माडी–अयोध्याकाण्ड र विकासको दु:स्वप्न- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

माडी–अयोध्याकाण्ड र विकासको दु:स्वप्न

‘विकास’ को तिर्खा विचारधारा र राजनीतिभन्दा जब्बर हुने रहेछ । माडीको विकास–तिर्खामा ‘कम्युनिस्ट किल्ला’ को वैचारिक विचलन मात्र होइन, अप्ठेरो भूस्थिति र त्यसबाट निर्मित हीन मनोविज्ञानजन्य कारणसमेत जिम्मेवार थियो भन्ने बुझ्नुपर्छ । 
सरिता तिवारी

डेढ वर्षअघि भानुजयन्तीका दिन रामायणमा वर्णित राम नेपाली हुन् र ‘वीरगन्जदेखि केही पश्चिम ठोरी आसपास’ क्षेत्रमा वास्तविक रामजन्मभूमि छ भनेर तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले रामभूमिको विषय उठाए । एकाएक यो विषय चर्चाको उत्कर्षमा पुग्यो । ओलीले बोलेपछि जेसुकै पनि सही हो भन्ने अनुचर वृत्तले त हो मा हो मिलाउने नै भयो । आम जनमानसले भने उटुंगो–उटुंगो बोलेर लोकहँसाइ गरिरहने ओलीले अर्को एक थान उटुंगो बोलेको ठान्दै यसलाई प्रहसनात्मक अर्थमा लिए ।

असार २९ पछि पनि विभिन्न मञ्चबाट ओलीले यो विषयलाई प्राथमिकतासहित तानिरहे र त्यसको ‘मिडिया कभरेज’ भइरह्यो । समर्थन र आलोचनाले सामाजिक सञ्जाल तात्ने नै भयो । २०७२ सालको नाकाबन्दीभरि ‘राष्ट्रवादी’ भड्काउका बलमा राजनीतिक शक्ति बटुलेका ओलीले रामभूमिको विषयलाई पनि भारतलाई चुनौती दिएर प्रोपगान्डाको राजनीति गर्ने अर्को सुनौलो मुद्दा ठानेको अनुमान गर्न गाह्रो भएन । तर बाहिर जुनै मुद्रामा भारतलाई चुनौती दिए पनि भित्र उनी कुनकुन मुद्रामा भारतभक्ति गर्छन् भन्ने कुरा महाकाली सन्धियता आजसम्म नै आमजनलाई राम्रै हेक्का छ ।

यसैबीच ओलीले दाबी ठोकिदिए, ‘अयोध्या त चितवनको माडीमै रहेछ †’ एकाएक रामभूमिको लक्ष्यभेदन माडीको अयोध्यापुरीमा हुँदा आम माडीवासी मात्रै होइन, यहाँका बुद्धिजीवी, उद्यमी र दलका नेतागणसम्मै हक्क न बक्क भए । यो खुसीले उफ्रने कुरा हो कि आश्चर्य र उदेकले अचम्मित हुनुपर्ने विषय अथवा लीलाकारी ओलीको खेला के हो भन्ने अन्तर्यमा पस्ने कुरा ? मानिसहरूले भेउ पाउनै सकेनन् । भरतपुर र काठमाडौंदेखिका ओलीगण गुटुटुटु गर्दै अयोध्यापुरी दौडाहामा आए । रमाइलो त अझ के भयो भने, अचानक साबिक अयोध्यापुरी गाविस अयोध्या दरबारक्षेत्र बन्यो । रेवा (प्रचलित भाषामा रिउ) खोलो ‘सरयू नदी’ बन्यो । नजिकैको राम–सीता गुफाको पनि चर्चा थपियो । तिनैताकाको कुरा हो, अब माडीलाई नै ‘अयोध्या’ नामकरण गर्नुपर्छ भन्दै ओलीले ‘बृहत् गुरुयोजना’ का लागि माडीका जनप्रतिनिधिसहितको टोली बालुवाटार बोलाए । ‘प्राज्ञ’ जगमान गुरुङ र ‘लेखक’ लोकमणि पौडेलको निष्ठ अनुसन्धानपछि माडी नै रामभूमि हो भन्ने तथ्य पत्तो लागेको भन्ने ओलीवाणीको प्रचार गर्दै जनप्रतिनिधिहरू घर फर्किए ।

अब माडीमा ठूलो अयोध्याधाम बन्ने निश्चित भयो । माडीको नाम फेरिएर ‘अयोध्या’ बन्ने कुरो पनि लगभग तय भयो । यति हुन्जेल माडीमा यो विषयमाथि आलोचनात्मक स्वरको एउटा पातसम्म हल्लिएन । भित्रभित्र घरघरमा केके कुरा भए, त्यो थाहा हुने विषय भएन तर सार्वजनिक वृत्तमा भने चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र मध्यवर्ती जंगलले घेरिएर विकासको अड्चन खेप्दाखेप्दा ‘पिछडिएको’ माडी अब झलमल हुने भयो भन्ने भाष्यकै बोलवाला भयो ।

...

माडी, धीमा नै सही, आफ्नै संघर्ष र गतिमा चलायमान थियो । कम्युनिस्ट राजनीतिको किल्ला मानिए पनि चेतनाको तहमा पञ्चायतकालजति पनि प्रतिरोधी र गतिशील भएको महसुस नहुने आजको माडीले अयोध्या परियोजनालाई स्वागत गर्नुमा कुनै आश्चर्य भएन । किनभने पार्टी जुनै होस्, तिनलाई गतिमान बनाउने मानिसहरूको मथिंगलमा मलपानी दिने त परम्परागत भाग्यवादी धार्मिक चेतले नै रहेछ । प्रगतिशील राजनीतिक तप्कासमेत यसैका जराबाट फैलिएका मानिसहरूको वर्चस्व र नेतृत्वमा रहेछ । यो आजको समग्र राजनीतिको टड्कारो प्रकट भएको सत्य हो । यसमा माडी अछुतो हुने कुरा भएन । हिजो एकतन्त्रीय व्यवस्थाविरुद्ध लड्नलाई व्यवस्था मात्रै दुश्मन थियो तर आज नयाँ थिति बसाल्न आफूभित्रै खाँदिएका संस्कार र मनोविज्ञानविरुद्ध लड्नुपर्छ भन्ने यथार्थ आत्मसात् गर्न नसक्दा लहडी ओलीकै कुराको पछि लाग्ने स्थिति आइलाग्यो । वामपन्थी भनिएका एमाले र माओवादी केन्द्र दलालपन्थको चरमावस्थामा ‘मर्ज’ भएर नेकपा (नेकपा) बनेका बेला आफ्नै पार्टीका शक्तिशाली मुखियाविरुद्ध उभिएर तर्कसम्मत–विवेकसम्मत हस्तक्षेप गर्ने आँट कसैमा नदेखिनु पनि स्वाभाविकै भयो ।

तर माडीमा ‘राम’ र ‘विकास’ यसरी जोडिएर आए कि, अरूको त कुरै छाडौं, सत्ताइतरका कम्युनिस्ट पार्टीसमेतले ‘पिन ड्रप साइलेन्स’ बनाइदिएर ओलीलाई सहयोग गरे । जनताको धार्मिक भावनाविरोधी र ‘विकासविरोधी’ भइने, लोकप्रियता गुमाइने भयले सबैजसो तैं चुप मै चुप भए । हुन त २०७० सालको संविधानसभा चुनावमा माडी क्षेत्रमा ठेक्कापट्टा लिएर बनाएका सडक देखाएर त्यसैलाई ‘विकासप्रिय नेता’ को सबुतका रूपमा पेस गर्दै ठोस विचार र कार्यक्रमबिनाका ठेकेदारले पनि चुनाव जित्न सफल भएकै हुन् । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जले २०२९ सालदेखि यो क्षेत्रलाई मानव कान्जीहाउस बनाइरहेको सकस र अमिक शेरचनजस्ता खरा वामपन्थी नेतालाई जिताएर पठाउँदा पनि बिजुली, सडक र न्यूनतम सुविधासम्म तय गर्न नसकेको तीतो यथार्थले माडीवासीलाई राजावादी ठेकेदार नेता रोज्ने झुर विकल्पमा पुर्‍याएकै हो । यसले के पनि देखायो भने, ‘विकास’ को तिर्खा विचारधारा र राजनीतिभन्दा जब्बर हुने रहेछ । माडीको यो विकास–तिर्खामा ‘कम्युनिस्ट किल्ला’ को वैचारिक विचलन मात्र होइन, अप्ठेरो भूस्थिति र त्यसबाट निर्मित हीन मनोविज्ञानजन्य कारणसमेत जिम्मेवार थियो भन्ने बुझ्नुपर्छ ।

राष्ट्रवादको प्याकेजमा ‘राम’ परियोजना हुलेर पेस गरिएको ‘विकास’ ले डेढ वर्षयता ओली र उनी आसपासका दृश्य–अदृश्य स्वार्थकेन्द्रहरूको खेलमैदान बन्न पुगेपछि अहिले आएर माडीको स्थानीय नेतृत्व रनभुल्ल परेको छ । कारण, अबको राजनीतिमा यही मन्दिर पनि चुनावी एजेन्डा बन्ने निश्चितै छ । २०७७ फागुन २३ गतेको सर्वोच्च अदालतको फैसलापछि नेकपा (नेकपा) खारेज गरी नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) पूर्ववत् छुट्टाछुट्टै पार्टी बनेर अलग्गिए पनि मन्दिर बनाउने विषयमा आलोचना र फरक मत राख्नासाथ आफूहरूको राजनीतिक भविष्य अनिश्चित हुने डर सबैमा देखिन्छ । हुन त नेकपा (नेकपा) टुक्रिएपछिको नेकपा (एमाले) पनि विभाजन भएर नेकपा (एस) नामको अर्को पार्टी बनेको स्थितिमा हिजो प्राविधिक रूपले एकै ठाउँमा रहेका मानिसहरू अहिले फरकफरक पार्टीमा भएकाले त्यसको प्रभाव राम मन्दिरको राजनीतिमा पर्ने नै भयो । परेकै पनि छ । तर यसैबीच पनि ध्यान दिनैपर्ने कुरा के छ भने, राम मन्दिर मुद्दामाथि स्वामित्व र अग्रसरतामा यत्रो ‘अयोध्याकाण्ड’ जन्माएर उधुम मच्चाउने नेकपा (एमाले) कै स्थानीय नेतृत्वको चासोसमेत कम देखिएको छ । ओलीबाहेक कुनै केन्द्रीय नेताले सार्वजनिक वक्तव्य नदिएको यो मुद्दामा ओलीकै बोलीको लयमा बोल्दा भारतीय संस्थापन र भाजपा सरकारसँगको सम्बन्धको सन्तुलन बिग्रन्छ भन्नेमा केन्द्रीय र जिल्ला नेताहरूसमेत सतर्क रहेको बुझिन्छ । त्यसैले राम मन्दिर राष्ट्रिय सरोकारमा मत्थर हुँदै गए पनि स्थानीय चुनाव राजनीतिमा भने लामो समयसम्म भजाइखाने विषय बनिरहन सक्छ ।

जुन तीव्रताले ‘राम राजनीति’ आयो, त्यही तीव्रताले अब यो कमजोर हुँदै गएको स्थितिमा बाहिर जति चर्का कुरा गरे पनि अहिले अयोध्याको मुखपात्र (भोकल पर्सन) कोही पनि छैन । एकले अर्कोलाई दोषारोपण गरेर टकटकिने अवस्था छ । घाँघर र रिउको दोभाननजिकैको चउरमा छुट्याइएको जग्गामा प्रदेश सरकारको अनुदानस्वरूप आएको ३० लाखबाट एउटा मन्दिर ठिंग उभ्याइएको छ र बाहिर अयोध्याधामको नाम लिँदै बजार लगाइएका घडेरी विज्ञापनका होर्डिङ बोर्डहरू छन् । अयोध्याकाण्डसँगै आएका ‘विकासका लड्डू’ यिनै घडेरी मात्रै हुन् । यिनैले गर्दा केही थान जग्गा कारोबारीको राम्रै उत्थान भइरहेको छ ।

सुरुमा केही नबोले पनि पछिल्लो समयसम्म आइपुग्दा आफूले लड्ने निर्वाचन क्षेत्र ताकेर ओलीले आफूलाई कमजोर बनाउनैका लागि रामजन्मभूमिको खेल खेलेको भन्न थालेका प्रचण्ड यहाँ मन्दिर बनाउन इच्छुक छैनन् भन्ने प्रस्टै छ । त्यसो हुँदा माओवादी केन्द्रकै नेतृत्व रहेको माडी नगरपालिकाले पनि अहिले यसबारे खास चासो नदेखाउनु स्वाभाविकै भयो । नगरप्रमुख ठाकुरप्रसाद ढकाल भन्छन्, ‘म मन्दिर बनाउने कुराको विरोधी होइन तर त्यति ठूलो लगानीको परियोजनामा नगरपालिकाले मात्रै पहल गर्न सक्दैन । माथिबाट बजेट आए मन्दिर बनाउन सघाउन सकिन्छ, नआए यताबाट बनाउन सकिन्न ।’ स्मरणीय के छ भने, प्रारम्भिक अवस्थामा ओलीकै बोलीमा बोली मिसाएर मन्दिर बनाउने पहलमा कस्सिएर बल लगाउनेमध्ये स्वयं नगरप्रमुखसमेत पर्छन् ।

हुन त सुरुमा ‘वीरगन्जदेखि केही पश्चिम ठोरीको आसपास’ भन्ने ओलीवाणीलाई माडीतिर खिच्ने काम आम सञ्चारमाध्यम र विश्लेषकहरूले अनुमान गरे अनुसार ओलीकै ‘डिजाइन’ चाहिँ रहेनछ भन्ने कुराको खुलासा पछिल्लो समय हुँदै छ । यसबारे जिज्ञासा राख्दा अयोध्याधाम अध्ययन तथा अनुसन्धान समितिका अध्यक्ष नारदमणि पौडेलले अघिल्लो हप्ता मात्रै भने, ‘धेरैले प्रचण्डलाई मेख मार्न र अप्ठ्यारो पार्न ओलीले माडी नै अयोध्या हो भनेका हुन् भन्छन् । तर सुरुआतमा यो प्रचण्डतिर लक्षित थिएन । अयोध्या यही नै हो भनौं र अयोध्याको ह्वीम चलेको मौका छोपेर सकेको बजेट ल्याऊँ भन्ने उद्देश्यले म आफू र विजय सुवेदीसमेत लागेर माथि पहल गरेका हौं । यो कुरा बाहिर थाहा दिइएन ।’ (नारदमणि साबिक अयोध्यापुरी गाविसका पूर्वअध्यक्ष र हाल नेकपा (एस) का नेता हुन् भने विजय सुवेदी नेकपा (एमाले) का तर्फबाट प्रदेश सांसद र वाग्मती सरकारका पूर्वमन्त्रीसमेत हुन् ।) यही कुरा माडी नगरपालिका वडा नं. ९ (अयोध्यापुरी) का अध्यक्ष शिवहरि सुवेदी पनि स्विकार्छन् । हाल नेकपा (एमाले) तिर रहेका उनी माडीलाई नै अयोध्या हो भनेर ओलीसम्म कुरा पुर्‍याउने पहल स्थानीय स्तरबाटै भएको भन्दै पार्टी विभाजनका कारण यत्रो परियोजना संकटमा परेको, धार्मिक पर्यटनबाट माडीको विकास गर्ने आफूहरूको सपनामा अहिले नगरप्रमुखले पनि साथ नदिएको र प्रदेशले यही आर्थिक वर्षमा छुट्याएको १ करोडसमेत निकासा नगरिएको गुनासो गर्छन् ।

देशका अन्य ठाउँका मानिसका लागि अयोध्या राजनीतिक दाउपेचको एउटा किस्सा मात्र भएर बिर्सिजाने विषय बनिसकेको छ तर माडीमा भने यसलाई विकासको तारणहारका रूपमा व्याख्या गर्न छोडिएको छैन । ‘भौतिकवादी’ समेत देखिनुपरेकाले ‘विकास हुन्छ भने’ मन्दिर बनाउन पछि पर्न हुन्न भन्ने दोहोरो चरित्र देखाउने प्रवृत्ति नै हावी छ ।

...

माडीमा अहिले कृषि र कृषिजन्य उद्यम, पर्यापर्यटन, होमस्टे, फार्मस्टे लगायतका अवधारणाले केही आकर्षक कामहरू गरिन थालेका छन् । यद्यपि यो सुरुआत मात्र हो र अहिल्यै यिनैका आधारमा भविष्यवाणीको हतार गर्नु मनासिब हुँदैन तर संकेत राम्रै छ । सिंगो अयोध्याधाम बनाउन जमिन छुट्याउन सकिने माडीमा विकासकै लक्ष्यले ठूला शिक्षण अस्पताल र विश्वविद्यालयजस्ता पूर्वाधार स्थापनाको सपना देख्न र पहल गर्न नसक्ने स्थिति पनि होइन । कंक्रिटका भयावह संरचना नबनाईकनै यहाँको जैविक जीवनपद्धतिको रक्षा गरेर आदिवासी थारू, अल्पसंख्यक बोटे, कुमाल, दराई र कुसुमखोलाबाट भर्खरै निस्केर नयाँ बस्तीमा बस्न थालेका चेपाङ समुदायलाई सामुदायिक विकासमा अग्रसर हुन उत्प्रेरित गर्ने कार्यक्रम ल्याउन ठूलो आकारको बजेट होइन, राजनीतिक–सांस्कृतिक इच्छाशक्ति चाहिन्छ । सोमेश्वर पहाडबाट उत्तर बग्दै रिउ खोलामा मिसिने ठाडा खोलाहरूमा अहिले धमाधम बनिरहेका पुलहरू सञ्चालनमा आएपछि माडीमा उत्पादन भएका अन्न, फलफूल, तरकारी र माछामासु बाहिरको बजारसम्म पुग्न अब ठूलो समस्या हुने देखिँदैन । सिँचाइका लागि प्रशस्त जलाधार भएको यो क्षेत्रमा एकल वा सामूहिक स्वरोजगारी र ठूला स्केलका व्यावसायिक कृषि उद्यम विस्तार गरेरै भरपर्दो आर्थिक उपार्जन गर्न सकिन्छ । त्यसमाथि, भर्खर–भर्खर थालिएको जैविक कृषिले पाइला टेकेर हिँड्ने वातावरणसम्म बनाइदिन सक्ने हो भने भविष्यमा माडीको अर्थतन्त्र एक्लो जैविक प्रणालीले नै धान्ने सम्भावना उत्तिकै छ । यति काम गर्न न निकुञ्ज प्रशासनले छेक्छ, न त कुनै राजनीतिक स्वार्थले तगारो हाल्न सक्छ ।

सम्भावनाका अपार आधार भएको यस्तो ठाउँमा ओलीले रोपेको राष्ट्रवादी लहडको निराधार बीउ अहिले विकासको एक मात्र ‘विकल्प’ बनेर माडीका सबै दलका नेतृत्वलाई निल्नु न ओकल्नु बनिरहेको दृश्य साँच्चै दिक्कलाग्दो छ । ओलीले अयोध्याकाण्डको राजनीतिक प्रोपगान्डा गरेको कुरा निर्विवाद छ किनभने यसलाई पुष्टि गर्ने स्पष्ट आधार न ओलीले दिन सके न माडीकै अयोध्याधाम अध्ययन तथा अनुसन्धान समितिले । महेशराज पन्त लगायतका अनुसन्धाताहरूले समेत माडी रामजन्मभूमि भएको विषय निराधार रहेको कुरा स्पष्ट पारेका छन् । इतिहासकार वा पुरातत्त्वशास्त्रीहरूले यो विषयमा चासो राखेर अयोध्याधामको बहस ठीक हो भनेको कहीँकतै सुनिँदैन । यी सबैका बावजुद अयोध्याधामकै कारण माडीको विकास हुन्छ भन्ने दु:स्वप्नमा अमूल्य समय र ऊर्जा खेर फाल्नु डरलाग्दो स्तरको मूर्खता हो । विकासविरोधी वा जनताको भावनाविरोधी भइने र भोट गुमाइने डरले यो दु:स्वप्नलाई मलजल गरिरहनु विचारधारामाथिको मात्रै होइन, समाज र आउने कैयौं पुस्तामाथिकै बेइमानी हो भन्ने कुरो कम्तीमा यहाँका वामपन्थी भनिने शक्तिले बुझून् ।

प्रकाशित : माघ ४, २०७८ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पिँढी नै अस्ताउँदै गएपछि

लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, हृषीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ ।
महेन्द्र पी‍. लामा

हामी धेरै भाग्यमानी, एउटा सग्लो पिँढीलाई पछ्यायौं लामो समयसम्म । त्यो पिँढी जसले नेपाल, भोटाङ, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका र भारतका कतिपय ऐतिहासिक क्षणहरूसँग खेलेको थियो । हामीलाई ती घटनाहरू आलैआलो सुनाउँथ्यो र दुइटा पिँढी अनि त तीन–चार पुस्ताहरू जोडेरै कुरा गर्थ्यो । त्यो पिँढी बिस्तारै अस्ताएर जाँदै छ । त्यो पिँढीका कतिले लेख–पुस्तक नै लेखी छाडेर गए, कतिले मौखिक इतिहास सुनाएर त कतिले सम्झना–यादका अनेकन् विचित्र पाटाहरू छाडेर गए ।

आज आफ्नै उमेरको ६० को दशकको पहिलो खुड्किलो चढ्दै गर्दा त्यो पिँढीका खेलाडीहरूका सम्झना–अविस्मरणीय क्षणहरूले कुतकुत्याउन लागे, आँखाकै नानीभित्र सलबलाइरहे र लेख्न नै मन पर्‍यो ।

कस्तो अचम्मकै पिँढी थियो † प्राय:ले खाली खुट्टै हिँडेर बाल्यकाल बिताए, कसैले दस श्रेणी–कक्षा पास गर्दासम्म चामलको भात खाएकै थिएनन् । हरदिन कैयन् किलोमिटर हिँडेर स्कुल–कलेज जाने–आउने गर्थे, परिवार ठूलो भएकाले मीठोमसिनोमा चित्त बुझाउँथे । गाडी–वाहन दसैं–तिहारमा मात्रै चढ्थे अनि फेरि धेरै महिनासम्म एउटै लुगा लगाउँथे । बिमार–साह्रोगाह्रो पर्दा हारगुहार माग्थे र डोको–थुन्सेमा बोकिएर धामी–झाँक्री डाक्टरकहाँ पुर्‍याइन्थे । र पनि सुन र चाँदीको मोल–मूल्य थाहा हुन्थ्यो । धेरैले आफ्नो गाउँ–परिवारमा शिक्षा हासिल गर्ने प्रथम पिँढीको नाम–यश कमाए ।

हामीले दार्जिलिङ–सिक्किममा यही पिँढीबाटै बुनियादी शिक्षा हासिल गर्‍यौं । चालीस वर्षअघि दिल्ली पुग्दा एउटा कर्मशील–शक्तिशाली पिँढीसँग भेट भयो । गाडीको प्रसिद्ध मेकानिक पुरन मिस्त्रीसँग मुनिरकामा, ब्याट्रीपसलको मालिक हरिसँग आरकेपुरममा अनि फेरि चस्मा दोकानको अजितसँग । क्या थिए यिनीहरू, हेरेरै ठीक गरिदिन्थे † घुइँचो लाग्थ्यो आरकेपुरमका यी पसलहरूमा । सबै अस्ताए एकएक गरी, उदासलाग्दा भए ती पसलहरू † तिनटै गाडी थिए— एम्बासेडर, फिएट र मारुती । अहिले केवल विदेशी मोडल । हामी फेरि भाग्यमानी, अस्टिन–एम्बासेडर–ल्यान्ड रोभरमा पनि चढ्यौं र सान्त्रो–पजेरो–टोयोटामा पनि चढ्दै छौं । तर एक सय रुपैयाँमा पूरा गाडीको सर्भिस–मर्मत गथ्र्याैं, आज कम्तीमा ६ हजार रुपैयाँमा । गाडीको पिँढीमा पनि त्यही भिन्नता ।

विद्वान्–विशाल हृदय भएकाहरूको ताँती थियो दिल्लीमा । एकापट्टि बीजी भर्गिज, पाई पानन्डिकर, रामास्वामी अय्यर, भवानी सेनगुप्ता, बीना मजुम्दार, प्राण चोपडा, एलपी सिंह; अर्काेपट्टि जेएन दीक्षित, मुचकुन्द दुबे, जीएस वाजपेयी, एमके नारायणन, आबिद हुसेन अनि भाष्कर घोष । सबैसँग राम्रो चिनापर्ची भयो र धेरै मिलेर काम गर्‍यौं । इन्द्रकुमार गुजराल, मनमोहन सिंह, प्रणव मुखर्जी, केसी पन्त, अटल बिहारी वाजपेयीसँग पनि कैयन् पल्ट भेटघाट गरी धेरै कुराहरू सिक्यौंं; नीतिगत विषयहरू अघि बढायौं । साहित्य–संस्कृति क्षेत्रमा कपिला वात्स्यायन, अमृता प्रितम, कमलेश्वर, भीष्म साहनी, पुपुल जयकर, इन्द्रनाथ चौधरी, केएम जर्ज, करण सिंह आदि उचाइमा पुगिसकेका धुरन्धर व्यक्तिहरू थिए । पुपुल जयकरले नै दार्जिलिङमा भारतीय विरासत केन्द्र खोल्न मेरा पिताजीलाई सन् १९८८ मै आशीर्वाद–आदेश दिएकी थिइन् । कपिला, कमलेश्वर आदि सिक्किमसम्म पुगेका थिए र नेपाली भाषा–संस्कृतिलाई धेरै केलाएका पनि थिए ।

कस्तो पिँढी थियो † अमत्र्य सेनका, प्रेसिडेन्सी कलेजका साथी सुखमय चक्रवर्ती र इन्दिरा गान्धीका श्रीलंका समस्या समाधान हेतु विशेष प्रतिनिधि जी पार्थसारथी । दुवैको छत्रछायामा अल्लरे–बल्लरे उमेरमै काम गर्ने मौका पाएँ । सुखमय योजना आयोगका सदस्य, अति नै सरल तर त्यति नै विद्वान् । सन् १९८५ मा दिल्लीमा भएको वल्र्ड इकोनोमिक कंग्रेसमा अमत्र्य–सुखमय–मनमोहन र विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्रीहरूसँग अघिपछि घुम्दै धेरै काम गर्‍यौं । पत्रकारहरू त्यस्तै; निखित चक्रवर्ती, गिरिलाल जैन, इन्दर मलहोत्रा, डी कुमार, हिरण्मय कार्लेकर, एनसी मेनन । हाम्रो भेट भई नै रहन्थ्यो मेनस्ट्रिम, टाइम्स अफ इन्डिया र हिन्दुस्तान टाइम्सका पाताहरूमा । उनीहरू हाम्रा सपना–कल्पनाका पात्रहरू थिए । दिल्लीको वसन्त कुञ्जस्थित आजको प्रख्यात दिल्ली पब्लिक स्कुल निर्माण गरिँदा प्राचार्य विनय कुमारले बोर्डको सदस्य बनाई स्कुललाई सुगठित बनाउने अभिभारा मलाई पनि दिएका थिए । विनय कुमार पनि त्यो काम अर्काे पिँढीलाई सुम्पी स्वर्गबास भए । सन् १९८२ मा नवौं एसियाली खेलमै लियाजों अधिकारी भएर काम गर्दा राजीव गान्धी, अमिताभ बच्चन र सितारवादक रवि शंकरसँग नजिकै बसेर काम गर्ने मौका पाएँ । खेल सुसम्पन्न भएपछि आयोजित भोजमा भेट भएपछि राजीव गान्धीले मलाई ‘लौ, यो खेल सुसम्पन्न भएको खबर दार्जिलिङवासीलाई पनि सुनाइदेऊ है’ भनेका थिए ।

छिमेकी राष्ट्रहरूका अस्ताउँदै गएका पिँढीका अचम्मैलाग्दा व्यक्तिहरूसँग पनि मैले नजिकै बस्ने अवसर पाएँ । नेपालका, ‘झ्यालबाट’ लेख्ने अब्बल साहित्यकार लीलानटेश्वर (ईश्वर) शर्मा बराल दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा वरिष्ठ प्राध्यापक थिए । उनीसँगका कैयन् भेटघाटमा नेपालको राजनीतिक इतिहास नजिकैबाट बुझ्न पाएँ । बीपी कोइरालासँग उनको घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । उनले मलाई बीपीले लेखेका व्यक्तिगत पत्रहरू पनि दिए । १७ अगस्ट १९७० मा जब बरालले लन्डन विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिसकेका थिए, बीपीले बोन–जर्मनीबाट उनलाई अंग्रेजीमा एउटा पत्र लेखेका थिए । त्यस पत्रमा बीपी भन्छन्, ‘म बोनमा छु, शीघ्र नै लन्डन पुग्दै छु । अर्थात्, हाम्रो भेटघाट चाँडै हुनेछ । त्यहाँ सोसलिस्ट इन्टरनेसनलका मूल मन्त्री रोडने वालकम्ब वा उनकै मित्र भेरा माथियससँग सम्पर्कमा रहनुहोस् । उनीहरूको ठेगाना ८८ए, सेन्ट जोहन्स उड, हाइस्ट्रिट, लन्डन एनडब्लु ८, र टेलिफोन ५८६–११०१ हो । यदि तपाईंलाई डा. सूर्य बी. बस्नेतको ठेगाना थाहा छ भने म आउँदै छु भन्नुहोला । डा. बस्नेत लन्डनमै प्राक्टिस गर्नुहुन्छ ।’

यसरी नै भेट भएको थियो राजा वीरेन्द्र अनि राजकुमार दीपेन्द्रसँग । राजा वीरेन्द्र भारत सरकारको निमन्त्रणामा गणतन्त्र दिवस परेडमा प्रमुख अतिथि भएर आउँदा, हाम्रा प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले उनको सम्मानमा दिल्लीको हैदरावाद हाउसमा दिएको भोजमा दोस्रो पटक उनीसँग मेरो भेट भएको थियो । वाजपेयीले प्रोटोकल अनुसार भारत सरकारको अतिथिका रूपमा मलाई उनीसँग परिचय गराएपछि मैले मातृभाषा नेपालीमै एक–दुई छोटा कुराहरू राखें । अगम व्यक्तित्व, अति उज्यालो अनुहार भएका राजा वीरेन्द्रले मीठो बोली गर्दा म भावुक भएको थिएँ । राजकुमार दीपेन्द्रसँग उनी सानो हुँदा सन् १९८२ को एसियाली खेलमा र पछि फेरि उनी हाम्रो विश्वविद्यालयमा आउँदा लामो कुराकानी भएथ्यो ।

पुरानो पिँढीका धेरै नेपाली विद्वान्सँग म बातचित गर्थें । लैनसिंह बाङ्देलसँग मोहनमान सैंजुको घरमा प्रथम पटक भेट भएको थियो । हर्क गुरुङ मलाई भेट्न दिल्लीमा पेरियार होस्टलमै आएका थिए । लोकराज बराल, भेख थापा, कमलमणि दीक्षित, सैंजु, ह्षीकेश शाह आदिसँगको कुराकानीले मलाई सदैव झकझकाइरहन्छ । चक्र बास्तोला भारतमा राजदूत रहँदा नियमित रूपमा भेटघाट हुन्थ्यो । विमान अपहरणको भीषण तर मीठो सम्झनासहित, नेपालका प्रधानमन्त्रीले काठमाडौंबाट थिम्पु जाने हवाईजहाजमा चढेपछि मात्रै भोटाङे शरणार्थीहरूका विषयमा भोटाङका राजासँग केके कुरा गर्ने भन्नेबारेमा कसरी छलफल गरेका थिए भन्ने कुराहरू नलुकाई निर्धक्क भएर भन्थे । ह्षीकेश शाहले दार्जिलिङको न्यानो सम्झना गर्नुबाहेक, प्रजातन्त्रप्राप्तिमा होमिएका नेपालका नेताहरूको खोइरो खन्थे । अर्कै भाषा बोल्थे उनी, भारतका धेरै नीतिनिर्धारकहरूको सोचलाई पटक्क मन पराउँदैनथे ।

पाकिस्तानमा हामीभन्दा एक पिँढी माथिकाहरूसँग घरीघरी भेटघाट मात्रै नभएर धेरैवटा अध्ययन कार्य मिलेरै अघि बढाउँथ्यौं । पाकिस्तान जाँदा त्यहाँका माथि नै पुगेका विद्वान्–समाजसेवी–नागरिक समाजका सदस्यहरूसँग धेरै तर्क–वितर्क पनि गथ्र्याैं । मानव अधिकारका सुदृढ प्रवर्तकहरू आईए रहमान, अस्मा जहाँगिर, मुवासिर हासन; विद्वान्हरू रशुल बक्स रइस, असफाक खान, तारिक बानुरी, सइद बाबर अली, एआर कमाल, काइजार बंगाली अनि कूटनीति–नोकरशाहीका अजीव अहमद खान, हिलाल राजा, काकाखेल, नियाज नायक आदिसँग भारत–पाकिस्तान र दक्षिण एसियाबाहेक चीन–दक्षिणपूर्वी एसिया र अमेरिकासम्मका विभिन्न विषयमा कुराकानी हुन्थ्यो । प्रधानमन्त्री शौकत अजीजले हामीलाई आफ्नै निवासमा सन् २००५ मा रात्रिभोज दिएका थिए । रइस, कमाल र बंगालीसँग ऊर्जा क्षेत्रबारे हाम्रा संयुक्त अन्वेषणात्मक लेखहरू प्रकाशित भए, चर्चित पनि भए । ‘पाइपलाइन्स एन्ड ग्रिड फर पिस’ शीर्षक पुस्तिका लन्डनको किङ्स कलेजले प्रकाशित गर्‍यो । नियाज नायक विदेशसचिवबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि प्रधानमन्त्री वाजपेयी र जनरल परवेज मुसर्रफबीचको कुराकानी अघि बढाउने काममा ब्याक च्यानल कूटनीतिमा लिप्त भए । कोलम्बोदेखि अलिक टाढा कालुतारामा अवस्थित फा हियेन

केभमा उकालो–ओरालो गर्दा नियाज नायकले भित्र भएका कुराहरू मलाई विस्तारमा बताएका थिए । अति नै न्यानो व्यक्तित्व थिए उनी । हिलाल राजा पेट्रोलियम मन्त्रालयका सचिव थिए । धेरैपल्ट भारत आए । एक दिन लाहोरबाट इस्लामावाद सडकमार्गबाट जाँदा र उनको घरमा खानपिन गर्दा पाकिस्तानको बिग्रँदो स्थितिमाथि गहिराइमा कुराकानी गरेका थियौं । इस्लामावाद क्लबमा चपली कबाव, मगज करी र अफगानी नान खान आतुर हुन्थ्यौं । अस्मा जहाँगिरजस्ती मृदुभाषी तर मानव अधिकारकी मर्मस्पर्शी प्रवर्तकधरि बितेर गइन् । उनीसँग प्रथम पटक सन् २००१ मा दिल्लीमा साउथ एसिया फाउन्डेसनको प्रथम कार्यकारी निर्देशक भएर मदनजित सिंहसँग कार्य गर्दा भेट भएको थियो ।

भोटाङमा उति नै सजग र सचेत पिँढी थियो । एकापट्टि राजा जिग्मे सिंग्ये वाङ्चुक अनि अर्काेपट्टि दावा छिरिङ, दागो छिरिङ, जिग्मी थिन्ले, ओम प्रधान, मेघराज गुरुङ, आरबी बस्नेत, भीम सुब्बा र साङ्गे नेडुपजस्ता राजनीतिक नेताहरू, नोकरशाहीका अंगहरू अनि फेरि नागरिक समाजका सदस्यहरू । राजा वाङ्चुकले सन् १९९३ मा थिम्पु राजदरबारमा लगभग पचहत्तर मिनेटको भेटघाटमा यस्ता रोचक एवं ज्ञानबद्र्धक कुरा गरे कि आज पनि त्यस समय लेखेको नोट पल्टाईपल्टाई हेर्छु । ऐंसेलु दानाले टम्म ढाकेको पेस्ट्री–केक खानुहोस् है भन्दै शरणार्थीहरूबारे निकै गम्भीर भएर कुरा गरेका थिए । कसरी नेपालीभाषीहरू भोटाङबाट निकालिए भन्ने विषयमा विदेशमन्त्री दावा छिरिङ, गृहमन्त्री दागो छिरिङ र सर्वाेच्च न्यायालयका प्रमुख न्यायाधीश तोब्गेसँग निकै गहिरै रूपमा कुराकानी पनि भयो । भोटाङे शरणार्थीहरूको बिचल्ली र बेहालतबारे मैले आवाज उठाउँदा उनीहरू निकै ठुस्केका पनि थिए । भोटाङमा नेपालीभाषी भोटाङेहरूको ठूलो योगदान छ । आधुनिक भोटाङ उनीहरूले दु:खै गरेर बनाए । त्यहाँका प्रधानमन्त्रीसमेतलाई मैले यो कुरो विस्तारसँग भनेको थिएँ । पुराना राजा र मन्त्रीहरूको स्थान अर्काे पिँढीले ओगट्यो ।

नयाँ सोच र विचारको आगमन हुन्छ कि भन्ने सबैले आशा राखेका छन् ।

ऊ तलतिर श्रीलंकामा पनि अघिल्लो पिँढीका प्राय: सबै अस्ताए । गामिनी कोरिया, लाल जयवद्र्धने, सेल्टन कोडिकारा, पोना विगनराजा, किङ्स्ले डी सिल्भा, समन केलेगामा, चन्द्रिका कुमारतुंगा, जेरार्ड पेरिस, निहाल रोड्रिगो सबैसँग चिनापर्ची मात्रै नभएर धेरै विचार–विमर्श गर्दै काम पनि सँगै गरेका थियौं । प्रसिद्ध अर्थशास्त्री समन अति नै घनिष्ठ मित्र थिए । कलिलै उमेरमा बिते उनी । त्यहाँका प्रख्यात इतिहासकार डी सिल्भाप्रति मानसम्मान जनाउँदै एउटा राम्रो–गहकिलो पुस्तक निकालेका थियौं । यसको सम्पादन श्रीलंकाको तमिल मूलका विश्वप्रसिद्ध कानुन विशेषज्ञ निलन थिरुचेल्भमले गरेका थिए । पुस्तक विमोचन समारोहमा सामेल हुन हामी बिहानै कोलम्बो पुग्यौं । तर, विमोचन हुनुभन्दा तीन घण्टाअघि घरनजिकै लिट्टेले निलनको हत्या गरिदिएपछि हामी सबैले उनको शवयात्रामा सामेल हुनुपरेको थियो । अति नै कष्ट–दु:खमय क्षण थियो त्यो । त्यताबाट फर्केपछि, श्रीलंकाका विदेशमन्त्री लक्ष्मण कादिरगमार चीनको यात्रा सकेर दिल्ली आइपुगेपछि हामी एक–दुई जनालाई श्रीलंकाली दूतावासमा रात्रिभोजका निम्ति आमन्त्रित गरियो । चीनका नेताहरूले भारतका रक्षामन्त्री जर्ज फर्नान्डेजले ‘भारतको एक नम्बर दुस्मन चीन हो’ भनेकामा कसरी दु:ख मन गरे भन्ने कुरो बताए । कादिरगमार पनि केही महिनापछि लिट्टेको हत्याको सिकार भए ।

बंगलादेशमा भने ‘आँखा नलागोस् है’ भन्दै प्राय: चिनापर्ची भएका पुरानो पिँढीका महानुभावहरू स्वस्थ छन्, सजीव र क्रियाशील छन् । कमाल हुसेन, खलिकुजुर अहमद, फारुक शोभान, रहमान शोभान, मुहम्मद युनुस अनि अन्य धेरै । सायद सबैसँग तीनवटा राष्ट्रियताका पासपोर्ट पनि छन् । सन् १९४७ अघिको भारतको, त्यसपछिको पाकिस्तानी पासपोर्ट र बंगलादेश स्वतन्त्र राष्ट्र भएपछिको बंगलादेशी पासपोर्ट । कति भाग्यमानी यिनीहरू, तीनतीनवटा राष्ट्रलाई देखे, नागरिक भएर जीवनयापन गरे † रहमान शोभानले आफ्नो पुस्तक ‘अन्ट्रान्क्विल रिकलेक्सन्स’ मा अति नै सुन्दर ढंगमा यस्ता तीतामीठा क्षणहरूबारे लेखेका छन् । दार्जिलिङको सेन्ट पल्स स्कुलमा पढ्दा सीमित खानेकुरा खान पाएको बक्सर आफूले ठन्डा महिनाको छुट्टीमा घर पुगेपछि जमेरै खाँदा आफ्नी आमा कसरी चकित हुन्थिन् भन्ने कुरा पनि शोभानले लेखेका छन् । कानुनविद् कमाल हुसेनले प्रधानमन्त्री शेख हसिनासमेतका विरुद्ध चुनाव लडे । ढाका क्लबमा उनीहरूले मलाई धेरै पटक सालमोन माछा खान लगेका छन् । ढाकाको सोनारगाउँस्थित कोलापत्ता रेस्टुराँमा हिलिस माछाको झोल खाँदै बंगलादेशलाई उल्टाई–पल्टाई इतिहास भन्ने गरेका छन्; टिस्टा, गंगा र ब्रह्मपुत्र नदीको बहाव अनि भारतमा रहेका बंगलादेशीहरूबारे भारत सरकारसँगको विचार–विमर्शबारे खुला बहस गरेका छन् । ग्रामीण बैंकका संस्थापक मुहम्मद युनुस र भूतपूर्व विदेशसचिव फारुक शोभानको लवाइ–खुवाइ अनि भित्रैको अनुभव बाँड्ने कूटनीतिज्ञ तारिक करिमको खुलापनलाई मनभित्रै राख्ने गर्छु र विद्यार्थीहरूलाई श्रेणीमा, कक्षाकोठामा भन्ने गर्छु ।

अचम्मैको पिँढी यो, सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा † के जान्दैनन् यो पिँढीकाहरू, इतिहास–कथा–व्यथा–भविष्यसम्मका खुम्ले कीराहरू † मलिलो माटो, टेसिलो पानी, हरिया झार–जंगल, तीतो राजनीतिक अनुभव एवं हेर्दाहेर्दै काँचुली फेरेको राष्ट्र–वातावरण र मानवसमाज देख्नेहरू हामी सबैका लागि ज्ञान–स्मरण–भविष्यका खाँबाहरू नै हुन् । धन्य उनीहरू थिए र छन् पनि !

प्रकाशित : माघ ४, २०७८ ०८:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×