दृष्टिविहीनहरूको वर्गीय हितको खोजी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दृष्टिविहीनहरूको वर्गीय हितको खोजी

राज्य आफ्नो सजिलोका निम्ति सबै अपांगलाई एकै ठाउँमा राखेर उम्कने प्रयास गर्दै आएको छ । सबैलाई एउटै डालोमा राखेर सक्षम वा अक्षम भनी टिप्पणी गरिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।
लक्ष्मणप्रसाद ज्ञवाली

समग्र अपाङ्गता आन्दोलनको मेरूदण्डका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्दै आएको नेपाल नेत्रहीन संघ दृष्टिविहीनहरूको आधारस्तम्भ हो । स्थापनाकालदेखि नै अधिकारको वकालत र नेत्रहीनहरूको गुणस्तरीय जीवनका लागि संघर्षरत यो संस्थाले अढाई दशकको अवधिमा दृष्टिविहीनहरूका क्षेत्रमा अनेक महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ । संघको सहयोगमा धेरै नेत्रहीन शिक्षक, कर्मचारी, डाक्टर, वकिल लगायतका विभिन्न क्षेत्रमा रोजगारी पाउन तथा स्वरोजगार बन्न सफल भएका छन् ।

समग्र अपाङ्गता वर्गले नै नेत्रहीन संघको अगुवाइमा धेरै महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ । रोजगारीमा आरक्षण, कर छुटको दायरा फराकिलो, विभिन्न सेवासुविधा वृद्धि आदि नेत्रहीन संघका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन् । यद्यपि हामीले कति हक–अधिकार पाउन बाँकी नै छ ।

अधिकार रोएर पाइँदैन लडेर लिनुपर्छ भन्ने यथार्थबाट हामी अनभिज्ञ छैनौं तर सहुलियत प्राप्त गर्ने नाममा अधिकारको लडाइँलाई हामीले ओझेल पारेका छौं । संविधान निर्माणको बेला होस् वा राज्य पुनःसंरचनाको अवसर, जुनसुकै मौकामा पनि हाम्रो दबाब निकै कमजोर रह्यो । यसलाई हामीले स्विकार्नुपर्छ । भोलिका दिनमा आन्दोलनलाई कमजोर हुन नदिन केकस्ता उपाय अवलम्बन गरिनुपर्छ भन्ने विषय खुला छलफलमा ल्याउनुपर्ने बेला भएको छ । राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ जस्ता नेतृत्व गर्नुपर्ने संस्थाहरू दातृ निकायबाट केही अनुदान ल्याउने र सीमित क्षेत्रमा खर्च गरी त्यसैलाई ठूलो उपलब्धि सम्झने संकुचित मानसिकतामा रहेकै कारण समग्र अपाङ्ग आन्दोलन कमजोर भई संविधानमा अधिकार स्थापना नभएको हो ।

अहिले राज्यका तीनै तहमा कानुनहरू निर्माण भैरहेका छन् । विभिन्न वर्गले आफ्ना हक–अधिकार स्थापनाका लागि सम्बन्धित तहहरूमा प्रभावकारी दबाब दिइरहेका छन् । समग्र अपाङ्ग वर्ग चाहिँ यस पक्षमा निकै कमजोर देखिएको छ । कानुन निर्माणका समयमा ध्यान पुर्‍याउन सकिएन भने पछि संशोधनमार्फत परिवर्तन गराउँला भन्नु आफ्नो कमजोरीको पुष्टि गर्नु मात्र हो । कुनै पनि वर्गको नीतिनिर्माण र कार्यान्वयन तहमा प्रभावकारी र अर्थपूर्ण उपस्थिति भएन भने अधिकार स्थापना हुन सक्दैन । त्यसैले हाम्रो जस्ता वर्गीय संस्थाले दबाब सिर्जना गरी दीर्घकालीन रूपमा समस्या समाधान गर्नुपर्ने समय हो यो ।

आवश्यकता वा समस्या वर्गैपिच्छे छुट्टाछुट्टै हुन्छन् । अन्य वर्गका माझमा समावेशिता कायम गर्दा समग्र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको एउटा वर्ग कायम गरियो । अब यो वर्गभित्र पनि विविधताका आधारमा फेरि छुट्याइनुपर्छ । अन्य वर्गबीच दृष्टिविहीन वर्ग पनि एउटा हो । यसका आफ्नै सक्षमता र समस्या छन् । ती सबै कुरा अन्य वर्गका अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले बुझ्ने सम्भावना हुन्न । त्यसैले समग्र अपाङ्गताबीच एउटा विशेष वर्गका रूपमा दृष्टिविहीन वर्ग कायम हुनुपर्छ । ‘...अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको हित संरक्षण, सशक्तीकरण एवं विकास गर्नेसम्बन्धी कानुन निर्माण गर्दा वा भइरहेका कानुनी व्यवस्थाको संशोधन गर्दा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूबीच उचित र विवेकसम्मत वर्गीकरण गर्नु र निजामती सेवा ऐन–२०४९ को दफा ७ को उपदफा ७ को देहाय (ङ) मा अपाङ्ग व्यक्तिहरूका लागि छुट्याइएको ५ प्रतिशत पदमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको स्थिति हेरी विवेकसम्मत मापदण्ड कायम गरी मनासिब आधारमा निजामती सेवामा पदपूर्ति गर्ने मापदण्ड तयार गरी कार्यान्वयन गर्नू भनी विपक्षी नेपाल सरकार प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयका नाउँमा निर्देशात्मक आदेश जारी हुने ठहर्छ’ भन्ने सर्वोच्च अदालतको विशेष इजलासको २०७० मंसिर २० को फैसलालाई कार्यान्वयन गराउन विशेष पहल गर्नुपर्ने कर्तव्य पनि नेत्रहीन संघकै हो ।

दृष्टिविहीनहरूका विशिष्टीकृत समस्यामा जोड दिई वर्गीय हितका निम्ति नेत्रहीन संघ लागिपर्नुपर्छ । हामी हाम्रो क्षमताको मूल्य राज्यस्रोतबाट लिन्छौं र सोबापत राज्यलाई केही दिन्छौं । यस वर्गका केही गर्न नसक्ने व्यक्तिहरूका निम्ति राज्यले विशेष व्यवस्था गर्नुपर्छ । यो वर्ग अपाङ्गताका अन्य वर्गभन्दा राज्यलाई योगदान गर्न बढी सक्षम छ । यसका निम्ति राज्य अनभिज्ञ छ भने सोको जानकारी गराउने काम नेत्रहीन संघकै हो ।

राज्य आफ्नो सजिलोका निम्ति सबै अपाङ्गलाई एकै ठाउँमा राखेर उम्कने प्रयास गर्दै आएको छ । सबैलाई एउटै डालोमा राखेर सक्षम वा अक्षम भनी टिप्पणी गरिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ । ‘सबै प्रकारका अपाङ्गलाई राज्यका तर्फबाट संरक्षण, सेवासुविधा प्रदान गरिनुपर्ने कुरामा विवाद हुन सक्तैन तर सबै प्रकारका अपाङ्गहरूलाई एउटै धरातलमा राखी समान व्यवहार गर्दा असमान हुन जान्छ जुन समानताको सिद्धान्तको मूल मर्मको विपरीत हो, यस अर्थमा अपाङ्गहरूबीच पनि अपाङ्गताका आधारमा वर्गीकरण गरी सोहीबमोजिमको संरक्षणको आवश्यकता छ भन्नेमा पनि दुईमत हुन नसक्ने’ भन्ने उपर्युक्त फैसलाकै मर्मलाई आत्मसात् गर्दै कानुन निर्माण र कार्यान्वयनका चरणमा सोही बमोजिम गराउन दबाब सिर्जना गर्नु नेत्रहीन संघको अर्को महत्त्वपूर्ण दायित्व हो ।

धेरै वर्षदेखि हामी अपाङ्गता आन्दोलनमा छौं । नेपाल नेत्रहीन संघले नेपाली दृष्टिविहीनहरूको नेतृत्व गर्दै आएको छ । सुरुसुरुका दिनहरूमा यसले आफ्नो सबै समय पैरवी र अधिकारका लागि खर्चने गरेको थियो । तर पछि आएर पैरवीका तुलनामा प्रोजेक्टमा बढी समय खर्चिन थाल्यो भन्ने आरोप पनि लाग्दै आएको छ । फलस्वरूप खर्च धेरै, उपलब्धि कम हुन थाल्यो । पहिले संस्थाले उठाएका सवालहरू सरकारले सुनुवाइ गर्थ्यो, अहिले आएर त्यस्ता कुराहरू सेवासुविधामा गणना हुन थाले । भोको पेट र नाङ्गो शरीर सरकारसँग लडाइँ गर्दै आएका नेताहरू चिल्ला गाडीमा चढेर टाई–सुटमा वार्ताका लागि जान थालेपछि राज्यबाट अधिकारका रूपमा निःसृत सहुलियत अनुदानमा बदलिए भन्नेहरूको जमात पनि कम छैन । वर्गीय हितका निम्ति दिलोज्यान दिएर लागेकाहरू व्यक्तिगत फाइदामा अलमलिएका हुन् कि भन्ने आभास हुन थाल्यो । राज्यलाई यसबाट फाइदा भयो, समग्र नेत्रहीन वर्ग वर्गीय रूपमा ठगिन थाल्यो । आवाज र स्पर्शकै माध्यमबाट राज्यसत्तालाई हल्लाएको संस्था आज दस–बीस लाख रूपैयाँ अनुदानका खातिर नतमस्तक बन्ने अवस्थामा पुगेको देख्दा आन्दोलनमा जीउज्यान जोखिममा पारेर लड्नेहरूलाई असह्य भएको छ । दृष्टिविहीनहरूको कोटामा साङ्ग मान्छेहरू नियुक्त हुँदासमेत सम्बन्धित निकाय सो अधिकार वर्गीय रूपमा प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्थामा किन पुग्यो, गम्भीर हुनुपर्ने समय आएको छ ।

राज्यसत्ता जहिले पनि ठालुवादी चिन्तनमा हुन्छ । कमजोर वर्गको आवाज उपकारमुखी दृष्टिबाट मात्र सुनिन्छ । त्यस्ता वर्गले अधिकारको खोजी गर्न थालेपछि सुविधा कटौती हुन थाल्छन् । निरीह अवस्थामा सुविधा उपभोग गर्नुभन्दा सक्षमतासाथ अधिकारको खोजी गर्नु कमजोर वर्गको प्रकृति हुन्छ । यस्ता वर्गहरूलाई ठालुहरूले आफ्नो स्वार्थ सिद्धिका निम्ति हतियार बनाउने गरेको पाइन्छ । नेपाल नेत्रहीन संघ यस्ता कुरामा चनाखो बन्न सकोस्, माघ ८ गते मनाउन लागिएको उनन्तीसौं वार्षिकोत्सवमा यही छ शुभकामना !

प्रकाशित : माघ ७, २०७८ ०८:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जोखिम टार्न सेतो छडी

दृष्टिविहीनहरूको अत्यावश्यक साधन हो— सेतो छडी । दृष्टिविहीनहरूको जीवनलाई पूर्णता दिन र स्वतन्त्रताको प्राप्तिका निम्ति सेतो छडीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।
लक्ष्मणप्रसाद ज्ञवाली

अपाङ्गतालाई नेपाल सरकारले दस प्रकारमा विभाजन गरेको छ, तीमध्ये दृष्टिविहीनता एक हो । यसभित्र पनि विभिन्न समूह र उपसमूह छन् । सामान्यतया नेपालमा दृष्टिविहीनहरूलाई तीन प्रकारमा विभाजन गरिएको छ ।

पहिलो, पूर्ण दृष्टिविहीन जसले बत्ती बलेको समेत देख्दैन । अर्थात्, उज्यालो–अँध्यारो पनि छुट्याउन नसक्ने व्यक्तिहरू यस वर्गमा पर्छन् । दोस्रो थरीले बत्ती बलेको मात्र देख्न सक्छन्, तर उनीहरूलाई पनि पूर्ण दृष्टिविहीनलाई जस्तै सहयोगी आवश्यक पर्छ । तेस्रो न्यून दृष्टियुक्त वर्ग, जसमा धेरै व्यक्ति पर्छन् । यस वर्गका दृष्टिविहीनहरूको प्रकृति एकअर्कासँग पटक्कै मिल्दैन, बाहिरबाट हेर्दा उस्तैउस्तै देखिए पनि ।

दृष्टिविहीनहरूको अत्यावश्यक साधन हो— सेतो छडी । दृष्टिविहीनहरूको जीवनलाई पूर्णता दिन र स्वतन्त्रताको प्राप्तिका निम्ति सेतो छडीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । सेतो छडीले उनीहरूलाई स्वतन्त्र र सुरक्षित रूपमा आवागमनका लागि सहयोग गर्छ । जो व्यक्ति पूर्ण दृष्टिविहीन छन् उनीहरूलाई निर्वाध रूपमा सेतो छडी आवश्यक पर्छ ।

बत्ती बलेको मात्र देख्नेहरूले आफ्ना लागि तोकिएको मापदण्डका आधारमा बनाइएको सेतो छडी प्रयोग गर्नुपर्छ । फरक–फरक प्रकृतिको दृष्टिक्षमता हुने न्यून दृष्टियुक्तहरूका लागि पनि सेतो छडी उत्तिकै उपयुक्त हुन्छ । सेतो छडी लिएर यात्रा गर्ने व्यक्तिहरूप्रति समाजले अपमानजनक व्यवहार गर्न छाड्नुपर्छ । त्यस्ता व्यक्तिहरूप्रति हाम्रोजस्तो समाजको दृष्टिकोण सकारात्मक नभएको हुनाले नै गत शुक्तबार विश्व सेतो छडी सुरक्षा दिवस मनाइएको हो ।

बाहिरबाट अरूले हेर्दा कुनै पनि कमजोरी नभएको जस्तो देखिने व्यक्ति न्यून दृष्टियुक्त छ भने उसले सेतो छडी प्रयोग नगर्नु निकै जोखिम र हानिकारक हुन्छ । अरूले उसलाई देख्ने मानिसका रूपमा लिए पनि उसले सबै काम गर्न सक्दैन । यही कारण उसले समाजमा अनेक दुःख पाउनुपर्छ । धेरैले यस्ता व्यक्तिहरूलाई सामान्य रूपमा व्यवहार गर्दा उनीहरू मर्कामा परेका हुन्छन् । उनीहरूलाई दृष्टिविहीनहरूले पाउने सुविधाहरूसमेतबाट वञ्चित गरिएको हुन्छ । पूर्ण दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूले पनि उनीहरूको मर्का बुझ्न सकिरहेका

हुँदैनन् । पूर्ण दृष्टिविहीनहरूले न्यून दृष्टियुक्तहरूलाई देख्ने व्यक्तिका रूपमा लिई उनीहरूका समस्यालाई खासै महत्त्व नदिने गरेका हुन्छन् । देख्ने मानिसले पनि उनीहरूको सीमा बुझ्न सकिरहेका हुँदैनन् । उनीहरूको वास्तविक पहिचान नभएकैले यो सब भएको हो । यस्ता न्यून दृष्टियुक्तहरू आफ्नै कारणले मर्कामा परेका छन् । कतिपयले आफूलाई नदेख्ने व्यक्तिका रूपमा चिनाउन पनि नरुचाएको देखिन्छ । आफूमा रहेको कमजोरी ढाक्न खोज्नु एउटा कुरा हो तर यो ढाक्न नसकिने वास्तविकता हो । यो यथार्थलाई आत्मसात् नगर्दा उनीहरूलाई नै धेरै हानि भैरहेको हुन्छ ।

संसारमा सबै नदेख्ने व्यक्तिहरूको पहिचानका रूपमा सेतो छडीलाई लिइन्छ । सेतो छडीका माध्यमबाट पूर्ण दृष्टिविहीनहरूले सजिलै आफ्नो पहिचान दर्शाइरहेका हुन्छन् भने न्यून दृष्टियुक्तहरूलाई त्यस रूपमा चिनिएको हुँदैन । त्यहीकारण उनीहरूले हरेक ठाउँमा जोखिम मोलिरहनुपरेको हुन्छ । उदाहरणका लागि, हातमा सेतो छडी लिएर हिँडेको व्यक्ति रहेछ भने बाटो काट्ने समयमा उसले कुनै अवरोध व्यहोर्नुपरेको हुँदैन । तर न्यून दृष्टियुक्त व्यक्ति जसले पूर्ण रूपमा देख्न सक्दैन र हातमा सेतो छडी पनि छैन भने उसलाई विशेष गरी बाटोमा गरिने व्यवहार सामान्य मानिसलाई जस्तै हुन्छ । तर उसले सामान्य मानिसले जस्तो देखेर कुनै कुरा पहिचान गर्न सकेको हुँदैन । त्यसैले सबैखाले दृष्टिविहीनहरूले अनिवार्य रूपमा आफूलाई तोकिएको अवस्थाको सेतो छडी लिएर हिँड्ने गरेमा मात्र जीवन सुरक्षित हुन सक्छ ।

विशेषगरी भीडभाडमा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूलाई पर्ने समस्या कम गर्न सेतो छडीले मद्दत पुर्‍याउन सक्छ । हातमा सेतो छडी भएको व्यक्तिलाई आम मानिसले पहिचान गरी तदनुरूप व्यवहार गर्न सक्छन् । गाडीहरूले पनि सोही किसिमले व्यवस्थापन गर्न सक्छन् । विभिन्न सरकारी तथा अन्य निकायबाट प्रदान हुने कतिपय सेवाहरू पनि उनीहरूले पाउन सक्छन् । व्यक्तिसँग परिचयपत्र त होला तर त्यो औपचारिक रूपमा देखाए पछि मात्र थाहा हुन्छ । यदि हातमा सेतो छडी लिएर हिँड्नेको सीमाबारे सर्वसाधारण पनि जानकार हुन्छन् । त्यसैले दृष्टिमा केही कमी छ भने वा सामान्य अवस्था छैन भने निर्विवाद रूपमा जोकोहीले सेतो छडीको प्रयोग गरेर सम्भावित खतराबाट बच्नुपर्छ ।

अब पनि मानव विविधतायुक्त न्यून दृष्टियुक्ततालाई लुकाउन खोजियो भने हाम्रो जीवन झन्झन् जोखिम र खतरामा पर्दै जानेछ । भावनामा बगेर गरिने कुनै पनि व्यवहारले समस्या पहिचान गराउन सकेको हुँदैन । त्यसैले हरेक न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूले आफूमा रहेको न्यून दृष्टियुक्ततालाई मानव विविधताका रूपमा लिएर त्यसबाट उत्पन्न हुने अवरोध कसरी कति कम गर्न सकिन्छ सोबारेमा सचेत हुन जरुरी छ ।

नदेख्ने समस्या हुनु व्यक्तिको दोष होइन, तर त्यसलाई लुकाउन खोजियो र त्यसबाट कुनै जोखिम उत्पन्न भयो भने त्यसको जवाफदेही आफैंमा आउँछ । जोसुकैले पनि अपाङ्गतालाई मानव विविधताको एक रूपमा स्वीकार गरी कमजोरीबाट उत्पन्न हुने अवरोध कम गर्न अपनाउनुपर्ने सबै उपाय अवलम्बन गर्नतर्फ लाग्नुपर्छ । यसबारेमा आफूमा रहेको कमजोरीलाई कुण्ठाका रूपमा बढ्न दिनु हुँदैन ।

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७८ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×