स्नातकोत्तर छिचोल्दासम्म गाइड र गेसपेपर वा कतैबाट हातलागी भएका नोट मात्रै पढेको हुन सक्छ । बीएका तीन वर्षमा तीन पटक र एमएका दुई वर्षमा दुई पटक परीक्षा लेखेको बाहेक कुनै पनि बेला लेखेर भाषा निखार्ने मौका नपाएको हुन सक्छ । परीक्षा पास गर्नासाथ अध्यापन गर्न थालेको शिक्षकलाई आवश्यक तालिम, सेमिनार वा उपयोगी गोष्ठीहरूमा सहभागी हुने अवसर नजुटेको हुन सक्छ । मानौं शिक्षक अब्बल रहेछ, आधारभूत सीप र क्षमता विकास गरेको अध्यापक रहेछ भने के हुन्छ ? यी सबै प्रक्रिया

पूरा गरेर दिनमा बढीमा तीन कक्षा मात्र लिन सकिन्छ । तर बाध्यता यस्तो हुन्छ कि दैनिक सातभन्दा बढी कक्षा नपढाई उसको जीवन निर्वाह नै हुन सक्दैन । प्रत्येक दिन चारतिर धाएर सातौं घण्टा पढाउने शिक्षकलाई यो स्तरको मिहिनेत गर्ने न जाँगर हुन्छ, न फुर्सद नै ।

विद्यार्थीका आफ्नै दुःख छन्, ती दुःखलाई नजरअन्दाज गर्न पटक्कै मिल्दैन । सानो संख्याका अपवादलाई बिर्सने हो भने नेपालका अधिकांश विद्यार्थीले विद्यालयमै हासिल गरिसक्नुपर्ने भाषा र पठन सम्बन्धी आधारभूत सीप सिकेकै हुँदैनन् । औसत वा राम्रै अंक ल्याएर बाह्र कक्षा पास गरेका विद्यार्थीमा पनि आधारभूत सीप पर्याप्त नहुने सम्भावना अधिक हुन्छ । पठन र भाषाको सीपबिना माथि भनिएका पुस्तक पढ्न थाल्दा उनीहरूले अप्ठ्यारा बेहोर्छन् । पहिले त बुझ्नै कठिन हुन्छ, पाठ छिचोलेर विश्लेषण र आलोचना गर्न र तिनका तत्त्व पचाएर बौद्धिकता निखार्न त्योभन्दा कता हो कता हम्मे पर्छ । यस बेला शिक्षकले पर्याप्त सहयोग गर्न सक्दो हो, कक्षाकोठामा जीवन्त विमर्श हुँदो हो, विद्यार्थीहरू एकआपसलाई सघाउन सक्ने वातावरण बन्दो हो त विद्यालयमा अपुरो रहेको आधारभूत सीप स्नातक तहमै भए पनि पूरा हुने थियो । कहिले संख्याले, कहिले स्रोतको कमीले अनि कहिले भाषा र पठन सीपजस्ता विषय पटक्कै प्राथमिकतामा नपर्नाले कक्षाकोठा जीवन्त हुँदैनन् ।

पढ्न, पढेर बुझ्न, बुझेर आलोचना गर्न र पचाएर अभिव्यक्त गर्न जान्न नपाउँदै लाखौं विद्यार्थी स्नातकोत्तर अध्ययन गर्ने ठाउँमा पुग्छन् । त्यसरी आएका विद्यार्थी स्याहार्न हम्मे परेकाले अचेल त्रिभुवन विश्वविद्यालयका समाजशास्त्रजस्ता विभागहरूमा परीक्षा लेखन, शोधपत्र लेखन र अध्ययन सामग्रीको भाषा कुन हुनुपर्ने भन्ने विषय जटिल बन्न थालेको छ । अंग्रेजी भाषामा बलियो पकड नभएकाले ठूला संकट बेहोरेका सयौं विद्यार्थी भेटिन्छन् । पाठ्यक्रममा राखेका पढ्नैपर्ने कार्ल मार्क्स र मिसेल फुको, सेरी ओर्टनर र अर्जुन गुणरत्ने छिचोल्न नसकेर अन्ततः फास्टफुड शैलीमा तयार पारिएका नोटमा भर पर्नुपर्ने बाध्यता बेहोरेका उति नै विद्यार्थी छन् । बल्लतल्ल पढेर केही बुझे पनि अभिव्यक्त गर्न नसकेपछि त्यो बुझाइ खासै काम लाग्ने हुँदैन ।

एउटा विकल्प अघि सारियो— स्नातकोत्तर र सोभन्दा माथिल्ला तहमा नेपाली भाषामा शोधपत्र लेख्ने प्रबन्ध गर्दा केही सहज हुनेछ । मातृभाषा नेपाली हुनेका लागि र विद्यालयमा यस भाषामा दखल बनाएका विद्यार्थीका लागि यो उचित विकल्प हुन सक्छ । तत्कालका लागि भाषाका कारण अनुसन्धान गर्न र शोधपत्र तयार गर्न हम्मे परेका विद्यार्थीका लागि यो विकल्पले त्राण दिन सक्छ । तर अध्ययन सामग्री बुझ्न र प्रयोग गर्न नेपाली भाषाको ज्ञानले मात्रै पुग्दैन । त्यसका लागि अर्को विकल्प, विश्वविद्यालयले अंग्रेजी भाषाको छुट्टै तालिमको विशेष व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ । तालिमका नाममा माथि भनिएकै शैलीको पुनरावृत्ति भए, त्यो झनै अर्थहीन हुन्छ ।

यी सबै विकल्पबारे सोच्दै गर्दा अर्को उतिकै महत्त्वको प्रश्न छुटाउन मिल्दैन- के विद्यालय र कलेजहरूमा नेपाली भाषामै पनि अभिव्यक्त गर्ने र लेख्ने पर्याप्त तालिम दिइएको छ ? मातृभाषा वा सम्पर्कभाषा भन्दैमा नेपाली भाषामा काम गर्न जोसुकै अब्बल हुन सक्दैनन् । त्यसैले मुख्य सवाल विद्यालय र कलेजमा भइरहेका तालिमहरूको गुणस्तरको हो । चाहे त्यो नेपाली होस् वा अंग्रेजी, शिक्षक र विद्यार्थीले सक्रियतापूर्वक सहकार्य नगरी यी तालिम सम्पन्न हुन सक्दैनन् । परीक्षाका आधार र मूल्यांकन पनि तालिमको प्रक्रियासँगै जोडेर सोचिनुपर्ने विषय हुन् ।

केही सामान्य अवलोकन र सीमित अनुभवका आधारमा गरिएको चर्चाको चुरो प्रश्न भने यी हुन्- लहलहाउँदो गरी फस्टाएको शिक्षा–उद्यमका उत्पादहरूको गुणस्तर कस्तो छ ? पढ्ने, बुझ्ने र अभिव्यक्त गर्नेजस्ता आधारभूत सीपसम्म सिकाउन नसकेको शिक्षा–उद्यमले कस्ता पेसाकर्मी बनाउँदै छ ? शिक्षाको सिंगो नेपाली कारखाना ज्ञान उत्पादनको जटिल प्रक्रियामा कसरी र कति सहभागी हुँदै छ ? समृद्धिको रनाहा वा क्रान्तिको रोमाञ्च मात्रले पुग्छ वा यी मसिना देखिने तर दूरगामी महत्त्वका विषयमा पनि काम थाल्नुपर्छ ? अहिलेलाई यी विषय आम चासोसम्म बन्न सके उत्तम !

प्रकाशित : माघ १४, २०७८ ०८:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निर्धनता प्राकृतिक होइन

हरि रोका

हामीमध्ये धेरैलाई हेनरी जर्ज (सन् १८३९–१८९७) को नाम र काम दुवै थाहा नहुन सक्छ । उनी उन्नाईसौं शताब्दीका उम्दा अमेरिकी राजनीतिक अर्थशास्त्री तथा पत्रकार थिए । उनले दर्जनभन्दा बढी पुस्तक लेखेका छन् । तीमध्ये ‘प्रोग्रेस एन्ड पोभर्टी’ (१८७९) र ‘द ल्यान्ड क्वेस्चन : प्रोपर्टी इन ल्यान्ड’ (१८९३) विश्वव्यापी रूपमा ख्याति कमाएका पुस्तक हुन् ।

उनले रोमन क्याथोलिक चर्चका प्रमुख पादरी लियो आठौं (१८७८–१९०३) का नाममा एउटा खुला पत्र पनि लेखेका थिए, जुन इसाई धर्मावलम्बी समुदायको सदस्यका नाताले लेखेको जस्तो देखिए पनि त्यसमा आर्थिक तथा नैतिक आधारभूमिमा टेकेर जनताका समस्याबारे प्रश्नहरू उठाइएका थिए । त्यस चिठीको मूल आशय निर्धनता वा गरिबी प्राकृतिक देन होइन, मानिसद्वारा निर्मित सम्पत्तिको असमान वितरण तथा राज्यमा आम मान्छेको पहुँच हुन नदिनु नै हो भन्ने थियो । राज्य लागेर जमिन लगायत अन्य स्रोतसाधनमाथि एक वर्गको राइँदाइँ गराइने परिपाटी बसाल्नाले नै आम रूपमा दरिद्रता वा निर्धनता बढ्छ ।

अर्थशास्त्रीका नाताले हेनरी जर्ज लेख्छन्- जब औद्योगिक मन्दी (डिप्रेसन) हुन्छ अनि मानिसमा सम्पत्ति बढी कमाउने रुचि बढ्छ, त्यसै अनुपातमा दरिद्रता र असमानता पनि बढ्छ । उनले ‘प्रोग्रेस एन्ड पोभर्टी’ पुस्तकको समर्पण पृष्ठमा लेखेका छन्— ‘यो पुस्तक तिनका नाममा समर्पण गरिन्छ जसले भूतलमा मानिसद्वारा मानिसमाथि गरिएका पाप र अत्याचार आफ्नै आँखाले देखेका र भोगेका छन् । अनि ती मानिसहरूका नाममा समर्पण गरिन्छ जो धन र सुविधाको असमान वितरणका कारण दुःख, अभाव, अपमानपूर्ण जीवन गुजारा गर्न बाध्य छन् । र त्यो समुदायमा अर्पण गरिन्छ जो अति कष्ट भएपछि राज्यविरुद्ध नै संघर्ष गर्न जुर्मुराउँछन् ।’

उनले पुस्तकको अर्को ठाउँमा लेखेका छन्, “समाजबाट गरिबी हटाउने हो भने आम रूपमा दलहरू र आम जनसमुदायबीच राजनीतिक सहमति हुन आवश्यक छ । राजनीतिमा स्वतन्त्रता भनेको न्याय हो, र न्याय भनेको प्राकृतिक कानुन हो । यदि यो कुरामा हामी सबैको मन्जुरी छ भने हामीले अरू धेरै कुरा गरिराख्न जरुरी छैन, मात्र ‘स्वतन्त्रता’ र ‘न्याय’ शब्दलाई उचित ठाउँमा उचित किसिमको परिभाषा गरेर व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।” १४१ वर्षअघि लेखिएको यो क्लासिक पुस्तक आधुनिक पुँजीवादमा पनि दरिद्रता वा सामाजिक निर्धनताको विस्तार मापन गर्न र कारण खोज्न अहिले पनि उत्तिकै उपयोगी देखिन्छ ।

अक्षर चिन्ने राजनीतिज्ञदेखि मूर्धन्य साहित्यकारसम्म, राजनीतिशास्त्री, समाजशास्त्री, अर्थशास्त्री र आफूलाई समाजसेवी भन्ठान्नेहरूले लियो तोल्सतोय (सन् १८२८–१९१०) का कृतिहरू नपढे पनि नाम सुनेकै हुनुपर्ने हो । जति बेला हेनरी जर्ज ‘प्रोग्रेस एन्ड पोभर्टी’ लेखिरहेका थिए, तोल्सतोय आफूवरिपरिको दरिद्रतालाई नियालेर दुःखी थिए । ठूलो कुलघरानामा जन्मिएका उनी जमिनसहित प्रशस्त चल–अचल सम्पत्तिका मालिक थिए ।

एउटा लेखकका रूपमा उनले आफ्ना कृतिहरूको रोयल्टी प्राप्त गर्थे भने अर्कातर्फ किसानहरूको श्रमका कारण कुत आर्जन हुने गरेको थियो । सन् १८८१ मा मस्को पुगेका बेला उनले सहरका सडकपेटीहरूमा माग्नेहरूको ताँती देखे । उनले तिनीहरूका लागि व्यावहारिक रूपमा सहयोग पुर्‍याउन परोपकारी संगठन खोले । वर्षौंको अभ्यासपछि त्यस्ता च्यारिटीहरूले आम मानिसको जीवनमा सुगमता र सहजता ल्याउन सक्तैनन् भन्ने निष्कर्ष निकाले । त्यसअघि नै सन् १८६१ मा रुसमा चर्च र राज्य मिलेर दासमोचन गरेका थिए, किसान स्वतन्त्र भए भनिएको थियो तर तिनीहरूको आर्थिक अवस्थामा एकरती सुधार आउन सकेको थिएन ।

तोल्सतोयले गरिबी निवारणका लागि सुधार गर्न जार निकोलस द्वितीयलाई चिठी लेखे तर सुनुवाइ भएन । त्यसपछि १ अगस्त १९०५ मा उनको ‘अ ग्रेट एनिक्विटी’ शीर्षक लामो लेख बेलायतबाट निस्कने ‘टाइम्स’ म्यागजिनमा छापियो, जसमा लेखिएको थियो- ‘धेरै अगाडि दासमोचन गरियो । रोममा दासमोचन भयो । अमेरिकामा दासमोचन भयो । रुसमा दासमोचन भयो । दासमोचनहरू शब्दमा भए, व्यवहारमा होइन ।’ प्रजातन्त्रमा निर्धनता अर्थात् दरिद्रता नाश हुन्छ भन्ने विश्वास थियो उनमा । सामन्तवादी राजतन्त्रमा मात्र गरिबी निवारण नभएको हो भन्ने उनको ठम्याइ थियो ।

निर्धनताको नयाँ मापन
सन् २००८–९ को मन्दी चलिरहेकै समय बेलायती अर्थशास्त्री जोन केले २७ डिसेम्बर २००९ मा लेखे— ‘धन कमाउन सबैलाई छुट हुनुपर्छ । तर तपाईं धनी कसरी बन्ने ? आफैंले मिहिनेत गरेर, आर्जन गरेर धनी बन्ने या अर्काको सम्पत्ति अनेक जालझेल र शोषण मार्फत अर्काको वा सामाजिक सम्पत्ति हडपेर ? अर्काको कमाई हडप्नुलाई धोकाधडी, गैरकानुनी, चोरी वा डकैती भनिन्छ । तर कानुन्ची अर्थशास्त्रीहरूले यसलाई कुत आर्जन (रेन्ट सिकिङ) नाम दिन्छन् ।’ रेन्ट सिकिङ वास्तवमा जल, जंगल, जमिन, खनिज, खानी, आवास, सार्वजनिक सम्पत्तिको उपयोग गरेबापत जनताबाट असुलिने रकम अर्थात् कुत हो । राज्यले मात्र होइन, राज्यद्वारा स्थापित तहतहका संस्थागत जमिनदार तथा पुँजीपतिहरूले पनि कुत उठाउँछन् । अचेल तीबाहेक अन्य क्षेत्रबाट पनि कुत असुली बढेको छ ।

अक्टोबर २०२१ मा संयुक्त राष्ट्र संघले पहिलो पटक भूमण्डलीय बहुआयामिक निर्धनता सूची (ग्लोबल मल्टी–डाइमेन्सनल पोभर्टी इन्डेक्स–२०२१) सार्वजनिक गर्‍यो । त्यो पनि जातीय, वर्ण वा समुदायका आधारमा विद्यमान असमानताको पटाक्षेप (अनमास्किङ डिस्प्यारिटिज बाई इथ्नसिटी, कास्ट एन्ड जेन्डर) शीर्षकमा । पहिलेपहिले गरिने असमानता र निर्धनताको आधार कसैले प्रतिदिन १ डलर ९० सेन्ट कमाउँछ कि कमाउन्न भन्ने हुने गर्थ्यो, यो सूचीमा भने तीन मूल बुँदामा दस सूचक समेटिएका छन्—स्वास्थ्य (पोषणयुक्त खाद्यान्न र बाल मृत्युदर), शिक्षा (विद्यालयको पढाइको वर्ष र हाजिरी), जीवनस्तर (खाना पकाउने इन्धन, चर्पी, पिउने पानीको अवस्था, बिजुली, आवास तथा चल–अचल सम्पत्ति) । यो सूचक तयार पार्ने समूहले १०९ देशका ५ अर्ब ९० करोड मानिसको जीवनवृत्तिको अवस्थालार्ई मापन गरेको थियो । सूचकका बुँदालाई निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ-

१. १८ वर्षमुनिका ६४ करोड ४० लाखभन्दा बढी बालबालिका निर्धनता वा दरिद्रताको सिकार बनेका छन् ।

२. त्यस्ता बालबालिकामध्ये ८५ प्रतिशत सब–सहारन अफ्रिका र दक्षिण एसियाका छन् ।

३. १ अर्बभन्दा बढी महिला खाना पकाउँदा प्रयोग गरिने दाउरा, गुइँठा तथा कोइलाका कारण श्वास–प्रश्वास सम्बन्धी रोगले ग्रस्त छन् । ओत लाग्ने आवास छैन र आवश्यकता अनुसारको शौचालयको अभाव छ ।

४. ५६ करोड ८० लाख मानिसका लागि अझै पनि सुरक्षित पिउने पानीको अभाव छ । पानी लिन कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्नुपर्छ ।

५. ७८ करोड ८० लाख मानिस कुपोषणले ग्रस्त छन् । अर्थात्, हरघरमा एक जना ।

६. तीमध्ये ६६ प्रतिशत घरमा ६ वर्षसम्म विद्यालय जाने बालबालिका छैनन् ।

७. ६७ करोड ८० लाख घरमा विद्युत् उपलब्ध छैन ।

८. रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफोन, कम्प्युटर, गोरुगाडा, साइकल, मोटरसाइकल र रेफ्रिजरेटर गरी आठ वस्तुमध्ये सातवटा सम्पत्ति नहुने घरधुरी ५५ करोड छन् ।

नेपालमा निर्धनता
प्राकृतिक स्रोतसाधनका हिसाबले नेपाल गरिब/निर्धनको श्रेणीमा पर्नुपर्ने मुलुक होइन भनेर जिकिर गर्नेहरूको अभाव छैन । उनीहरूका विचारमा स्रोतसाधनको सदुपयोग र परिचालन गर्ने ढंग नभएर हामीले दुःख पाएका हौं । अर्का थरी छन्, नगद आम्दानी बढ्यो भने खर्च गर्न सक्ने तागत बढ्छ र नगद आय आर्जन भएपछि गरिबी निवारण हुन्छ भन्नेहरू । नेपालमा प्रतिदिन १ डलर ९० सेन्ट बराबर आय आर्जन गर्नेको हिसाब हेरेरै गरिबी निवारण हुँदै गरेको, दरिद्रताको रेखामुनि रहेको संख्या ठूलो परिमाणमा घटेको सरकार र नीतिनिर्माताहरूले दाबी गर्दै आएका छन् । तर मल्टी–डाइमेन्सनल सर्भेले यस्तो हुन नसक्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । उदाहरणका निम्ति, मौद्रिक हिसाबले पाकिस्तानको गरिबी जम्मा ४.४ प्रतिशत मात्र देखिन्छ तर बहुआयामिक सूचकले ३८.३ प्रतिशत रहेको रहेको उल्लेख गरेको छ । त्यसै गरी दक्षिण अफ्रिकामा ठीक उल्टो १८.७ प्रतिशत मानिस मौद्रिक गरिबी भोगिरहेका छन् भने मल्टी–डाइमेन्सनल गरिबीमा ६.३ प्रतिशत छन् ।

नेपालमा मल्टी–डाइमेन्सनल सर्भे तीन पटक गरिएको थियो, क्रमशः सन् २०११, २०१६ र २०१९ मा । पहिलो पटक १०,५८३; दोस्रो पटक ७,०१० र तेस्रो पटक ५,०६५ जना नेपालीबीच सर्भे गरिएको थियो । बहुआयामिक सूचकले नेपालको असाध्य गरिबी १७.८ प्रतिशत रहेको देखाए पनि वञ्चितीकरणको तीव्रता दर भने उच्च रहँदै आएको छ । सन् २०१९ को पछिल्लो सूचकले वञ्चितीकरणको तीव्रता ४२.५ प्रतिशत देखाएको छ । यसको अर्थ हो— अहिले बहुआयामिक गरिबी १७.८ प्रतिशत रहे पनि त्यो दिगो र भरपर्दो छैन । किनभने वञ्चितीकरण परिणाम मापन गरिने मूलभूत तीन विषय स्वास्थ्य २३.२ प्रतिशतले, शिक्षाप्राप्ति ३३.९ प्रतिशतले र जीवनस्तर ४३ प्रतिशतले बहुआयामिक गरिबीमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन् । पीपीपी (अर्थात्, १.९० डलर प्रतिव्यक्ति आयआर्जन र खर्च) का हिसाबले गरिबी १५ प्रतिशत र राष्ट्रिय निर्धनताको रेखामुनि रहेकाहरूको दर २५.२ प्रतिशत छ ।

नेपालमा हालसम्म भएका गरिबी निवारणका प्रयत्नहरू निकै कमजोर जगमा उभिएका छन् भन्ने तथ्य वञ्चितीकरणको तीव्रताको प्रतिशतले देखाउँछ । ‘नव–दासप्रथा’ को उपमा पाएको वैदेशिक रोजगारीले हाल पोषणयुक्त खाद्यान्न र शिक्षामा योगदान गरिरहेको छ र देख्नमा निर्धनता हटाउन वरदान साबित भएको छ । तर शारीरिक श्रममा आधारित वैदेशिक श्रमबेचाइ दिगो र भरपर्दो हुँदैन । मुलुकभित्रै स्रोतसाधनमा सर्वसाधारणको भरपर्दो पहुँच नभई गरिबी निवारण सम्भव हुँदैन । आमजनको शिक्षा र स्वास्थ्यमाथिको दर्बिलो पहुँच नभई राज्यको सहजीकरणमा सम्पत्ति उपलब्ध भइहाल्यो भने पनि भरपर्दो र दिगो पकडको सम्भावना रहन्न ।

नेपाली निर्धनता घटाउन चाल्नुपर्ने कदम
माथि उल्लिखित अधिकांश तथ्यांकले गरिबी निवारणका हिसाबमा जुन बल पुर्‍याइरहेका देखिन्छन्, ती निराशाजनक छैनन् । यद्यपि ती दिगो र भरपर्दा छैनन् । प्रजातन्त्र बहालीपछि दासप्रथाको अवशेषका रूपमा रहेका कमैया–कमलरी तथा हलिया प्रथा उन्मूलन गरिए पनि तोल्सतोयले भनेझैं शब्दमा मात्र स्वतन्त्र भए व्यवहारमा होइन । आफ्नो पार्टीको नामका अगाडि वा पछाडि ‘समाजवाद’ को फुर्को जोड्दैमा कोही समाजवादी हुँदैन । सत्तामा पुगेपछि कुनै पार्टीको सरकारले मुलुकभित्र स्रोतसाधनको वितरण र पुनर्वितरण, आयआर्जनमा पहुँचको व्यवस्थापनलाई कसरी संस्थागत गर्न पहल गर्छ भन्ने कुराले कुनै पार्टी समाजवादी हो कि होइन भन्ने पुष्टि हुन्छ । पहिलो कुरा, नेपालमा समाजवादी हुने हो भने आर्थिक–सामाजिक ढाँचामा पुनःसंरचना गर्नैपर्छ । प्राकृतिक स्रोतसाधनमाथि सबैको दिगो र भरपर्दोर् पहुँच हुने गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

दोस्रो, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको निजीकरण बन्द गर्नुपर्छ । शिक्षालाई धन कमाउने साधनका रूपमा बुझिनु हुन्न । सार्वजनिक लगानी र नियन्त्रणमा ‘हाइस्पिड ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेट सिस्टम’ खडा गर्नुपर्छ र सबै बालबालिकाको पहुँचमा पुर्‍याउनुपर्छ ।

तेस्रो, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको लोकतन्त्रीकरण गर्नुपर्छ । मिटरब्याजी जस्तो ठगीलाई निरुत्साहित गर्न मात्र होइन, उत्पादनमूलक लगानीका लागि सार्वजनिक क्षेत्रमा लगानी बैंकको अवधारणा व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।

चौथो, व्यापक रूपमा भइरहेको बसाइँसराइलाई निरुत्साहित गर्न जरुरी भइसकेको छ । विकट ठानिएका ठाउँमा समेत एकीकृत बस्ती व्यवस्थापन, स्वास्थ्य खास गरी प्रारम्भिक स्वास्थ्य सेवाका साथै वडा स्तरमै प्रसूति सेवा दिने व्यवस्था तथा दिगो र भरपर्दो व्यावसायिक शिक्षाको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ । बिजुलीको लाइन, खानेपानीको धारा, टेलिफोन, विद्यालय, सिनेमाघर, पार्क र मूलबाटोसम्म जोडिने ग्रामीण पूर्वाधारसहितको एकीकृत बस्ती विकास गर्नुपर्छ ।

पाँचौं, कृषि, उद्योग, पर्यटन तथा पूर्वाधार विकासलाई समेत जोडेर एकीकृत योजना (अल्पकालीन, मध्यकालीन तथा दीर्घकालीन रूपमा) तय गर्न जरुरी छ, ताकि मुलुकभित्रै यथेष्ट रोजगारी व्यवस्थापन गर्न सकियोस् ।

लोकतन्त्रमा मुलुक अर्थात् देश एक जना व्यक्ति, एउटा वर्ग वा तह र तप्काले मात्र बनाउन सक्दैन र बनाँउछु भनेर दाबी गर्न पनि मिल्दैन । गल्ति दोहोर्‍याइरहन आवश्यक पनि छैन भन्ने पाठ हेनरी जर्ज र लियो तोल्सतोयबाट सिक्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : माघ १४, २०७८ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×