पिँढी नै अस्ताउँदै गएपछि- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पिँढी नै अस्ताउँदै गएपछि

लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, हृषीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ ।
महेन्द्र पी‍. लामा

हामी धेरै भाग्यमानी, एउटा सग्लो पिँढीलाई पछ्यायौं लामो समयसम्म । त्यो पिँढी जसले नेपाल, भोटाङ, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका र भारतका कतिपय ऐतिहासिक क्षणहरूसँग खेलेको थियो । हामीलाई ती घटनाहरू आलैआलो सुनाउँथ्यो र दुइटा पिँढी अनि त तीन–चार पुस्ताहरू जोडेरै कुरा गर्थ्यो । त्यो पिँढी बिस्तारै अस्ताएर जाँदै छ । त्यो पिँढीका कतिले लेख–पुस्तक नै लेखी छाडेर गए, कतिले मौखिक इतिहास सुनाएर त कतिले सम्झना–यादका अनेकन् विचित्र पाटाहरू छाडेर गए ।

आज आफ्नै उमेरको ६० को दशकको पहिलो खुड्किलो चढ्दै गर्दा त्यो पिँढीका खेलाडीहरूका सम्झना–अविस्मरणीय क्षणहरूले कुतकुत्याउन लागे, आँखाकै नानीभित्र सलबलाइरहे र लेख्न नै मन पर्‍यो ।

कस्तो अचम्मकै पिँढी थियो † प्राय:ले खाली खुट्टै हिँडेर बाल्यकाल बिताए, कसैले दस श्रेणी–कक्षा पास गर्दासम्म चामलको भात खाएकै थिएनन् । हरदिन कैयन् किलोमिटर हिँडेर स्कुल–कलेज जाने–आउने गर्थे, परिवार ठूलो भएकाले मीठोमसिनोमा चित्त बुझाउँथे । गाडी–वाहन दसैं–तिहारमा मात्रै चढ्थे अनि फेरि धेरै महिनासम्म एउटै लुगा लगाउँथे । बिमार–साह्रोगाह्रो पर्दा हारगुहार माग्थे र डोको–थुन्सेमा बोकिएर धामी–झाँक्री डाक्टरकहाँ पुर्‍याइन्थे । र पनि सुन र चाँदीको मोल–मूल्य थाहा हुन्थ्यो । धेरैले आफ्नो गाउँ–परिवारमा शिक्षा हासिल गर्ने प्रथम पिँढीको नाम–यश कमाए ।

हामीले दार्जिलिङ–सिक्किममा यही पिँढीबाटै बुनियादी शिक्षा हासिल गर्‍यौं । चालीस वर्षअघि दिल्ली पुग्दा एउटा कर्मशील–शक्तिशाली पिँढीसँग भेट भयो । गाडीको प्रसिद्ध मेकानिक पुरन मिस्त्रीसँग मुनिरकामा, ब्याट्रीपसलको मालिक हरिसँग आरकेपुरममा अनि फेरि चस्मा दोकानको अजितसँग । क्या थिए यिनीहरू, हेरेरै ठीक गरिदिन्थे † घुइँचो लाग्थ्यो आरकेपुरमका यी पसलहरूमा । सबै अस्ताए एकएक गरी, उदासलाग्दा भए ती पसलहरू † तिनटै गाडी थिए— एम्बासेडर, फिएट र मारुती । अहिले केवल विदेशी मोडल । हामी फेरि भाग्यमानी, अस्टिन–एम्बासेडर–ल्यान्ड रोभरमा पनि चढ्यौं र सान्त्रो–पजेरो–टोयोटामा पनि चढ्दै छौं । तर एक सय रुपैयाँमा पूरा गाडीको सर्भिस–मर्मत गथ्र्याैं, आज कम्तीमा ६ हजार रुपैयाँमा । गाडीको पिँढीमा पनि त्यही भिन्नता ।

विद्वान्–विशाल हृदय भएकाहरूको ताँती थियो दिल्लीमा । एकापट्टि बीजी भर्गिज, पाई पानन्डिकर, रामास्वामी अय्यर, भवानी सेनगुप्ता, बीना मजुम्दार, प्राण चोपडा, एलपी सिंह; अर्काेपट्टि जेएन दीक्षित, मुचकुन्द दुबे, जीएस वाजपेयी, एमके नारायणन, आबिद हुसेन अनि भाष्कर घोष । सबैसँग राम्रो चिनापर्ची भयो र धेरै मिलेर काम गर्‍यौं । इन्द्रकुमार गुजराल, मनमोहन सिंह, प्रणव मुखर्जी, केसी पन्त, अटल बिहारी वाजपेयीसँग पनि कैयन् पल्ट भेटघाट गरी धेरै कुराहरू सिक्यौंं; नीतिगत विषयहरू अघि बढायौं । साहित्य–संस्कृति क्षेत्रमा कपिला वात्स्यायन, अमृता प्रितम, कमलेश्वर, भीष्म साहनी, पुपुल जयकर, इन्द्रनाथ चौधरी, केएम जर्ज, करण सिंह आदि उचाइमा पुगिसकेका धुरन्धर व्यक्तिहरू थिए । पुपुल जयकरले नै दार्जिलिङमा भारतीय विरासत केन्द्र खोल्न मेरा पिताजीलाई सन् १९८८ मै आशीर्वाद–आदेश दिएकी थिइन् । कपिला, कमलेश्वर आदि सिक्किमसम्म पुगेका थिए र नेपाली भाषा–संस्कृतिलाई धेरै केलाएका पनि थिए ।

कस्तो पिँढी थियो † अमत्र्य सेनका, प्रेसिडेन्सी कलेजका साथी सुखमय चक्रवर्ती र इन्दिरा गान्धीका श्रीलंका समस्या समाधान हेतु विशेष प्रतिनिधि जी पार्थसारथी । दुवैको छत्रछायामा अल्लरे–बल्लरे उमेरमै काम गर्ने मौका पाएँ । सुखमय योजना आयोगका सदस्य, अति नै सरल तर त्यति नै विद्वान् । सन् १९८५ मा दिल्लीमा भएको वल्र्ड इकोनोमिक कंग्रेसमा अमत्र्य–सुखमय–मनमोहन र विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्रीहरूसँग अघिपछि घुम्दै धेरै काम गर्‍यौं । पत्रकारहरू त्यस्तै; निखित चक्रवर्ती, गिरिलाल जैन, इन्दर मलहोत्रा, डी कुमार, हिरण्मय कार्लेकर, एनसी मेनन । हाम्रो भेट भई नै रहन्थ्यो मेनस्ट्रिम, टाइम्स अफ इन्डिया र हिन्दुस्तान टाइम्सका पाताहरूमा । उनीहरू हाम्रा सपना–कल्पनाका पात्रहरू थिए । दिल्लीको वसन्त कुञ्जस्थित आजको प्रख्यात दिल्ली पब्लिक स्कुल निर्माण गरिँदा प्राचार्य विनय कुमारले बोर्डको सदस्य बनाई स्कुललाई सुगठित बनाउने अभिभारा मलाई पनि दिएका थिए । विनय कुमार पनि त्यो काम अर्काे पिँढीलाई सुम्पी स्वर्गबास भए । सन् १९८२ मा नवौं एसियाली खेलमै लियाजों अधिकारी भएर काम गर्दा राजीव गान्धी, अमिताभ बच्चन र सितारवादक रवि शंकरसँग नजिकै बसेर काम गर्ने मौका पाएँ । खेल सुसम्पन्न भएपछि आयोजित भोजमा भेट भएपछि राजीव गान्धीले मलाई ‘लौ, यो खेल सुसम्पन्न भएको खबर दार्जिलिङवासीलाई पनि सुनाइदेऊ है’ भनेका थिए ।

छिमेकी राष्ट्रहरूका अस्ताउँदै गएका पिँढीका अचम्मैलाग्दा व्यक्तिहरूसँग पनि मैले नजिकै बस्ने अवसर पाएँ । नेपालका, ‘झ्यालबाट’ लेख्ने अब्बल साहित्यकार लीलानटेश्वर (ईश्वर) शर्मा बराल दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा वरिष्ठ प्राध्यापक थिए । उनीसँगका कैयन् भेटघाटमा नेपालको राजनीतिक इतिहास नजिकैबाट बुझ्न पाएँ । बीपी कोइरालासँग उनको घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । उनले मलाई बीपीले लेखेका व्यक्तिगत पत्रहरू पनि दिए । १७ अगस्ट १९७० मा जब बरालले लन्डन विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिसकेका थिए, बीपीले बोन–जर्मनीबाट उनलाई अंग्रेजीमा एउटा पत्र लेखेका थिए । त्यस पत्रमा बीपी भन्छन्, ‘म बोनमा छु, शीघ्र नै लन्डन पुग्दै छु । अर्थात्, हाम्रो भेटघाट चाँडै हुनेछ । त्यहाँ सोसलिस्ट इन्टरनेसनलका मूल मन्त्री रोडने वालकम्ब वा उनकै मित्र भेरा माथियससँग सम्पर्कमा रहनुहोस् । उनीहरूको ठेगाना ८८ए, सेन्ट जोहन्स उड, हाइस्ट्रिट, लन्डन एनडब्लु ८, र टेलिफोन ५८६–११०१ हो । यदि तपाईंलाई डा. सूर्य बी. बस्नेतको ठेगाना थाहा छ भने म आउँदै छु भन्नुहोला । डा. बस्नेत लन्डनमै प्राक्टिस गर्नुहुन्छ ।’

यसरी नै भेट भएको थियो राजा वीरेन्द्र अनि राजकुमार दीपेन्द्रसँग । राजा वीरेन्द्र भारत सरकारको निमन्त्रणामा गणतन्त्र दिवस परेडमा प्रमुख अतिथि भएर आउँदा, हाम्रा प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले उनको सम्मानमा दिल्लीको हैदरावाद हाउसमा दिएको भोजमा दोस्रो पटक उनीसँग मेरो भेट भएको थियो । वाजपेयीले प्रोटोकल अनुसार भारत सरकारको अतिथिका रूपमा मलाई उनीसँग परिचय गराएपछि मैले मातृभाषा नेपालीमै एक–दुई छोटा कुराहरू राखें । अगम व्यक्तित्व, अति उज्यालो अनुहार भएका राजा वीरेन्द्रले मीठो बोली गर्दा म भावुक भएको थिएँ । राजकुमार दीपेन्द्रसँग उनी सानो हुँदा सन् १९८२ को एसियाली खेलमा र पछि फेरि उनी हाम्रो विश्वविद्यालयमा आउँदा लामो कुराकानी भएथ्यो ।

पुरानो पिँढीका धेरै नेपाली विद्वान्सँग म बातचित गर्थें । लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, ह्षीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ । चक्र बास्तोला भारतमा राजदूत रहँदा नियमित रूपमा भेटघाट हुन्थ्यो । विमान अपहरणको भीषण तर मीठो सम्झनासहित, नेपालका प्रधानमन्त्रीले काठमाडौंबाट थिम्पु जाने हवाईजहाजमा चढेपछि मात्रै भोटाङे शरणार्थीहरूका विषयमा भोटाङका राजासँग केके कुरा गर्ने भन्नेबारेमा कसरी छलफल गरेका थिए भन्ने कुराहरू नलुकाई निर्धक्क भएर भन्थे । ह्षीकेश शाहले दार्जिलिङको न्यानो सम्झना गर्नुबाहेक, प्रजातन्त्रप्राप्तिमा होमिएका नेपालका नेताहरूको खोइरो खन्थे । अर्कै भाषा बोल्थे उनी, भारतका धेरै नीतिनिर्धारकहरूको सोचलाई पटक्क मन पराउँदैनथे ।

पाकिस्तानमा हामीभन्दा एक पिँढी माथिकाहरूसँग घरीघरी भेटघाट मात्रै नभएर धेरैवटा अध्ययन कार्य मिलेरै अघि बढाउँथ्यौं । पाकिस्तान जाँदा त्यहाँका माथि नै पुगेका विद्वान्–समाजसेवी–नागरिक समाजका सदस्यहरूसँग धेरै तर्क–वितर्क पनि गथ्र्याैं । मानव अधिकारका सुदृढ प्रवर्तकहरू आईए रहमान, अस्मा जहाँगिर, मुवासिर हासन; विद्वान्हरू रशुल बक्स रइस, असफाक खान, तारिक बानुरी, सइद बाबर अली, एआर कमाल, काइजार बंगाली अनि कूटनीति–नोकरशाहीका अजीव अहमद खान, हिलाल राजा, काकाखेल, नियाज नायक आदिसँग भारत–पाकिस्तान र दक्षिण एसियाबाहेक चीन–दक्षिणपूर्वी एसिया र अमेरिकासम्मका विभिन्न विषयमा कुराकानी हुन्थ्यो । प्रधानमन्त्री शौकत अजीजले हामीलाई आफ्नै निवासमा सन् २००५ मा रात्रिभोज दिएका थिए । रइस, कमाल र बंगालीसँग ऊर्जा क्षेत्रबारे हाम्रा संयुक्त अन्वेषणात्मक लेखहरू प्रकाशित भए, चर्चित पनि भए । ‘पाइपलाइन्स एन्ड ग्रिड फर पिस’ शीर्षक पुस्तिका लन्डनको किङ्स कलेजले प्रकाशित गर्‍यो । नियाज नायक विदेशसचिवबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि प्रधानमन्त्री वाजपेयी र जनरल परवेज मुसर्रफबीचको कुराकानी अघि बढाउने काममा ब्याक च्यानल कूटनीतिमा लिप्त भए । कोलम्बोदेखि अलिक टाढा कालुतारामा अवस्थित फा हियेन

केभमा उकालो–ओरालो गर्दा नियाज नायकले भित्र भएका कुराहरू मलाई विस्तारमा बताएका थिए । अति नै न्यानो व्यक्तित्व थिए उनी । हिलाल राजा पेट्रोलियम मन्त्रालयका सचिव थिए । धेरैपल्ट भारत आए । एक दिन लाहोरबाट इस्लामावाद सडकमार्गबाट जाँदा र उनको घरमा खानपिन गर्दा पाकिस्तानको बिग्रँदो स्थितिमाथि गहिराइमा कुराकानी गरेका थियौं । इस्लामावाद क्लबमा चपली कबाव, मगज करी र अफगानी नान खान आतुर हुन्थ्यौं । अस्मा जहाँगिरजस्ती मृदुभाषी तर मानव अधिकारकी मर्मस्पर्शी प्रवर्तकधरि बितेर गइन् । उनीसँग प्रथम पटक सन् २००१ मा दिल्लीमा साउथ एसिया फाउन्डेसनको प्रथम कार्यकारी निर्देशक भएर मदनजित सिंहसँग कार्य गर्दा भेट भएको थियो ।

भोटाङमा उति नै सजग र सचेत पिँढी थियो । एकापट्टि राजा जिग्मे सिंग्ये वाङ्चुक अनि अर्काेपट्टि दावा छिरिङ, दागो छिरिङ, जिग्मी थिन्ले, ओम प्रधान, मेघराज गुरुङ, आरबी बस्नेत, भीम सुब्बा र साङ्गे नेडुपजस्ता राजनीतिक नेताहरू, नोकरशाहीका अंगहरू अनि फेरि नागरिक समाजका सदस्यहरू । राजा वाङ्चुकले सन् १९९३ मा थिम्पु राजदरबारमा लगभग पचहत्तर मिनेटको भेटघाटमा यस्ता रोचक एवं ज्ञानबद्र्धक कुरा गरे कि आज पनि त्यस समय लेखेको नोट पल्टाईपल्टाई हेर्छु । ऐंसेलु दानाले टम्म ढाकेको पेस्ट्री–केक खानुहोस् है भन्दै शरणार्थीहरूबारे निकै गम्भीर भएर कुरा गरेका थिए । कसरी नेपालीभाषीहरू भोटाङबाट निकालिए भन्ने विषयमा विदेशमन्त्री दावा छिरिङ, गृहमन्त्री दागो छिरिङ र सर्वाेच्च न्यायालयका प्रमुख न्यायाधीश तोब्गेसँग निकै गहिरै रूपमा कुराकानी पनि भयो । भोटाङे शरणार्थीहरूको बिचल्ली र बेहालतबारे मैले आवाज उठाउँदा उनीहरू निकै ठुस्केका पनि थिए । भोटाङमा नेपालीभाषी भोटाङेहरूको ठूलो योगदान छ । आधुनिक भोटाङ उनीहरूले दु:खै गरेर बनाए । त्यहाँका प्रधानमन्त्रीसमेतलाई मैले यो कुरो विस्तारसँग भनेको थिएँ । पुराना राजा र मन्त्रीहरूको स्थान अर्काे पिँढीले ओगट्यो ।

नयाँ सोच र विचारको आगमन हुन्छ कि भन्ने सबैले आशा राखेका छन् ।

ऊ तलतिर श्रीलंकामा पनि अघिल्लो पिँढीका प्राय: सबै अस्ताए । गामिनी कोरिया, लाल जयवद्र्धने, सेल्टन कोडिकारा, पोना विगनराजा, किङ्स्ले डी सिल्भा, समन केलेगामा, चन्द्रिका कुमारतुंगा, जेरार्ड पेरिस, निहाल रोड्रिगो सबैसँग चिनापर्ची मात्रै नभएर धेरै विचार–विमर्श गर्दै काम पनि सँगै गरेका थियौं । प्रसिद्ध अर्थशास्त्री समन अति नै घनिष्ठ मित्र थिए । कलिलै उमेरमा बिते उनी । त्यहाँका प्रख्यात इतिहासकार डी सिल्भाप्रति मानसम्मान जनाउँदै एउटा राम्रो–गहकिलो पुस्तक निकालेका थियौं । यसको सम्पादन श्रीलंकाको तमिल मूलका विश्वप्रसिद्ध कानुन विशेषज्ञ निलन थिरुचेल्भमले गरेका थिए । पुस्तक विमोचन समारोहमा सामेल हुन हामी बिहानै कोलम्बो पुग्यौं । तर, विमोचन हुनुभन्दा तीन घण्टाअघि घरनजिकै लिट्टेले निलनको हत्या गरिदिएपछि हामी सबैले उनको शवयात्रामा सामेल हुनुपरेको थियो । अति नै कष्ट–दु:खमय क्षण थियो त्यो । त्यताबाट फर्केपछि, श्रीलंकाका विदेशमन्त्री लक्ष्मण कादिरगमार चीनको यात्रा सकेर दिल्ली आइपुगेपछि हामी एक–दुई जनालाई श्रीलंकाली दूतावासमा रात्रिभोजका निम्ति आमन्त्रित गरियो । चीनका नेताहरूले भारतका रक्षामन्त्री जर्ज फर्नान्डेजले ‘भारतको एक नम्बर दुस्मन चीन हो’ भनेकामा कसरी दु:ख मन गरे भन्ने कुरो बताए । कादिरगमार पनि केही महिनापछि लिट्टेको हत्याको सिकार भए ।

बंगलादेशमा भने ‘आँखा नलागोस् है’ भन्दै प्राय: चिनापर्ची भएका पुरानो पिँढीका महानुभावहरू स्वस्थ छन्, सजीव र क्रियाशील छन् । कमाल हुसेन, खलिकुजुर अहमद, फारुक शोभान, रहमान शोभान, मुहम्मद युनुस अनि अन्य धेरै । सायद सबैसँग तीनवटा राष्ट्रियताका पासपोर्ट पनि छन् । सन् १९४७ अघिको भारतको, त्यसपछिको पाकिस्तानी पासपोर्ट र बंगलादेश स्वतन्त्र राष्ट्र भएपछिको बंगलादेशी पासपोर्ट । कति भाग्यमानी यिनीहरू, तीनतीनवटा राष्ट्रलाई देखे, नागरिक भएर जीवनयापन गरे † रहमान शोभानले आफ्नो पुस्तक ‘अन्ट्रान्क्विल रिकलेक्सन्स’ मा अति नै सुन्दर ढंगमा यस्ता तीतामीठा क्षणहरूबारे लेखेका छन् । दार्जिलिङको सेन्ट पल्स स्कुलमा पढ्दा सीमित खानेकुरा खान पाएको बक्सर आफूले ठन्डा महिनाको छुट्टीमा घर पुगेपछि जमेरै खाँदा आफ्नी आमा कसरी चकित हुन्थिन् भन्ने कुरा पनि शोभानले लेखेका छन् । कानुनविद् कमाल हुसेनले प्रधानमन्त्री शेख हसिनासमेतका विरुद्ध चुनाव लडे । ढाका क्लबमा उनीहरूले मलाई धेरै पटक सालमोन माछा खान लगेका छन् । ढाकाको सोनारगाउँस्थित कोलापत्ता रेस्टुराँमा हिलिस माछाको झोल खाँदै बंगलादेशलाई उल्टाई–पल्टाई इतिहास भन्ने गरेका छन्; टिस्टा, गंगा र ब्रह्मपुत्र नदीको बहाव अनि भारतमा रहेका बंगलादेशीहरूबारे भारत सरकारसँगको विचार–विमर्शबारे खुला बहस गरेका छन् । ग्रामीण बैंकका संस्थापक मुहम्मद युनुस र भूतपूर्व विदेशसचिव फारुक शोभानको लवाइ–खुवाइ अनि भित्रैको अनुभव बाँड्ने कूटनीतिज्ञ तारिक करिमको खुलापनलाई मनभित्रै राख्ने गर्छु र विद्यार्थीहरूलाई श्रेणीमा, कक्षाकोठामा भन्ने गर्छु ।

अचम्मैको पिँढी यो, सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा † के जान्दैनन् यो पिँढीकाहरू, इतिहास–कथा–व्यथा–भविष्यसम्मका खुम्ले कीराहरू † मलिलो माटो, टेसिलो पानी, हरिया झार–जंगल, तीतो राजनीतिक अनुभव एवं हेर्दाहेर्दै काँचुली फेरेको राष्ट्र–वातावरण र मानवसमाज देख्नेहरू हामी सबैका लागि ज्ञान–स्मरण–भविष्यका खाँबाहरू नै हुन् । धन्य उनीहरू थिए र छन् पनि !

प्रकाशित : माघ ४, २०७८ ०८:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपालको पूर्वतिरबाट थाइल्यान्ड

नेपालले ‘दुई ढुंगाबीचको तरुल’ मा आधारित विदेशनीतिबाट फड्को मारेर अब ‘पूर्वतिर पनि हेरौं’ नीति अपनाउन सक्छ । नेपालका राजनीतिक पार्टी–नेता र सरकारलाई ठूलो चुनौती नै ठूलै सोचेर भव्य विकास गर्ने कि डोको–थुन्सेभित्र बसी नाङ्लोमा हामफाल्ने र त्यहीँभित्रै खेलिरहने भन्ने हो ।
महेन्द्र पी‍. लामा

बदलिँदो नेपालको विदेशनीतिमा भारत र चीन नै केन्द्रविन्दुका रूपमा रहिआएका भए पनि अमेरिकाको मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसीसी) नेपाल कम्प्याक्टले दिने अनुदानमाथि व्यापक चर्चा–परिचर्चा छेडिनु प्रशंसनीय कुरो हो ।

सन् १९५० देखि २००० को दशकसम्म विदेशका सरकारहरूले जे दिए त्यसलाई अनुदान र ऋणका रूपमा कुनै ठोस बहस एवं सग्लो सर्तबिनै नेपालका विकास संस्था एवं नीतिनिर्धारकहरूले अपनाएका र भित्र्याएका कारण नै अनेकन् क्षेत्रमा नसोचेका उथलपुथलहरू देखिए । प्राय: विकासशील राष्ट्रमा यही प्रकारका प्रवृत्ति एवं दिशाहरू देखिए ।

यसै कारण सन् २००३ मै भारतले अबउसो अमेरिका, युनाइटेड किङ्डम, रुस, जर्मनी, जापान अनि युरोपियन युनियनबाहेक अरू राष्ट्रबाट आर्थिक अनुदान नलिने घोषणा गर्‍यो । यो एउटा सग्लो निर्णय थियो । नेपालले अहिलेको आर्थिक–सामाजिक–राजनीतिक स्थितिमा अनुदान प्राप्त गर्ने नीतिमा व्यापक परिवर्तन ल्याउन लगभग असम्भव नै देखिए पनि विदेशनीतिका अन्य पक्षमा भने लामो सोच राख्दै निकै प्रभावशाली पाइलाहरू चाल्न सक्छ ।

दक्षिण–पूर्व–पश्चिममा भारतसँग स्थानीय ढंगमा विभिन्न नौला आयामहरू जोड्दै नेपालले भारतीय अर्थव्यवस्था–टेक्नोलोजी–संस्थाहरूबाट फाइदा उठाउन सक्छ । नेपालका नवगठित प्रान्तहरूले नै सजीव–सचेत भएर राष्ट्रिय हित एवं सुरक्षालाई मध्यनजर गर्दै छिमेकी भारतीय राज्यहरूसँग धेरै विषयको आदान–प्रदान गर्न सक्छन् । व्यापार–वाणिज्य, बिजुली, पानी, शिक्षा, पर्यटन, स्वास्थ्य, पुँजी निवेशसँगसँगै पारवहन र पर्यावरणसमेतमा प्रान्त–राज्य सम्बन्धलाई गहिर्‍याउन सकिन्छ ।

विश्वमा यस्ता स्थानीय आदान–प्रदान र सहकार्यले धेरै राष्ट्रमा व्यापक–तीव्र विकास मात्रै नल्याएर, न्यानोपनका मीठा आभासहरू पनि अघि आएका छन् । चीनले सुदूर दक्षिण–पश्चिममा रहेको युनान प्रान्तलाई बर्मा र अन्य दक्षिणपूर्वी एसियाका राष्ट्रहरू लाओस, कम्बोडिया, भियतनाम आदिसँग जोड्न यस्तै प्रकारको विदेशनीति अपनाएपछि नै ग्यास र तेलको पाइपलाइन बर्माका खानीबाट बिछ्याएर युनान हुँदै आफ्ना अनेकन् महानगर–प्रान्तमा पुर्‍यायो । चीन–बर्माको व्यापार–वाणिज्य गर्ने सीमाक्षेत्र रुइली–मुसेमार्फत मात्रै बर्सेनि व्यापार ६ बिलियन डलर पुग्न गयो । अद्भुत आदान–प्रदान हो यो ।

भारत–नेपालका प्रान्तहरूबीच यसै प्रकारको आदान–प्रदान हुँदा चार ठूला फाइदा अघि आउनेछन् । पहिलो, काठमाडौं–दिल्लीबीच भई नै रहने राजनीतिक–कूटनीतिक खिचातानीको प्रभाव प्रान्तहरूमा कमै देख्न सकिने हुन्छ । अर्थात्, स्थानीयहरू मिलेरै बस्छन्, टुप्पोकाहरू झैझगडामा लिप्त हुँदा पनि । दोस्रो, यस्तो स्थानीय सहयोग सुगठित एवं गहिरो ढंगमा गरिएको खण्डमा दक्षेस (सार्क) भन्दा अति नै सूक्ष्मस्तरको सहयोग (सब–रिजनालिजम) संस्था र प्रारूप पनि तयार हुने नै भयो । यस्तो स्थितिमा दक्षेसले फेल खाए पनि सानो दक्षेस द्रुत गतिमै चलिरहनेछ । यसले क्षेत्रीयतामा नयाँ परिभाषा र आयाम जोड्नेछ । तेस्रो, वल्लोपल्लोपट्टिका प्रान्तहरूमा विकासको मूल फुट्नेछ ।

भारत–नेपालबीच रहिआएको खुला सिमानालाई प्रभावशाली ढंगमा प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ ।आर्थिक–सामाजिक–सांस्कृतिक अनि प्राकृतिक प्रकोप–आपद्–विपद्माथि शीघ्र, सबैले देख्ने र मान्य सहयोग फस्टाउनेछ । सीमापारिका प्रान्त–राज्यले विशेष–सुहाउँदिलो कुरामा स्थानीय तहमा शीघ्र, तीक्ष्ण र प्रभावशाली निर्णय लिन पनि सक्छन् । अर्थात्, हरेक ससाना नीति–निर्णय आदिका लागि काठमाडौं र दिल्लीतिरै हेर्ने र पर्खिरहने व्यवहार–सोच खतमै भएर जानेछ । अनि चौथो, वारिपारिका प्रान्त–राज्यमा रहेका प्राकृतिक संसाधन, संस्था, समुदाय, बाटाघाटाको योजनाबद्ध र दीर्घकालीन विकासका निम्ति काठमाडौं र दिल्लीमा रहेका सरकारहरूलाई प्रान्त–राज्यका सरकारहरू मिली दबाब दिन पनि सक्छन् । यस्ता फाइदाहरू अनेकन् छन् ।

अर्कापट्टि, काठमाडौं र दिल्लीले यी सब स्थानीय फाइदा (प्रान्त–राज्यबीचका) आदिलाई दिशानिर्देश गर्न र संस्थागत बनाउन आआफ्ना संघीय व्यवस्थामा व्याप्त पारम्परिक सोच, नीति र व्यवस्थापनका साधनहरूमा परिवर्तन ल्याउनैपर्ने हुन्छ । आफ्ना प्रान्तहरूमाथि संघीय रूपमा रहँदै आएको निर्भरता एवं विश्वासलाई अझै गहिरो र अटुट बनाउनुपर्ने हुन्छ ।

यसो गर्दा संघीय स्वायत्तता (फेडरल अटोनोमी) मा पुन: विचार–विमर्श गरिनुपर्छ किनकि केही मात्रामा भए पनि राष्ट्रको विदेशनीति सञ्चालन गर्ने अभिभारा प्रान्त–राज्यलाई दिनुपर्ने हुन्छ । हालमा पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्रीले भारत–बंगलादेशबीच हुन लागेको टिस्टा नदीसम्बन्धी सम्झौतालाई थातीमै राखिदिनुको अर्थ हो—राज्यले पनि आफ्नो हितका निम्ति विदेशनीति बनाउनमा हक–अधिकार जाहेर गर्नु । यसरी नै सन् १९९६ मा भारत–बंगलादेशबीच भएको गंगा नदीसम्बन्धी दीर्घकालीन सम्झौतामा तिनताकको पश्चिम बंगाल सरकारका मुख्यमन्त्री ज्योति बसुले निर्वाह गरेको भूमिकाले राज्यले राष्ट्रको विदेशनीतिमा लिन सक्ने अग्रसरतातर्फ इंगित गर्छ । आफ्नो कुनै पनि राज्य–प्रान्तको सरकारले देशद्रोही वा राष्ट्रविरोधी कार्य गर्न सक्छ भनी नसोच्ने मात्रै होइन, यस्ता घटना अहिलेसम्म नभएकाले काठमाडौं–दिल्ली यसपट्टि चिन्तित रहनु नपर्ला नै ।

राज्य–प्रान्तबीच सुमधुर–सुगठित सम्बन्ध कायम भएको खण्डमा यसको अर्काे ठूलो परिणाम हुन्छ— दुई राष्ट्र भारत–नेपालबीचको सम्बन्ध अझै अभूतपूर्व हुनु । यसै कारण सन् २०१५ मा भारत–बंगलादेश–नेपाल–भोटाङबीच गाडी–पारवहन परिचालन सम्झौता (मोटर भेहिकल एग्रिमेन्ट) भयो जसअन्तर्गत आफ्ना वाहनहरू एकअर्काका राष्ट्रहरूमा बिनारोकटोक आवतजावत गर्न सक्नेछन् । छ वर्षसम्म पनि यो सम्झौता लागू–चालु नभए पनि यो यी राष्ट्रहरूमा आएको नौलो–विशाल सोच हो । नेपालका पूर्वतिरका प्रान्तहरूले भारतका बिहार–बंगाल–सिक्किम आदिलाई सहजै जोड्छन् ।

हालमा रहिआएको प्रान्त–राज्य सम्बन्धमा व्यापक प्रगतिको मूल फुटाउने हो भने यसै स्थानीय सम्बन्धलाई ठोस रूप दिँदै आजको नेपाल भारतका उत्तरपूर्वी क्षेत्रहरू हुँदै बर्मा, लाओस, कम्बोडिया, थाइल्यान्ड र भियतनामसम्म पुग्न सक्छ । यसो हुन कति समय पनि लाग्दैन ।

इलाम–भद्रपुर–सिलिगुडी–गुवाहाटी–इम्फाल भएर नेपालका नेपालीहरू बस–रेलमा चढी मणिपुरको इम्फालदेखि अलिक पर मोरे सिमाना काटेर बर्माको तमुभित्र पसी भारतले बनाइसक्न लागेको भारत–बर्मा–थाइल्यान्ड त्रिपक्षीय राजमार्गमार्फत दुई दिनमै बैंकक पुग्न सक्छन् । किन उडिरहने काठमाडौं–बैंककको हवाइजहाजमा ! भारतका उत्तरपूर्वी राज्यहरूबाहेक सबै दक्षिणपूर्वी एसियाका राज्यहरूको बजार व्यवस्था, पर्यटन, आदान–प्रदान एवं टेक्नोलोजी अनि भ्यालु र सप्लाई चेनमा नेपाल चुर्लुम्मै डुब्न सक्ने भो । नेपालले केवल दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीनलाई हेर्ने पारम्परिक ‘दुई ढुंगाबीचको तरुल’ मा आधारित विदेशनीतिमा फड्को मारेर यसरी अब ‘पूर्वतिर पनि हेरौं’ नीति अपनाउन सक्छ । यसले नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ अध्याय थप्छ ।

नेपालको पूर्वतिरबाट थाइल्यान्ड पुग्ने यस कूटनीतिक एवं भौगोलिक जमर्काेलाई सहज–सफल बनाउने तर्क–नीति–पक्षहरू पर्याप्त छन् । प्रथमत: आफ्नो पूर्वतिर रहेका भारतीय राज्यहरू बिहार–बंगाल–सिक्किमसँग नेपालको भौगोलिक–आर्थिक–सांस्कृतिक सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा प्रगाढ छ । असम–मणिपुरसँग पनि धेरै पुरानो सम्बन्ध छ । दोस्रो, नेपाल पहिल्यैदेखि क्षेत्रीय संगठन बिमस्टेक अनि लघु क्षेत्रीय संगठन बीबीआईएनको सदस्य रहिआएको हुनाले भारतका उत्तरपूर्वी क्षेत्रहरू भएर बर्मा–थाइल्यान्डसम्मको पहुँच कूटनीतिक दृष्टिले अति नै शीघ्र हुन सक्ने कुरो हो । तेस्रो, भारतको पूर्वतिर हेर्ने (लुक इस्ट) र पूर्वतिर कार्य गर्ने (एक्ट इस्ट) विदेशनीति छिमेकी राष्ट्रहरू भोटाङ, नेपाल र बंगलादेशलाई सामेल नगरी प्रभावशाली–सफल नहोला ।

तसर्थ भारतले यी तीन छिमेकी राष्ट्रलाई दक्षिणपूर्वी र पूर्वी एसिया पुग्ने र पुर्‍याउने नीतिमा गहिरो सोच राखेकै हुनुपर्छ । यस नीतिले भोटाङ–नेपालको उत्तरतिरको सम्बन्ध–झुकावलाई पनि घुमाउरो बनाउने नै छ । चौथो, गत दशकमा पूर्वतिर हेर्ने–कार्य गर्ने विदेशनीति अन्तर्गत भारतले सम्पूर्ण उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा द्रूत गतिमा बाटाघाटा, रेल, परिवहन, सञ्चार आदिमा व्यापक निवेश र निर्माण कार्य गरिरहेको छ । हरेक राज्यभित्र, राज्य–राज्यबीच, राज्य र भारतका अन्य राज्य एवं राज्य र छिमेकी राष्ट्रहरूबीचको भौतिक–शारीरिक यस संरचनामा अघि ल्याइएका व्यवस्थाहरूबाट छिमेकी राष्ट्रहरूले यथेष्ट फाइदा उठाउन सक्छन् ।

नेपाल भारतका उत्तरपूर्वी क्षेत्रहरूबाट थाइल्यान्ड पुगेको खण्डमा अनेकन् नयाँ विकासका स्रोतहरू अघि आउनेछन् । भारतले निर्माण गरिरहेको बर्मा र थाइल्यान्डलाई जोड्ने १३६० किलोमिटरको त्रिपक्षीय राजमार्ग हुँदै नेपाल सीधै बैंकक पुग्न सक्छ । यस राजमार्गलाई शीघ्र नै लाओस, भियतनाम र कम्बोडियासम्म लगिने योजना छ । अर्थात्, नेपाल पनि त्यहाँ पुग्न सक्छ । भारतले यी राष्ट्रहरूसँग मेकोङ–गंगा सहयोग सम्झौता गर्दा पाएका सबै सरसुविधा नेपालले हत्याउन सक्छ ।

एकपल्ट नेपाल भारतका उत्तरपूर्वी क्षेत्रहरूमा कूटनीतिक र क्षेत्रीय सहयोगको दुई धारामा बगेपछि, बंगलादेशका चटगाउँ र मोङ्ला बन्दरगाहहरूमा समेत सहज रूपमा जलमार्ग भएर पनि पुग्न सक्छ । यसले नेपाललाई कलकत्ता र विशाखापट्टनम बन्दरगाहबाहेक अझै खुला पारवहन व्यवस्था प्रदान गर्न सक्छ र पर्वतदेखि समुद्रतटसम्मको दूरी केही घण्टाभित्रै पूरा गर्ने अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ ।

एसियाली विकास बैंक र संयुक्त राष्ट्रसंघले अघि बढाएका एसियन हाइवे र रेलवेको पनि अंश बनेर नेपाल अझै व्यापक तहमा विकासतर्फ लाग्न सक्नेछ । यसैमार्फत नेपालले दक्षिणपूर्वी एसियाबाट पुँजी निवेश मात्रै नल्याएर टेक्नोलोजी पनि भित्र्याउन सक्नेछ । यो त्रिपक्षीय राजमार्ग सायद टाढामा रहेका भारतीय राज्यहरू गुजरात, महाराष्ट्र, तमिलनाडु, दिल्ली, कर्नाटक आदिले चलाउन नसक्लान् किनकि दूरीले व्यापारको अर्थशास्त्र नै छिन्नभिन्न बनाइदिन सक्छ । उतापट्टि केवल बिहार–बंगाल र उत्तरपूर्वका आठ राज्यले यस राजमार्गलाई गतिलै र गहकिलै ढंगमा नचलाउँदा मार्गको अर्थशास्त्र नै फेल हुन सक्छ । तर नेपाल, बंगलादेश र भोटाङ पनि यो राजमार्ग चलाएर थाइल्यान्ड–सिंगापुर–मलेसिया पुगेको खण्डमा भारतकै अर्थव्यवस्था पनि अझै सप्रिन सक्छ ।

दक्षिणपूर्वी एसियाका बौद्ध–हिन्दु धर्मावलम्बी र पर्यटकहरूलाई नेपाल आउन यो त्रिपक्षीय राजमार्ग अति नै सहज–आकर्षक एवं दीर्घकालीन हुने नै छ । भविष्यमा नेपालले व्यापक रूपमा जलविद्युत् उत्पादन गरेको खण्डमा यही त्रिपक्षीय राजमार्ग अन्तर्गत आफ्नो बिजुली बजार–व्यापार सम्पूर्ण दक्षिणपूर्वी एसियामा बिछ्याउन सक्नेछ । भारतले सन् २०२१ मा बनाएको सीमावारिपारिका राष्ट्रहरूबीचको बिजुली व्यापारको नीति र प्रक्रियाबाट नेपालले यसरी फाइदा उठाउन सक्छ ।

अहिलेसम्म नेपालका पुँजी निवेशकहरूले भारत र एसियाका विशेष कुनाहरूमा गई विभिन्न औद्योगिक एकाइहरू बनाए । तीमध्ये अति नै कम निवेशकले भारतका उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा गएर केही गरे । वास्तवमा पुँजी निवेशकहरूका निम्ति, विशेषत: नेपालका लागि असम, सिक्किम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागाल्यान्ड, त्रिपुरा, मिजोरम र मणिपुर त स्वर्गै हुनुपर्ने हो । किनकि गत दुई दशकदेखि भारत सरकारले यी आठ राज्यमा पुँजी निवेश गर्नेहरूलाई अति नै आकर्षक छुट र अन्य सुविधा–सहुलियत दिएको छ ।

कोरा माल, परिवहन, कर, बिमा, निकासी, पैठारी, टेक्नोलोजी आदिमा अनेकन् छुट भारत सरकाले अघि ल्याएपछि सिक्किममा मात्रै पनि लगभग ५५–६० वटा औषधि कारखाना खुलेका छन् । नेपालका पुँजी निवेशकहरूले पनि भारत सरकारले नर्थ–इस्ट इन्डस्ट्रियल डेभलपमेन्ट स्किम (एनईआईडीएस–२०१७) अन्तर्गत दिएका छुट–सहुलियतहरूको फाइदा उठाएर धेरै आय–रोजगार–बजार हत्याउन सक्छन् । यस स्किम अन्तर्गत भारत सरकारले सन् २०००–२१ सम्ममा लगभग ८ हजार करोड भारु खर्च गरिसकेको छ ।

अहिलेको नेपालका राजनीतिक पार्टी–नेता र सरकारलाई ठूलो चुनौती नै ठूलो सोचेर, व्यापक परिवर्तन गरेर भव्य विकास गर्ने कि डोको–थुन्सेभित्र बसी नाङ्लोमा हामफाल्ने र त्यहीँभित्रै खेलिरहने भन्ने हो । नेपालको युवा पिढीले नयाँ नै सोच्छ, ठूलै भाग खाऔं भन्छ र विश्वभरि नै फड्को मारौं भन्छ ।

अर्कातिर, राजनीतिक नेता र सरकारले भने पुरानै सोचौं, दाल–भात–डुकुकै कुरा गरौं, आआफ्ना खल्तीचाहिँ पूरै भरेर सरकारमा अटेसमटेस हुँदै बसिरहौं नै भन्छन् । एउटाले गाउँ फर्क अभियान चलायो, अर्काेले गाउँघर नै हत्या–भयले स्वाहा पार्‍यो, अनि फेरि अर्कै कसैले प्रजातन्त्रको नाममा भए पनि प्रजालाई नै दु:ख–कष्ट–पीरमा रुमलिइराख भन्दै छ ।

विदेशीहरू अवाक् भएर यी नाटकहरू हेर्दै छन्, कसैले नाटक हेर्ने निहुँमा सूक्ष्म हस्तक्षेप पनि गर्दै छन् । तर नेपाल ऐतिहासिक रूपमै वीर राष्ट्र हो, ठूलै सोच्नेहरू पनि छन् त्यहाँ । यसैले भारत–नेपालबीचको तलमाथिको सुमधुर सम्बन्ध अन्तर्गत नै नेपालले पूर्वतिरबाट थाइल्यान्ड पुग्ने आँट र सफलता हासिल गर्ने नै छ । नयाँ वर्ष २०२२ को यही शुभकामना छ, सबैसबैलाई !

प्रकाशित : पुस १९, २०७८ २२:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×