सम्बोधन संस्कृतिमा उचनीच- विचार - कान्तिपुर समाचार

सम्बोधन संस्कृतिमा उचनीच

सम्बोधनमा उचनीच आधारभूत रूपमै मानवता र समानताविरोधी अवधारणा हो ।
आहुति

प्रगतिशील लेखक श्यामप्रसाद शर्माले साठी वर्षभन्दा अघि लेखेको एउटा कालजयी निबन्ध थियो— ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजुर’ । निबन्धको शीर्षकमा सम्बोधनमा प्रयोग हुने चारवटा मात्र शब्द परे पनि उक्त निबन्धले त्यति बेलाको समाजको उचनीचमय तहगत संरचना (हाइरार्की) को व्यापक आयाममाथि प्रश्न उठाएको थियो ।

त्यो समय देश राजा–महाराजाको थियो, गाउँहरू सामन्तहरूका कब्जामा थिए र राजधानीमा समेत काजीहरूको हालीमुहाली थियो । सबै सामन्तवादी समाजमा जस्तै त्यति बेला नेपालमा पनि उचनीचमय सामन्तवादी संस्कृति थियो र त्यसैको प्रतिविम्ब व्यक्तिहरूलाई सम्बोधन गर्दा पनि प्रकट हुनु स्वाभाविक हो । जात व्यवस्थाका आधारमा सामाजिक सम्बन्धहरू निर्धारित थिए । त्यसैले अन्य सामन्तवादी समाजमा जस्तो केवल वर्गका आधारमा मात्र उचनीचमय सम्बोधन बनेको थिएन बरु जात व्यवस्थाका आधारमा उचनीचका सम्बन्धहरू जबर्जस्त रूपमा क्रियाशील थिए । करिब पौने शताब्दी पुग्न लाग्यो त्यस निबन्ध रचनाको समयलाई गणना गर्दा, यसबीच चारवटा राजनीतिक प्रणाली पनि फेरिए तर त्यस निबन्धले उठाएको समानताको मूल मर्मको छेउछाउ पनि नेपाली समाज पुग्न अझै सकेको छैन । राणा नेतृत्वको शासनको अन्त्यसँगै तीनवटा सम्बोधनमा उचनीच व्यक्त गर्ने शब्दहरू औपचारिक रूपमा अन्त्यतिर गएछन्— महाराज, ख्वामित र जदौ । गणतन्त्रको स्थापनासँगै औपचारिक रूपमा दुइटा शब्द इतिहास भएछन्— मौसुफ र सरकार । करिब पौने सय वर्षमा केवल पाँचवटा शब्दको असान्दर्भिकता भनेको उचनीचको जंगल नै भएको समाजमा निकै डरलाग्दो स्थिति हो । यस्तो अवस्था किन आयो भन्ने प्रश्नको उत्तरमा एक थरीले नेपाली समाज अझै अर्धसामन्ती नै छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने गरेका छन् भने, अर्का थरीले संस्कृतिका क्षेत्रमा सामन्तवाद जबर्जस्त बाँकी छ भन्ने व्याख्या गर्ने गरेका छन् । प्रत्येक नेपालीले बिहानदेखि साँझसम्म माल (कमोडिटी) मै बाँच्नुपर्ने अवस्था अनि देश–विदेश गरी सबै ज्यालादारी श्रमिकमा रूपान्तरण भएको समाजलाई अझै अर्धसामन्ती भन्ने विश्लेषण कदापि सही मान्न सकिन्न । समाज मूलतः पुँजीवादी भइसके पनि संस्कृतिका क्षेत्रमा सामन्तवाद जबर्जस्त बाँकी छ भन्ने जुन अर्को व्याख्यान छ, त्यसमाथि पनि थप सिंहावलोकन आवश्यक हुन गएको छ । वास्तवमा भारत र नेपालजस्ता देशको वर्ग र संस्कृति निर्माणमा मुख्य भूमिका जात व्यवस्थाले खेलेको हो, यहाँको पुँजीवादले जात व्यवस्थासँग संघर्ष गर्न चाहेन, यहाँको पुँजीवादले जात व्यवस्थालाई सहवरण गर्न पुग्यो । त्यसैले सामन्तवादी संस्कृति जबर्जस्त रूपमा बाँकी रहेको नभई जात व्यवस्था, पितृसत्ताजस्ता संरचना एवम् संस्कृतिलाई पुँजीवादले आफ्नै बनाएर निरन्तरता दिएको अर्थमा संश्लेषण नगरी उचनीचमय सम्बोधनहरूको निरन्तरताको सन्दर्भलाई पनि कदापि बुझ्न सकिने अवस्था छैन ।

सम्बोधनमा कायम उचनीचमय शब्दहरूले मूलतः समाजमा विद्यमान आर्थिक, जातीय, समुदायगत र लिंगीय असमानताहरूलाई नै छरपस्ट प्रकट गरिरहेको हुने यथार्थ स्पष्टै छ । यस कोणबाट हेर्दा श्यामप्रसाद शर्माले व्याख्या गरेको आधा शताब्दीभन्दा अघिको उचनीचमय समाज आधारभूत रूपमा जस्ताको तस्तै छ । परम्परागत ‘विष्ट’ पहाडमा जिउँदै छ । विष्टको पनि बाउ ‘बाहुन बाजे’ टाठै छ अनि बाजेको पनि बाउ ‘बराजु’ मरेको छैन । मधेसी समाजको मालिक त अझै बैंसमै छ । ठकुरी ‘बाउ साहेब’ र मधेसी समाजका ‘बाबु साहेब’ हरू हालहुकुममै छन् । बच्चाहरू आम रूपमा आज पनि ‘तँ’ भनिन्छन् । महिलाहरू प्रत्येक घरमा दोस्रो दर्जाकै सम्बोधनले किचिन्छन् । अहिले पनि सम्बोधनको पीँधमा दलित नै छ । आधुनिक प्रेमी बनेका युवायुवती बिहेपछि स्वतः झैं एकअर्काका ‘तपाईं’ र ‘तिमी’ मा रूपान्तरण भइरहेछन् । समग्रमा ‘तँ, तिमी, तपाईं र हजुर’ को खाडल कार्यकारी छ । राजनीतिक प्रणालीका सम्बन्धमा बातैपिच्छे लोकतन्त्रको कुरा छ तर त्यसको स्थायी संयन्त्र कर्मचारीतन्त्र उचनीचमय सम्बोधन र संरचनाको दासत्वपूर्ण परिपाटीबाट ग्रस्त देखिन्छ । प्रत्येक कर्मचारीको ओठबाट पलपलमा निस्कने उपल्लो कर्मचारी वा राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको ‘हजुर ...हजुर’ को टीठलाग्दो सुगारटान देख्दा यस्तो लाग्छ, सम्बोधनमा रहेको उचनीचको नाभिकेन्द्र नै यही हो । कर्मचारीहरूको ओठमै झुन्डिएको ‘हजुर’ सुनेर पटक्कै असजिलो महसुस नगर्ने ‘क्रान्तिकारी’ राजनेताहरूको लोकतान्त्रिक चेतना पनि त्यही उचनीचमय सांस्कृतिक दलदलमा भासिएको देखिन्छ किनभने कर्मचारीलाई चाहिँ उसले ‘हजुर’

होइन, ‘तपाईं’ मात्र भन्छ । सरकार र मन्त्रालयहरूमा ठूला पदकाहरूले ‘ज्यू’ शब्द कब्जा गर्छन् । ‘मन्त्रीज्यू, सचिवज्यू’ हुन्छन् तर पीँधको कर्मचारीसँग कुनै ‘ज्यू’ शब्द हुन्न, हुन्छ त केवल नासु, खरिदार वा कार्यालय सहयोगी रामबहादुर खत्री वा केसरी माया राईवाला चुत्थो मानिने परिचय । सेना संगठनको हालत पनि

यस्तै हो; बुझेकै विषय हो, त्यता झन् चर्को नै छ । सेनाको संगठनमा ‘ज्यू’ होइन, ‘सा’प’ शब्दले उचनीच व्यक्त गर्छ । चीफ सा’प, मेजर सा’प अनि पीँधमा हुन्छन् हजारौं सा’पविहीन जवान रामबहादुर मगरहरू । कसले कसलाई हजुर, कसले कसलाई तपाईं अनि कसलाई तँ भन्ने संस्कृति त्यहाँ बनिबनाउ छ; परम्परागत रूपमै निरन्तर छ । प्रहरी संगठनको संस्कृति पनि मूल रूपमा

त्यही हो भन्ने जगजाहेर छ । राज्यको अर्को निकाय झ्यालखानाको कुरा गर्नु सायद जरुरी नै छैन । राज्यका आधारभूत निकाय परम्परावादी भएकाले यस्तो भयो होला भन्ने ठाउँ पनि छैन किनभने, अरू त अरू, समाजशास्त्रका धेरै प्रोफेसर आफ्ना विद्यार्थीलाई ‘तिमी’ भन्छन्, आफू ‘तपाईं/हजुर’ खान्छन् । अनुभवले वरिष्ठ डाक्टरहरू कनिष्ठ वा पढ्दै गरेका डाक्टरलाई ‘तिमी’ भन्छन् । स्थापित गायकहरू, सिनेकर्मीहरू नव कलाकारहरूलाई ‘तिमी’ भन्छन्, ’तिमी’ ले डसिन बाध्यहरू पनि खुसी नै हुन्छन् । यसरी नेपाली समाजको घरदेखि राज्यसम्म सर्वत्र सम्बोधनमा उचनीच एउटा आधारभूत संस्कृति भएको छ । यस्तो स्थिति भनेको

समाज अहिले पनि कहालीलाग्दो असमानताको दलदलमा पौडिरहेको अकाट्य प्रमाण हो ।

कतिपयलाई लाग्ने गरेको छ, सम्बोधनमा उचनीच केवल पदीय जिम्मेवारीको फरकपना मात्र हो तर त्यसो होइन । पदीय जिम्मेवारी भनेको उत्तरदायित्वको फरकपना हो, उचनीचमय सम्बोधनचाहिँ एउटा मानिस र अर्को मानिसमध्ये एउटा कमसल र अर्को अब्बल भन्ने अवधारणा हो । बुझ्नका लागि, आमा र बच्चाको जीवन फरक आवश्यकतामा आधारित हुन्छ, त्यो सम्बन्ध उचनीचको होइन किनकि आमा वा बच्चा भएकै कारण एकले अर्कोलाई शोषण, उत्पीडन र अपमान गर्नु छैन । तर पितृसत्तात्मक परिवारका श्रीमान् र श्रीमतीको मानचाहिँ उचनीचमा आधारित हो किनभने श्रीमान् र श्रीमती भएबापत प्रत्येक आधारभूत अधिकार र मानवीय सम्मान नै तल वा माथिको उपलब्ध हुन्छ । त्यसैले सम्बोधनमा उचनीच आधारभूत रूपमै मानवता र समानताविरोधी अवधारणा हो । सम्बोधनमा उचनीचको सम्बन्ध दर्शनशास्त्रसम्म तन्कायो भने स्वतः कोही मानिस जन्म वा कर्मका आधारमा कमसल हुन्छ र त्यो कमसलपनालाई आफ्नो भाग्यका रूपमा उसले स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने भाग्यवाद वा कर्मफलवादसम्म पुग्छ । राजनीतिक रूपमा चाहिँ सम्बोधनमा उचनीचको अवधारणाले केवल शोषक वर्गलाई फाइदा पुर्‍याउँछ किनभने शोषितहरूको सम्मान स्वतः कमसल हुन्छ भनी यसले वकालत गर्छ । यहाँसम्म कि, सौन्दर्यशास्त्रलाई समेत सम्बोधनमा उचनीचको अवधारणाले विकृत बनाइदिन्छ किनभने कमसल सम्बोधनमा पर्ने व्यक्तिलाई स्वतः कुरूप देख्न यस अवधारणाले समाजलाई प्रशिक्षित गर्छ । सामन्तवादी युगको उचनीचको अवधारणाका विरुद्ध पुँजीवादी क्रान्तिले काफी क्रान्तिकारी फेरबदल ल्याएको हो । सामन्तवादी युगका त्यस्ता व्यापक अवधारणालाई पुँजीवादी व्यवस्थाले ध्वस्त बनाएकै थियो तर पुँजीवादी व्यवस्थाको त्यो प्रगतिशीलता कायम रहिरहन सकेन । एक त सामन्तवादका कैयौं सांस्कृतिक पक्षहरूसँग पुँजीवादले सम्झौता गर्नाले ती पक्षसँग जोडिएका सम्बोधनका उचनीच कायम नै राख्नुपर्ने बाध्यतामा पुँजीवाद पुग्यो । युरोप लगायतका स्थानमा बाँकी राखिएका राजसंस्था र तिनलाई गरिने विशिष्ट सम्बोधन यस विषयका ठोस उदाहरण हुन् । अर्कातिर, पुँजीवादी समाजमा गहिरिँदै जाने वर्गीय खाडल र शक्तिको केन्द्रीकरणले पनि नयाँनयाँ उचनीच स्थापित गर्नैपर्ने, त्यो उचनीचलाई सम्बोधन संस्कृतिका रूपमा प्रचलनमा ल्याउनैपर्ने आवश्यकता अनिवार्य बन्न पुग्यो । पुँजीवादी व्यवस्थाभित्रको यही वस्तुगत आवश्यकताले गर्दा राजनीतिक, प्रशासनिक संरचनाहरूमा सम्बोधनमा समेत उचनीच जबर्जस्त रूपमा अभ्यास हुन पुगेको हो । कुरा समाजवादको गर्ने राजनीतिक पार्टीहरूचाहिँ त्यस्तो उचनीचमय संस्कृतिको रक्षकका रूपमा उभिएका छन् । सम्बोधनमा रहेको यो कुसंस्कृति क्रमशः भत्किएर समानतातिर जानुको सट्टा थप नयाँ सम्बोधनका उचनीच थपिँदै छन् । यस्तो संस्कृतिलाई बढावा दिने काममा राज्य नै एक कदम अगाडि छ । राज्य आफैंले कसैलाई सम्माननीय भन्छ, कसैलाई माननीय भन्छ अनि आम नागरिकलाई मानबिनाको मानिसका रूपमा उचनीचको व्यवहार खप्न बाध्य पार्छ । एउटै पार्टीका कार्यक्रमहरू उचनीचको संरचना र सम्बोधनले ग्रस्त छन् । प्रमुख अतिथि, विशेष अतिथि, अतिथि अनि सहभागी । पुँजीवादी व्यवस्थाको यो रबैयालाई दृष्टिगत गर्दा सजिलै भन्न सकिन्छ, सम्बोधनमा उचनीच यस व्यवस्थाको पनि एउटा अनिवार्य अंग बनिसकेको छ ।

अर्थतन्त्र नै मानव समाजको भौतिक जग हो । अर्थतन्त्रको स्वामित्वमा कायम रहने असमानताले संस्कृतिका क्षेत्रमा असमानतालाई अनिवार्य बनाइदिन्छ । यस कोणबाट हेर्दा, जबसम्म समानतामा आधारित समाजवादी अर्थतन्त्र निर्माण गरिने राजनीतिक युगमा समाज प्रवेश गर्दैन, तबसम्म संस्कृतिमा रहेका र जन्मिरहने असमानताहरू अन्त्यको प्रक्रिया आम रूपमा सुरु हुनेछैन । यही आधारभूत सूत्र नै सम्बोधनमा रहेका उचनीचका सम्बन्धमा पनि लागू हुन्छ । तर अर्थतन्त्र र संस्कृतिबीचको चलायमान सम्बन्धका सन्दर्भमा अर्को नियम पनि लागू हुन्छ । त्यो के भने, अर्थतन्त्रको जगमा संस्कृति निर्माण र चलायमान हुने मात्र होइन, बरु संस्कृतिले स्वयम् खराब संस्कृति र अर्थतन्त्रमाथि हस्तक्षेप पनि थाल्छ । यो पक्ष महत्त्वपूर्ण छ । त्यसैले सम्बोधन संस्कृतिमा रहेका उचनीचहरू समानतामा आधारित समाजवादी अर्थतन्त्रको युग सुरु नभएसम्म कायम रहिरहन्छन् वा राख्न बाध्य हुनुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु कदापि सही हुन सक्दैन । अहिलेदेखि समाजवादी सांस्कृतिक आन्दोलन र सचेत नागरिक समाजले सम्बोधनमा रहेका उचनीचहरूलाई अन्त्य गर्दै अघि बढ्ने कार्यसूची बनाउनैपर्छ । संस्कृति र सम्बोधनमा रहेका तमाम प्रकारका उचनीचमाथिको प्रहार छरपस्ट रूपमा सुरु गरेर फलदायी हुन सक्दैन, यसको साटो आम जनजीवनमा समानता प्रकट हुने सम्बोधनलाई एउटै बनाउन सुरु गर्न थाल्नु सही तरिका हुनेछ । आम जनजीवनमा सम्मान र समानताबोध हुने शब्द ‘तपाईं’ नै हुन सक्छ । कैयौं प्रसंगमा ‘तिमी’ शब्दले ज्यादा न्यानो अनुभूति गराउने गरेको त छ तर त्यसले आम समाजका सबै सन्दर्भमा समानता र सम्मानबोध गराउन सक्ने स्थिति छैन । तसर्थ, तँ, तिमी, हजुर आदि सम्बोधनलाई अब आम सम्बोधन संस्कृतिबाट हटाउने अभियान सुरु गर्नैपर्छ; ‘तपाईं’ सम्बोधनलाई मात्र सर्वस्वीकृत सम्बोधन संस्कृतिका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७८ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एकीकरणको बहस

बहुसंख्यक जनताको स्वीकृतिमा र उनीहरूको फाइदाका निम्ति नभएका सबै युद्ध गलत थिए, फरक सभ्यतामाथिका बलात् हस्तक्षेपहरू जतिसुकै राम्रो नियतका साथ भए पनि ती अन्यायपूर्ण थिए भन्ने भाष्य अब निर्माण गरिनुपर्छ रसमग्र मानव इतिहासलाई यही दृष्टिले हेर्नु आवश्यक छ ।
आहुति

पुस २७ नजिकिएपछि पृथ्वीनारायण शाह एकीकरणकर्ता हुन् किहोइनन् भन्ने बहस हरेक वर्ष चल्ने गर्छ जुन स्वाभाविक हो ।

हुन त यस विषयको बहसले आजको नेपाल र नेपालीको जीवनमा तात्त्विक फेरबदल केही ल्याउँदैनतर पनि इतिहासलाई हेर्ने सही दृष्टिकोण बन्न सकेन भने भविष्यलाई ठीक दिशा पनि दिन सकिन्न भन्ने सन्दर्भमा यसलाई आवश्यक नै ठान्नुपर्छ । पृथ्वीनारायण शाहको कदम एकीकरण नै थियो भन्ने जिकिरहरू यस्ता छन्—

सबैतिर बलप्रयोगबाट राज्य विस्तार : त्यसैले एकीकरण !

संसारको इतिहासमा सबै एकीकरण बलप्रयोगबाटै भएको भन्नु सही होइन । जस्तो, हजरत मोहम्मदले आजभन्दा पन्ध्र सय वर्षपहिले इस्लामको एकीकरण बर्बर युद्धमा होमिएका सयौं कबिलाबीच छलफल र एकताद्वारा हासिल गरेका थिए । आजको संयुक्तराज्य अमेरिका र विघटित सोभियत संघ दुवै नै मूलत: छलफल र एकताद्वारा एकीकृत भएका थिए । अर्को कुरा, बलप्रयोगबाट राज्य र त्यस राज्यले शासन गर्ने देशको सीमा बनेको थियो भन्नु र एकीकरण भन्नु एउटै कुरा होइन । संसारको हरेक राष्ट्र र देशनिर्माणका आफ्नै विशेषता र परिघटनाहरू छन् । तर्क गर्ने गरिएजस्तो सबैतिर बलप्रयोगबाट राज्यविस्तार गरिएको र त्यसलाई नै एकीकरण भन्ने गरिएको भन्नु सही होइन ।

एउटै भाषा, एउटै संस्कृति र एउटै जाति समग्रमा एउटै सभ्यताका फरक-फरक राज्यहरूलाई एउटै बनाउन गरिने अनि फरक भाषा, फरक संस्कृति र फरक जाति समग्रमा भन्दा फरक सभ्यतालाई एउटै राज्यको अधीनमा ल्याउन गरिने बलप्रयोग एउटै कुरा होइन । एउटै जाति वा सभ्यताभित्रको बलप्रयोग केवल राजनीतिक सत्ताप्राप्तिका लागि मात्र हुन्छ र त्यसद्वारा बन्ने ठूलो देशले एउटै भाषा, संस्कृति र जाति, समग्रमा त्यस सभ्यताको विकासमा ठोस योगदान गर्छ । तर फरक भाषा, फरक संस्कृति र फरक जाति, समग्रमा फरक सभ्यतामाथि बलप्रयोगद्वारा राज्यविस्तार गर्नु भनेको खास सभ्यताका मानवनिर्मित सबै सांस्कृतिक सम्पदालाई नाश पार्दै जानु हो । एउटा सभ्यता र अर्को सभ्यताबीच छलफल, सहकार्य, सहमति र एकताद्वारा एकीकरण सम्भव छ तर बलप्रयोग गरेर एउटा सभ्यताले अर्को सभ्यतालाई शासित बनाई एकता वा एकीकरण सम्भव नै छैन । त्यस्तो बेला त विजित सभ्यताका मानवीय सबै सांस्कृतिक आर्जनलाई ध्वस्त पार्दै लगेर मात्र राज्य सञ्चालन सम्भव हुन्छ ।

बलप्रयोग गरेर भए पनि एउटै राज्यअन्तर्गत धेरै भूभाग र जनतालाई ल्याउनु नै एकीकरण हो भने इतिहासमा राज्यनिर्माणका निम्ति भएका सबै बलप्रयोग र युद्धलाई जायज मान्नुपर्ने हुन्छ । उपनिवेशवादी कालमा एसिया, ल्याटिन अमेरिका र अफ्रिकामा बेलायत, पोर्चुगल, स्पेन, फ्रान्स आदिको शासनमुनि ल्याउन अन्धाधुन्ध गरिएका बलप्रयोगहरूलाई जायज मान्नुपर्ने हुन्छ । वास्तवमा यो कुरा मान्ने हो भने वर्तमान भारतको राष्ट्रनिर्माता बेलायतकी महारानीलाई मान्नुपर्ने हुन्छ । के यसो गर्न मिल्छ? त्यसैगरी जितेको हुनाले त्यो विजेताले गरेको ठीक मान्ने दृष्टिकोण स्थापित गर्ने हो भने इतिहासमा हार्नेहरू सबै बेठीक थिए भनी मान्नुपर्ने हुन्छ । हार्नु र जित्नु नै ठीक वा बेठीकको सिद्धान्त हुन सक्तैन ।

देश ठूलो र हामी नेपाली भयौं : त्यसैले एकीकरण !

देशको आकार ठूलो र सानो अनि जनसंख्या धेरै र थोरैसँग मानिसको प्रगति र समृद्धि मूल रूपमा जोडिएको छैन, बरु वैचारिक तथा अर्थ–राजनीतिक दिशा र संरचनाले नै निर्णायक भूमिका खेलेका छन् । हामी आजका नेपाली हुन पायौं भन्ने जहाँसम्मको कुरा छ, यो एउटा अवधारणा मात्रै हो । के नेपाली हुनमा गर्व गर्नु भनेको भारतीय वा मंगोलियावासीभन्दा उच्चकोटिको हुनु हो र ? कदापि होइन । जंगबहादुर राणाले लखनउ विद्रोह दमन नगरेका भए आजका बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर आजको भारतमै रहन्थे होलान् । अनि त्यहाँ बसोबास गर्नेले भारतीय हुनुमा गर्व गर्थे होलान्, जसरी आज नेपाली हुनुमा गर्व गर्छन् । यो राष्ट्रिय गर्व त त्यस भूमिसँगको निरन्तरको उठबस र त्यसमाथि आफ्नो स्वामित्वबाट पैदा हुने कुरा हो । त्यो एक सापेक्षिक भावना हो, निरपेक्ष विषय होइन ।

अंग्रेजले नेपाललाई खान्थ्यो : त्यसैले एकीकरण !

पृथ्वीनारायण शाहले राज्यविस्तार नगरेका भए अंग्रेजले सिंगै नेपाल खान्थ्यो भन्ने जुन तर्क छ, त्यसो हुन पनि सक्थ्यो, नहुन पनिसक्थ्यो ।सुरुमा प्रतिरोध नगर्ने भारतीय जनताले त अन्तत: उपनिवेशवादलाई धपाए भने नेपाली जनताचाहिँ साम्राज्यवादसँग लड्दै लड्दैनथे त, कुनै हालतमा भन्न सकिने कुरा होइन । यस सन्दर्भमा अर्को दु:खदायी यथार्थतिर पनि ध्यान खिचौं । पृथ्वीनारायण शाहका आँखाबाट नहेरी नेपालका जनजाति, मधेसी, दलित र कर्णालीपारिका जनताका आँखाबाट हेरियो भने पृथ्वीनारायणको तत्कालीन राज्य र अंग्रेजमा केकति फरक देखिन्छ ?पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौंकेन्द्रित हिन्दु राज्यको अधीनस्थ भएपछि नेपालका दलित, जनजाति, मधेसी र कर्णालीपारिले अंग्रेजी उपनिवेशवादले गर्ने अत्याचारभन्दा कम के भोगे त ? पृथ्वीनारायणको राज्य दूरीका हिसाबले अलि नजिकबाट आएको, छालाको रंग अलि बढी मिल्ने तर अंग्रेज धेरै टाढाबाट आएको, छालाको रंग धेरै नमिल्ने । यहाँभन्दा बढी फरक के भयो त यथार्थमा ? गुणात्मक रूपमा केही पनि फरक भएन । त्यसकारण नेपाल भनेको दलित, जनजाति, मधेसी र कर्णालीपारिका जनताको पनि हो भनेर बुझ्नेबित्तिकै त्यो एकीकरण थियो या राज्यविस्तार भन्ने कुराको एउटा बन्द झ्याल खुलिहाल्छ ।

हिन्दु धर्म सिद्धिन्थ्यो : त्यसैले एकीकरण !

कुनै पनि विचार वा धर्म मूलत: आफूभित्रको वैचारिक कमजोरी वा त्यस विचार या धर्म अनुसरण गर्ने समुदायको कमजोरीका कारण कमजोर हुन्छ, सिद्धिन्छ पनि । इसा मसिह जन्मिएको देश इजरायल जहाँपहिलो चर्च छ तर इसाईहरू कम छन् ।त्यहीँ एघार सय वर्षअगाडि बनेको मस्जिद छ तर मुस्लिम कम छन् । त्यसैले कुनै पनि धर्मको विस्तार र संकुचनकाबहुआयाम छन् ।‘हिन्दु धर्म मासिन्थ्यो, त्यसैले पृथ्वीनारायणको राज्यविस्तार एकीकरण नै थियो’ भन्ने हो भने हिन्दुबाहेकका नेपालभित्रका बौद्ध, इस्लाम, किरात र अन्य धर्ममाथि दमन गर्नु ठीक हो भन्नुपर्ने हुन्छ । एउटा किरातीका लागि हिन्दु वा इस्लाम वा इसाई जुन धर्मले दमन गरे पनि के फरक पर्छ ? अझ तर्कै गर्ने हो भने, इस्लाम र इसाईले त गाई काटेर खान एवं गाईको छालाले छत्तीस ताल निस्कने च्याब्रुङ बाजा बनाउन स्वीकृति दिन्छ, हिन्दुले चाहिँ गाई मार्दा जेल हाल्छ । त्यसैले ‘असिल् हिन्दुस्थाना’ बनाउने राज्यविस्तारको यात्रा कसरी गैरहिन्दुका लागि एकीकरण हुन्छ ?

अरू राजालाई प्रगतिको वास्ता थिएन : त्यसैले एकीकरण !

यो तर्क पनि खासै तथ्यमा आधारित देखिएको छैन किनभने तत्कालीन गोरखा राज्यमा एउटा गतिलो दरबारसम्म थिएन तर वाग्मती उपत्यकामा भव्य सभ्यता भइसकेको थियो । त्यति बेलाका कर्णालीपारि र भेरी आसपासका राज्यहरू अनि पूरै लिम्बूवानसम्म शासन चलाउने सेन राज्य गोरखा राज्यभन्दा विकासमा पछि थिए भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म भेटिएको छैन । तब विकास र प्रगतिको चिन्ता अरूलाई थिएन भन्ने तर्कको पुष्टि कसरी हुन्छ ? आफ्नो प्रगतिको वास्तै थिएन भने आफू मर्न तयार भएर पृथ्वीनारायणको सेनासँग किन लडेका त विजित राज्यका जनता ? यदि त्यति बेलाका फरक सभ्यताका राज्यका राजा र जनता प्रगति नै चाहँदैनथे भनी मान्ने हो भने पनि जबर्जस्ती मान्छे मार्दै प्रगति गराइदिन जाने अधिकार पृथ्वीनारायणलाई कहाँबाट प्राप्त हुन्छ ? आजका राउटेलाई जबर्जस्ती गाउँ बनाएर राख्ने, नमान्नेलाई नाक–कान काटिदिन मिल्छ ? कतिपयले ‘त्यति बेला त्यस्तै चलन थियो’ भन्ने तर्क पनि गर्छन् ।त्यस्तै चलन थियो भन्नुको मतलब त्यो ठीक थियो ? सती पठाउने दिन थिए भन्नुको अर्थ सती प्रथा ठीक थियो ? कदापि थिएन ।

एकीकरण नभए नेपाल अब टुक्र्याउनु त : त्यसैले एकीकरण !

एकीकरण थिएन भने अब के नेपाललाई पुरानै टुक्राटुक्रामा फर्काउने त ? यस्तो प्रश्नले त बलात्कारबाट बच्चा जन्मियो भने बलात्कार भन्न हुँदैन भन्ने ठाउँसम्म पुर्‍याउँछ । बालविवाह ठीक थिएन भन्नुको मतलब बालविवाहपछि दाम्पत्यजीवन जेनतेन चलाइरहेको जोडीलाई सम्बन्धविच्छेद नै गराउनुपर्छ भनेको हो ? चरम गरिबीमा पनि गीत गाइन्छ, नाचिन्छ तर त्यो चरम गरिबी ठीक हो ? यस्तो तर्कले त जेजे भए, ती सबै ठीक थिए भन्ने ठाउँमा पुर्‍याउँछ, जुन गलत अवधारणा हो ।

करिब अढाई सय वर्षको एकात्मक केन्द्रीकृत हिन्दु पहाडे खस–आर्य अहंकारवादमा आधारित शासनले नेपालका विभिन्न भाषा, संस्कृति, क्षेत्र र जातीय मनोविज्ञानका मानिसहरूलाई उनीहरूका मौलिक भाषिक, सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक समग्रमा अलग सभ्यताकृत सम्पदालाई छियाछिया पार्दै प्रताडना दिँदै एकै राज्यमुनि बस्न बाध्य पार्‍यो । त्यस बाध्यताले स्वाभाविक रूपमा जनताबीच आपसी न्यानो, एकअर्काको आवश्यकता अनि सँगै मिलेर प्रगति गर्न सकिने सम्भावना पनि जन्माउँदै लग्यो । अब छुट्टिएरभन्दा पनि एकताबद्ध भएरप्रगति गर्न सकिने अनि साझा परिचय नेपाली भन्नुमा बेग्लै आनन्दको अनुभूति थपिँदै गयो । यसरी आजसम्म पुग्दा बहुराष्ट्रिय राष्ट्रियता निर्माणको सम्भावना प्रकट हुन पुग्यो । यो बेग्लै पक्ष हो ।

निष्कर्षमा पृथ्वीनारायण र ‘एकीकरण’

पृथ्वीनारायण शाह त्यति बेलाका एक सक्षम हिन्दु पहाडे खस–आर्य अहंकारवादी राजा थिए । हरेक सामन्तवादी राजालाई जस्तै धेरै भूभाग र जनतामाथि शासन गर्ने, आफूभन्दा विकसित राज्य पनि हात पार्ने सपना उनमा थियो । आफ्नो नेतृत्वमा विजय हासिल गरिएको राज्यका प्रत्येक राजाले सामन्ती राष्ट्रवादलाई बढावा दिन्थे । उनको ‘दिव्य उपदेश’ भनी चर्चा गरिने गरिएका देशभक्तिका बखानहरूवास्तवमा सामन्तवादकालीन सामन्ती राष्ट्रवादभन्दा माथिल्लो स्तरकाहोइनन् । पृथ्वीनारायण शाह कुनै युद्धसरदार वा लुटाहा योद्धा पनि होइनन्, उनी प्रस्ट रूपमा एक राजाहुन् ।

उनलाई देशनिर्माता भन्न सकिन्छ तर राष्ट्रनिर्माता होइन,एकताको प्रतीक होइन । किनभने, नेपालका फरकफरक राष्ट्रियतालाई दमन गरेर वास्तविक बहुराष्ट्रिय राज्य बन्नै सक्दैनथ्यो र बनेन । उनले त झन् बहुराष्ट्रियतामाथि दमनको योजनाबद्ध अभियान सुरु गरे, जसका कारण नेपालको आन्तरिक राष्ट्रियताको मुद्दा दिन–प्रतिदिन कचल्टिन गयो र आजसम्म समाधान भएको छैन । नेपालमा देश र राष्ट्रको अन्तरलाई हेरिएन भने नेपाल एउटै सभ्यताको देशका रूपमा मात्रै बुझिन्छ‚ जुन कुरा सत्य होइन ।

देश हुनका निम्ति राज्यसत्ता, जनता र भूभाग भए पुग्छ तर राष्ट्र हुनका निम्ति त्यहाँका मानिसहरूबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध मुख्य भएर आउँछ । उनले देशनिर्माण गरे तर नेपालमा बहुसभ्यताबीचबाट वास्तविक नेपाली राष्ट्रियता निर्माणको प्रवेशद्वारमै ताला मारिदिए । त्यसकारण उनको बहुसभ्यताविरोधी अभियान एकता र एकीकरण थिएन, बरु बहुसभ्यता ध्वंसीकरण अभियान थियो ।

वास्तवमा पृथ्वीनारायण शाहको राज्यविस्तारको कदमलाई सही रूपमा अर्थ्याउन प्रचलित एकीकरणको भाष्यमाथि नै प्रश्न उठाउनु र त्यस भाष्यलाई परिवर्तन गर्नु जरुरी छ । सामन्तवादी युगका विजेताहरूले जसरी पनि एउटै राज्यमातहत ल्याउनुलाई एकीकरण अथवा एकता भनी भाष्य निर्माण गरे, त्यही भाष्यलाई पुँजीवादले पनि ग्रहण गर्‍यो र त्यो भाष्यबाट मार्क्सवादीहरूसमेत प्रभावित हुन पुगे, मूल वैचारिक समस्या यहीँनेर छ । बहुसंख्यक जनताको स्वीकृतिमा र उनीहरूको फाइदाका निम्ति नभएका सबै युद्ध गलत थिए, त्यसैगरी फरक सभ्यतामाथिका बलात् हस्तक्षेपहरू जतिसुकै राम्रो नियतका साथ भएपनि ती अन्यायपूर्ण थिए भन्ने भाष्य अब निर्माण गरिनुपर्छ र विगतको समग्र मानव इतिहासलाई यही दृष्टिले हेर्नु आवश्यक छ । यदि यसो नगर्ने हो भने त इतिहासमा हारेकाहरू सबै गलत थिए भन्ने निष्कर्षमा पुगिन्छ अनि हजारौं वर्षमा निर्मित बौद्धिक एवं भौतिक सम्पदाहरू जुन विजेताहरूले ध्वंस गरे, त्यस ध्वंसको प्रक्रियालाई पनि एकता मान्नुपर्ने पो हुन जान्छ!

प्रकाशित : पुस २४, २०७८ २१:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×