बालबालिका मनोरञ्जनका साधन होइनन्- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बालबालिका मनोरञ्जनका साधन होइनन्

लेखनाथ भण्डारी

नेपाली गीत–संगीतको विकास र विस्तारका लागि पछिल्लो समय अनेक प्रयास भइरहेका छन् । तीमध्ये चर्चा र आकर्षणको केन्द्रमा छन्— अन्तर्राष्ट्रिय फ्रेन्चाइज रियालिटी सोहरू ।

यी सोहरूले देशका विभिन्न स्थानमा रहेका प्रतिभाहरूको उजागर र प्रवर्द्धन गर्ने गरेका छन् । तर, बालबालिकासम्बन्धी सोहरूबारे भने पुनर्विचार गर्नैपर्ने भएको छ । यस्ता सोहरू बालबालिकाको मनोविज्ञानलाई केन्द्रमा राखेर डिजाइन गरिएका हुन्नन् । कार्यक्रम बालमैत्री र बालबालिकाको उमेर र रुचिअनुकूल कत्ति पनि छैनन् । व्यावसायिक लाभका लागि असाध्यै मिहिनेत गरिएको छ तर बाल मनोविज्ञानलाई ख्यालै गरिएको छैन । बालबालिकाको ज्ञान र रुचिका लागि नभएर यस्ता सोहरू वयस्क दर्शकका लागि मनोरञ्जनको माध्यम बनाइएका छन् ।

संस्कृति संरक्षण र मनोरञ्जन कतिपय सन्दर्भमा जोडिएर आउँछन् । अभिभावकहरूले छोराछोरीलाई संस्कृति बुझून् भनेर आफ्नो घर वा समुदायमा विशेष अवसरमा हुने नाचगानमा सहभागी गराउँछन् । तर यस्ता अवसरमा पनि बालबालिकाको सहभागिता अभिभावक वा दर्शकको रुचि अनुसार मनोरञ्जनका लागि मात्र हुने गर्छ । बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य तथा व्यक्तित्व विकासका लागि यस्ता कार्यक्रममा तिनको उमेर, चेतना र रुचिलाई ख्याल गर्नैपर्छ । उनीहरूको ज्ञान–चेतनामा सहयोग पुर्‍याउने कार्यक्रममा मात्र उनीहरूलाई सहभागी गराउने गर्नुपर्छ । हुर्कंदै गरेका बालबालिकालाई संस्कृति प्रवर्द्धन वा संरक्षणका नाममा ‘दोहोरो मार’ मा नपार्न अभिभावक तथा सोका डिजाइनरहरू पनि सचेत हुनुपर्छ ।

विभिन्न फ्रेन्चाइज सोहरूमा बालबालिकाको सहभागिता स्वाभाविक नलागे पनि कसैले प्रश्न गरेको पाइँदैन । यो बालबालिकाको दुरुपयोग/शोषण हो । हाम्रोमा हात्तीलाई पोलो खेलाउनु, बाँदरलाई नचाउनु र बालबालिकालाई सर्कसमा खेलाउनु हुन्न भन्ने आवाज उठिरहेकै छ । यसै सन्दर्भमा यी सोहरूमा बालबालिकाको सहभागितालाई कसरी हेर्ने ? त्यहाँ उनीहरूको सान्दर्भिकता र औचित्य कति छ ? यो शोषण वा अप्रत्यक्ष बेचबिखन त होइन ? के उनीहरू व्यापार, लाभ र मनोरञ्जनका साधन हुन् ? त्यहाँको गायन, नृत्य तथा शब्द छनोट आदि बालबालिकाको उमेर वा ज्ञान अनुसार छन् त ? यसबाट बालबालिकामा पर्ने मनोवैज्ञानिक असर कस्तो हुन्छ ? तिनको उमेर, रुचि र ज्ञानको सीमा हेरिनुपर्दैन ?

प्रतिभाको खोजी र संरक्षण गर्दा, आम दर्शक–अभिभावकको मनोरञ्जन तथा आयोजक, सञ्चार प्रतिष्ठान लगायत प्रदायकका लाभ र कमिसन मात्र प्राथमिकतामा पर्नु हुन्न । यसो भनेर बालबालिकालाई सांस्कृतिक अवसरमा सहभागी गराउनु हुन्न भन्न खोजेको होइन । उनीहरूलाई पर्वहरूको महत्त्व तथा मनोरञ्जनबारे उमेर र रुचि अनुसार जानकारी दिँदै सहभागी गराउनुपर्छ । तर व्यावसायिक भनिएका सोहरूमा तिनका अभिभावक र व्यावसायिक घराना/कम्पनीले बालबालिकालाई खोरमा राखेर वयस्कहरूको मनोरञ्जनको साधन बनाउनु संस्कृतिको संरक्षण र बाल प्रतिभाको विकास हुनु होइन ।

सांस्कृतिक कार्यक्रम विशेषतः गीत–नृत्य आदिमा बालाबालिकालाई उमेर, चेतना र रुचि अनुसार सहभागी गराउँदा वैयक्तिक विकाससँगै त्यसमा चासो पनि बढ्न सक्छ । अभिभावक वा दर्शक–श्रोताले क्षणिक मनोरञ्जनका लागि बालबालिकाको प्रयोग हुन दिनु हुन्न । यसो गर्दा, उनीहरूको चेतना र वैयक्तिक विकाससँगै संस्कृति तथा नाचगानप्रति नै रुचि घट्दै जान्छ । बालबालिका सहभागी हुने गीत–नृत्य आदिका शब्द, अर्थ वा सन्देशमा ध्यान दिएर उपयुक्त छनोट गर्नुपर्छ । रियालिटी सोहरूमा सहभागी भएका बालबालिकाको उपचारका लागि अभिभावकहरू मनोचिकित्सककहाँ धाइरहनुपरेको वास्तविकता अचेल सार्वजनिक भैइरहेका छन् । भोटको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाका कारण सोहरूमा सहभागी बालबालिकाका अभिभावक बैंकको ऋणमा डुबेका पनि भेटिन्छन् ।

यस्ता प्रयोग/प्रदर्शन अन्य देशमा पनि हुन्छन् भनेर तर्क गर्न सकिएला तर अन्यत्रका सबै कुरा हामीले जस्ताको तस्तै अपनाउनु हुँदैन, सक्दैनौं पनि । समाज र अभिभावकको चेतना, बालबालिकाले गाउने गीतका शब्द र संकेत, जज वा सञ्चालकहरूका प्रश्न र प्रस्तुति हेर्दा यस्ता कार्यक्रमलाई बालमैत्री बनाउन बाल अधिकार अभियन्ता र बाल मनोविद्हरूको सहभागिता तथा भूमिका छ भन्ने कुनै आधार भेटिन्न । अन्यत्रको उदाहरण देखाएर यस्ता कार्यक्रमको औचित्य पुष्टि गर्ने प्रयास बेकार छ, किनभने हाम्रोमा उनीहरूको जस्तो सामाजिक चेतनाको विकास भएको छैन, उनीहरूको स्तरमा पुग्ने अवस्थामा पनि छैनौं ।

यस्ता कार्यक्रमको अनुगमन कसले–कसरी गर्छ, बाल विशेषज्ञहरूको सहभागिता र भूमिका कस्तो छ, यसका लागि को–को छन् जस्ता विषय पारदर्शी हुनुपर्छ कि पर्दैन ? बालबालिकासँग ‘मैले के बोलिरहेको छु’ भन्ने ज्ञान हुन्पुर्छ कि पर्दैन ? यस्ता कार्यक्रमको उद्देश्य बालबालिकाको प्रतिभा विकास हो भने तिनमा उमेर अनुसार सिकाइ मापदण्ड लागू हुनुपर्छ कि पर्दैन ?

हिजो लोकसंस्कृतिका नाममा सामाजिक मर्यादा र मापदण्डविपरीत भए भनेर चर्चा र विवादमा आएका कतिपय दोहोरो अर्थ लाग्ने गीतहरूमा बालबालिकासँगै अभिभावकसमेत यी सोहरूमा नाचिरहेका छन् । यो बालबालिकाको प्रतिभा र व्यक्तित्व विकासका लागि स्वाभाविक छैन । अभिभावकले छोराछोरी यस्ता सोहरूमा पठाउँदा माथिका धेरै अनुत्तरित प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्छ । जवाफ भेटे मात्र बालबालिकालाई यस्ता सोहरूमा पठाउनुपर्छ । बालबालिकाले अवसर पाएका छन् भनेर यस्ता सोहरूको सञ्चालनका तरिका र विधिबारे अभिभावकहरूले आँखा चिम्लिने हो र सञ्चालकहरूले पनि बालमैत्री निश्चित विधि र मापदण्ड नअपनाउने हो भने, यी प्रतियोगिता र सर्कसमा केही भिन्नता हुँदैन । दुवैले बालबालिकाको कष्टलाई मनोरञ्जन बनाउने हुन् ।

हिजो सुन्दरी प्रतियोगिताको विरोधमा ढुंगामुढा गरेका हामी यति छिट्टै बालबालिकाका व्यावसायिक सोहरू गर्न सक्षम भएका हौं भने यो हामीले मारेको चेतनाको ठूलै फड्को हो । तर, संस्कृति प्रवर्द्धन, बाल प्रतिभाहरूको खोजी र प्रोत्साहनका नाममा बालबालिकाको मनोविज्ञानमा असर पुर्‍याउनु र तिनलाई आमदर्शक–श्रोताको मनोरञ्जनको साधन र व्यावसायिक लाभको माध्यम बनाउनु हुँदैन । यस सम्बन्धमा अब कार्यक्रम आयोजक, प्रायोजक, जज, अभिभावक, राज्यका नियमनकारी निकाय तथा बाल अधिकारका अभियन्ताहरूले समन्वय गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ ५, २०७८ ०८:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गोरखामा संक्रमित दिनहुँ बढ्दै

कान्तिपुर संवाददाता

गोरखा —  केही दिनयता जिल्लामा कोरोना संक्रमितको संख्या दिनहुँ बढेको छ । स्वास्थ्य कार्यालयका अनुसार पुस २५ यतामात्र ८४ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भइसकेको छ । ११ स्थानीय तह रहेको जिल्लाको गोरखा नगरपालिकामा मात्र ५३ जना सक्रिय संक्रमित छन् ।

सोमबार मात्र ३४ जनामा कोरोना संक्रमण देखिएको स्वास्थ्य कार्यालयका सूचना अधिकारी नवराज खड्काले बताए । ‘२० जनाको पीसीआर रिपोर्ट प्राप्त हुँदा १५ जनाको पोजिटिभ आयो,’ उनले भने, ‘दिनैपिच्छे संक्रमित थपिएका छन् ।’ सोमबार नै ४५ जनाको एन्टिजेन परीक्षण गर्दा १९ जनाको रिपोर्ट पोजिटिभ आएको पनि उनले बताए ।

‘सोमबारको मात्र पोजिटिभ दर ५२.३१ प्रतिशत छ,’ उनले भने । शंका लागेर परीक्षण गरिएकामध्ये धेरैजसोमा संक्रमण पुष्टि भएको स्वास्थ्यकर्मीको भनाइ छ । संक्रमितको स्वास्थ्य अवस्था भने सामान्य रहेको खड्काले बताए । पछिल्लो समय गोरखासहित पालुङटार नगरपालिका, भीमसेन थापा गाउँपालिका, सहिद लखन, आरुघाट गाउँपालिकामा कोरोना संक्रमण देखिएको छ । कोरोना संक्रमण सहरदेखि गाउँसम्मकालाई देखिएको छ ।

यसैबीच जिल्लामा मंगलबारबाट बुस्टर (तेस्रो) डोज खोप दिन सुरु भएको छ । दोस्रो मात्राको खोप लगाएका स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी पत्रकारलगायत अग्रपंक्तिमा खटिनेलाई बुस्टर डोज खोप लगाएको स्वास्थ्य कार्यालयले जनाएको छ । खोप अभियानअन्तर्गत यस पहिले लगाएको ६ महिना पुगेकाहरूका लागि बुस्टर डोज खोप लगाउन सुरु भएको स्वास्थ्य कार्यालय गोरखाले जनाएको छ ।

कोरोना संक्रमण जोखिम बढे पनि जिल्लामा स्वास्थ्य सुरक्षा सतर्कता अपनाइएको छैन । बढी भीडभाड हुने सार्वजनिक स्थलमा स्वास्थ्य सुरक्षा सतर्कता अपनाउने गरी तयारी थालिएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी शंकरहरि आचार्यले बताए ।

प्रकाशित : माघ ५, २०७८ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×