निर्मला प्रकरणमा डीएनएको अन्योल- विचार - कान्तिपुर समाचार

निर्मला प्रकरणमा डीएनएको अन्योल

आफ्नै अनुरोधमा फरेन्सिक विज्ञको समिति बनाउन लगाउनु तर उसले औंल्याएका गम्भीर विषयलाई मनन नगरी अझै डीएनएकै पछि कुदेर अनुसन्धान जारी राख्नुले प्रहरी आफ्नो प्रयोगशालामा भएको कुनै पनि कमजोरी स्विकार्न तयार नभएको देखाउँछ ।
उमेश श्रेष्ठ

 एक भारतीय नागरिकलाई पक्राउ गरेर डीएनए परीक्षण गरिएको खबरले कञ्चनपुरकी किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्या प्रकरण फेरि चर्चामा आयो । गत साढे तीन वर्षमा प्रहरीले यही केसमा डीएनए परीक्षण गराएकाहरूको संख्या सय नाघिसकेको छ । तर पनि अपराधी अझै पत्ता लाग्न सकेको छैन ।

एक गुटले अर्कोलाई गर्ने अविश्वासका कारण यति लामो समय बितिसक्दा पनि अनुसन्धान गर्ने प्रहरीहरूबीच शव भेटिएको स्थानमै घटना भएको हो कि अन्त कतै घटना गराएर त्यहाँ राखिएको हो, अपराध एक जनाले गरेको हो कि एकभन्दा बढीले, घटना भएको समय कुन हो जस्ता महत्त्वपूर्ण विषयमा एकमत छैन । यही कारण भन्नलाई प्रहरीले औपचारिक रूपमा ‘अनुसन्धान भइरहेको’ भने पनि खासमा यो कुहिरोको काग बनिरहेको छ । यसैमा अल्झिएको छ, अपराधी पत्ता लगाउने वैज्ञानिक विधि मानिएको डीएनए परीक्षणको रिपोर्ट पनि ।

प्रहरीले अझै पनि शंकास्पदलाई पक्रने, डीएनए गर्ने र नमिलेपछि छाड्ने गर्दै आएको छ । तर डीएनए संकलन र परीक्षणको प्रक्रिया र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएर यो उपायले पार नलाग्ने भन्दै वैकल्पिक विधि अपनाउन राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले निर्देशन दिएकै तीन वर्ष भइसकेको छ । अनौपचारिक कुराकानी गर्दा प्रहरीका उच्च अधिकारीहरू त्यही डीएनए रिपोर्टलाई विश्वासिलो मानिरहेका देखिन्छन्, जसमाथि विज्ञ सम्मिलित कम्तीमा दुईवटा समितिले गम्भीर प्रश्न उठाइसकेका छन् । यसका बाबजुद डीएनएलाई नै अझै प्रमुख आधारका रूपमा राखिरहनुको कारण दुईवटा हुन सक्छन् । एक, प्रहरी आफ्नै प्रयोगशालामा भएको डीएनए परीक्षणको विश्वसनीयतामाथि उठेको प्रश्न स्विकार्न तयार छैन । दुई, प्राविधिक विषय जिम्मेवार प्रहरी नेतृत्वलाई कसैले सरल भाषामा बुझाउन सकेको छैन वा उनीहरू स्वयं बुझ्न इच्छुक छैनन् ।

विज्ञहरूको अविश्वास किन ?
राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले २०७५ को माघमै पूर्वनायब महान्यायाधिवक्ता नरेन्द्र पाठकको संयोजकत्वमा पूर्वएआईजी विज्ञानराज शर्मा, फरेन्सिक विज्ञ डा. हरिहर वस्ती, डीएनए विशेषज्ञ दिनेश झा सम्मिलित अनुसन्धान समितिको प्रतिवेदनका आधारमा सरकारलाई चारबुँदे सिफारिस र चौबीसबुँदे निर्देशन दिएको थियो ।

उक्त चारबुँदेमा ‘त्रुटिपूर्ण डीएनए परीक्षणमा संलग्न प्राविधिकहरूलाई आवश्यक छानबिनको दायरामा ल्याउन’ समेत सिफारिस गरिएको थियो । यसको कारण त्यसमा उल्लेख छ— प्राप्त डीएनएको अटोजोमल (व्यक्ति पहिचान गर्न सकिने) प्रविधिबाट परीक्षण सम्भव हुँदाहुँदै पनि सो नगरी वाई– एसटीआर (वंश पहिचान मात्र गर्न सकिने) प्रविधिबाट मात्र परीक्षण गर्नु ।

तर प्रहरीले आफ्नो प्रयोगशाला (केन्द्रीय प्रहरी विधि विज्ञान प्रयोगशाला) का आफ्ना प्राविधिकहरूलाई छानबिन गर्ने र भविष्यमा प्रश्न उठ्न नदिनेतर्फ सावधानी अपनाउने कुनै कदम चालेन । त्यसको झन्डै एक वर्षपछि बल्ल २०७६ भदौमा तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक सर्वेन्द्र खनालको पालामा फरेन्सिक विज्ञहरूको छुट्टै कमिटी गठन गर्न प्रहरी प्रधान कार्यालय आफैंले तालुकदार मन्त्रालयलाई आग्रह गर्‍यो । सोही अनुसार गृह मन्त्रालयले तीनसदस्यीय फरेन्सिक विज्ञहरूको टोली गठन गर्‍यो, जसको नेतृत्व राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालाका पूर्वकार्यकारी निर्देशक जीवन रिजालले गरेका थिए । यो समितिलाई डीएनए परीक्षणबाट प्राप्त परिणामको विश्वसनीयता र सुनिश्चितता यकिन गर्ने कार्यादेश तोकिएको थियो ।

यो समितिको प्रतिवेदनले डीएनएका लागि नमुना संकलन गर्दा, भण्डारण गर्दा र परीक्षण गर्दा ‘दूषणको उच्च सम्भावना रहेको’ भन्दै विश्वसनीयतामा प्रश्न उठाएको छ । प्रतिवेदनमा संकलित नमुनामा पाइएको पुरुष डीएनए वीर्य हो कि होइन भन्ने यकिन गर्ने आधार नभएको पनि उल्लेख छ ।

त्यसो भए त्यो डीएनए कसको ?
प्रहरीको अनुसन्धानजस्तै विज्ञ समितिको प्रतिवेदन ‘कुहिरोको काग’ कुन अर्थमा छ भने, वाई–एसटीआरबाट प्राप्त एक पुरुषको डीएनए कसको हो भन्ने विषयमा यसले केही यकिन गर्दैन । त्यो दूषणकै कारण हो भन्ने पनि यकीन गरिएको छैन, अपराधीको हो भन्ने पनि यकिन छैन ।

सम्भावनाहरू भने प्रशस्त देखाइएका छन् । जस्तै: झाडुको सिन्कामा बनाइएको कटन स्वाब, अन्य उपकरण र स्वाब राखिएको टेस्टट्युब दूषणमुक्त भन्न सकिने अवस्था नदेखिएको; सिमेन्ट प्लास्टर गरेर बनाइएको पोस्टमार्टम गरिने टेबल पानीले पखालेर डीएनएमुक्त हुन नसक्ने भएकाले नमुना दूषित हुने सम्भावना उच्च देखिएको; वीर्य परीक्षणका गरिने स्पर्म सेल टेस्ट गर्दा स्पर्म सेल कति वटा भेटिएको हो भनी प्रयोगशालाबाट स्पष्ट जवाफ प्राप्त नभएको; प्रयोगशालाको फाइलमा पनि यस्ता परीक्षणको नतिजाबारे उल्लेख नभएको आदि; बायोसिरो इकाइमा छ किसिमका परीक्षण गर्दा अरू केसको नमुनासित दूषणको सम्भावना उच्च भएको आदि ।

त्यसो भए पीडितबाट संकलन गरिएको स्वाबमा भएको कम्तीमा एक जना पुरुषको डीएनए कसको हो त ? जटिल प्राविधिक ज्ञानको अभावमा धेरैलाई लाग्न सक्छ, त्यो ‘अपराधी’ कै हो । त्योसँग जसको डीएनए मिल्छ, उही दोषी ! प्रहरीले समेत डीएनए रिपोर्ट ‘रुल आउट’ गर्ने प्रतिवेदनहरू आउँदा पनि अझैसम्म शंकित व्यक्तिको डीएनए परीक्षण नै गराइराख्नुको कारण सम्भवतः यही हुन सक्छ । त्यो डीएनए कसको थियो भन्ने पत्ता लगाउन सबैभन्दा पहिला यही विषयमा प्रस्ट हुन जरुरी छ । मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदनमा भनिएको छ‚ ‘डीएनए प्रविधिको आकर्षक पक्ष नै यो वातिल (एक्सक्लुड- यो होइन भनेर बाहेक गर्नु) भन्दा व्यक्ति यकिन गर्नु हो । यस केसमा भेजिनल स्वाब नमुनाबाट प्राप्त नतिजा आगामी दिनमा कुनै आरोपितसँग मिलेको अवस्थामा निज अपराधी भएको एक मात्र बलियो आधार हुन सक्दैन ।’

सो प्रतिवेदनमा ‘घटनास्थलमा भेटिन सक्ने (अपराधीको) गुप्ताङ्गका रौं जस्ता प्रमाणहरू संकलन गर्न घटनास्थलमा खटिएका प्रहरीहरू चुकेकै हुन्’ भन्ने ठहर गरिएको छ । सन् २०१० मा इटालीमा हत्या गरिएकी १३ वर्षीया यारा गाम्बिरासियोको कट्टु र लेगिङ्समा भेटिएको एउटा फरक डीएनएले अन्तमा त्यो केस सुल्झाउन मद्दत गरेको थियो । खासमा याराकै डीएनएसँग मिश्रित अवस्थामा एक पुरुष डीएनए भेटिएको थियो जुन सम्भवतः रगतको हुन सक्ने भनिएको थियो । डीएनएको नमुना त थियो तर म्याच गर्नलाई केही थिएन । फरेन्सिक वैज्ञानिकहरूले झन्डै २२ हजार डीएनए प्रोफाइल अध्ययन गरेपछि अन्तमा अपराधीकी आमाले दिएको डीएनए नमुनाका आधारमा शंकित पुरुषसम्म पुग्न प्रहरी सफल भएको थियो । घटनाको छ वर्षपछि उसलाई अदालतले आजीवन काराबासको सजाय दियो ।

निर्मला पन्तको शरीरमा पनि त्यस्तो कुनै प्रमाण भेटिन सक्ने सम्भावना घटनास्थलमा पुगेका प्रहरीहरूले संकलन नगरेकाले समाप्त भयो । अहिलेको अवस्थामा भएको एक मात्र प्रमाण भेजिनल स्वाबबाट विकसित भएको पुरुष डीएनए प्रोफाइल मात्रै हो जसले व्यक्ति पहिचान नगरी वंश पहिचान मात्र गर्न सक्छ । अर्थात्, बाबु, छोरा, काका, हजुरबुबा सबैसँग त्यो मिल्न सक्छ ।

आयोगको प्रतिवेदनमा नमुना लिँदा हात खुला भए, असावधानीपूर्वक चिकित्सकले हाच्छिउँ गरे वा खोके वा स्वाब उठाउने कपास पनि स्टिरिलाइज्ड नभए प्राविधिक रिपोर्ट नै ‘मिसलिडिङ’ आउन सक्ने उल्लेख छ । त्यसैगरी रिजाल नेतृत्वको फरेन्सिक विज्ञहरूको प्रतिवेदनमा लेखिएको छ— ‘नेपालका दुवै प्रयोगशालाहरूमा टच डीएनएलाई पहिचान गर्न सक्ने स्तरको क्षमता देखिन्छ । यो क्षमताबाट अति नै न्यून मात्रामा घटनास्थलमा फेला पर्ने डीएनए एभिडेन्सलाई पनि डेभलप गर्न सम्भव हुन्छ । तर त्यो स्तरको प्रविधिले दूषण (कन्टामिनेसन) बाट आउने डीएनएलाई पनि डेभलप गरिदिने भएकोले यसबाट दोषी निर्दोष र निर्दोष दोषी साबित हुन सक्ने सम्भावनालाई बिर्सन हुँदैन ।’

दोषी निर्दोष देखिन सकिने उदाहरण ललितपुरको गोदामचौर बलात्कार प्रकरणलाई लिन सकिन्छ । यसमा पीडित युवतीले बलात्कारीहरूको पहिचान गर्दा पनि उनीहरूको डीएनए नमिलेको रिपोर्ट प्रहरीको उही प्रयोगशालाले दिएको थियो । तर ललितपुर जिल्ला अदालत र उच्च अदालत दुवैले डीएनए नमिले पनि अभियुक्तहरूलाई दोषी ठहर गरी सजाय सुनाएको थियो । वैज्ञानिक प्रमाणको विषय डीएनए यसरी बिग्रनु चिन्ताजनक विषय हो ।

अबको बाटो के ?
विज्ञ सम्मिलित दुईवटा समितिले नेपाल प्रहरीको प्रयोगशालामा यो केसको डीएनए परीक्षण गर्ने क्रममा कमजोरी भएको स्पष्ट पारिसकेका छन् । यो डीएनए रिपोर्टबाट अपराधीलाई यकिन गर्न सम्भव छैन र देशभित्र वा विदेशमा थप परीक्षण गर्ने उपाय पनि बाँकी छैन ।

प्रहरीले आफ्नै अनुरोधमा फरेन्सिक विज्ञको समिति बनाउन लगाउनु तर त्यसले दिएको प्रतिवेदनले औंल्याएका गम्भीर विषयलाई मनन नगरी अझै डीएनएकै पछि कुदेर अनुसन्धान जारी राख्नुले आफ्नो प्रयोगशालामा भएको कुनै पनि कमजोरी स्विकार्न तयार नभएको देखाउँछ । प्रहरीले के बुझ्नुपर्छ भने, कमजोरी स्विकारेर भविष्यमा त्यस्तो हुनबाट रोक्ने कदम आफ्ना कामकारबाही विश्वसनीय र भरपर्दो बनाउने उपाय हो ।

कमजोरी भएको हुन सक्ने स्वीकार गरेपछि मात्रै अर्को चरण सुरु हुन्छ । रिपोर्टमा भएको पुरुष डीएनए अपराधीको नहुन पनि सक्ने मान्यतामा खोजी गर्न सकिन्छ । यो चरणमा नमुना संकलन गर्ने चिकित्सक, काठमाडौंसम्म ढुवानी गर्ने र प्रयोगशालामा परीक्षण गर्ने प्राविधिकहरू सम्भव भएसम्म सबैको डीएनए परीक्षण गरी भिडाउनुपर्छ । यदि कुनै नमुना मिल्यो भने दूषण पुष्टि हुन सक्छ । दूषण भएको मात्रै पुष्टि भयो भने पनि यो केसमा एउटा उपलब्धि मान्नुपर्छ । यसबाट आगामी दिनमा डीएनए नमुना संकलन र परीक्षण गर्न आवश्यक प्रोटोकल र निर्देशिका बनाउन सहयोग हुनेछ । तर यसका लागि जसको नमुना मिल्यो उसलाई अपराधी मानिहाल्ने अहिलेको मानसिकता हटाउन आवश्यक छ ।

अझ महत्त्वपूर्ण, प्रहरी नेतृत्व अनुसन्धान गर्ने सबैलाई एकआपसमा छलफल गराई घटना कसरी भयो भन्ने विषयमा एउटै टुंगोमा पुग्न आवश्यक छ । साढे तीन वर्ष भइसक्दा पनि अलगअलग अनुसन्धानकर्ताले अलगअलग दाबी गर्नु अनि अपराधी केही गरी पनि पत्ता नलाग्नु लज्जास्पद छ । कुनै पनि आग्रह–पूर्वाग्रहबिना परिस्थितिजन्य प्रमाणहरूलाई समेत ध्यानमा राखी सम्भावित घटनाक्रमको विश्लेषण गरेमा अहिले जस्तो कहीँ नपुगिने अनुसन्धानको चक्रमा घुमिरहनुपर्दैन । किनभने त्यति बेला गलत हल्ला र अफवाहले जसरी घटना गिजोलिएको थियो, त्यो अवस्था अहिले पक्कै छैन ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७८ ०८:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कम्युनिस्ट चस्माले पृथ्वीनारायणलाई नियाल्दा

इतिहासको द्वन्द्ववादी अध्ययन नगरेकाले देश, राष्ट्र र राज्यको भूमिकाबीच फरक छुट्याउन नसक्दा, द्वन्द्ववादी भनिए पनि नेपाली कम्युनिस्टहरू पृथ्वीनारायण शाहको मूल्यांकन गर्न चुके ।
नरेन्द्रजंग पिटर

के साँच्चै कम्युनिस्ट, जनजाति, उपेक्षित समुदायले पृथ्वीनारायण शाहलाई ‘साम्राज्यवादी’, ‘विस्तारवादी’ भन्नु ठीक छ ? समयसँगै इतिहासलाई कसरी बुझ्ने ? इतिहासको विवेकपूर्ण वाचनका लागि तत्कालीन अवस्थाबारे आग्रहविहीन सोच र इतिहासबोध चाहिन्छ ।

इतिहासबोधका लागि इतिहासचेत आवश्यक हुन्छ । विश्वास तटस्थतामा होइन, पक्षधरताका आधारमा बन्छन् । विषयलाई हेर्ने दृष्टिले नायक र खलनायक किटान हुन्छन् । इतिहास र पृथ्वीनारायण शाह पनि यस्तै विषय बने । आजको नजरिया र पक्षधरताबाट त्यस बखतको साँगापश्चिम र चन्द्रागिरिपूर्वको राजनीतिक भूगोलमा सँगेटिएको नेपालको कल्पना गर्नै सकिँदैन । इतिहासले समयसँगै ऊर्जा, सपना, इच्छाशक्ति दिन्छ र इतिहासका चिहानहरू खोतलिन्छन् ।

हिटलरी सेनाले सोभियत रुसको भित्री भाग लेनिनगार्डमा अपरेसन बारबरोसा बाह्रौं शताब्दीका रोमन सम्राट् फ्रेडरिक बारबरोसाका नाममा चलायो । जर्मन सेनालाई परास्त गर्न सोभियत नेता जोसेफ स्टालिनले पनि रुसी राष्ट्रवाद जगाउन पिटर द ग्रेटको बखान गरे । जर्मनीले फासीवादी ‘गौरव’ अभियानमा एकीकरणका प्रणेता बिस्मार्कको याद गरायो । माओले ‘संसारको इतिहास त पढ, तर चीनको इतिहास अझ गम्भीर भएर पढ’ भने । राष्ट्रवादका लागि इतिहासका गौरवहरूको आवश्यकता पर्छ । इतिहास अणु पनि हो, परमाणु पनि । नेपाली कम्युनिस्टहरू पनि द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादका अनुयायी भए, ऐतिहासिक चरणको विकासलाई द्वन्द्ववादी भएर अध्ययन गर्दै धारणा बनाए, अब पृथ्वीनारायणबारे चर्चा गर्दा झन् गम्भीर बन्नुपर्छ ।

पृथ्वीनारायणको कालखण्ड र तत्कालीन अवस्था

आजको चेतले तीन सय वर्षअघिको अवस्था अध्ययन गर्न सकिँदैन । वस्तु वा पात्रमा भएका गुण–दोषको मर्म द्वन्द्ववादी भएर मात्रै खुट्याउन सकिन्छ । बुझाइको घेरा सीमित नपारौं । बाह्र सय घरधुरी रहेको गोर्खामा पृथ्वीनारायण बीस वर्षको उमेरमा राजा भए र त्रिपन्न वर्षको उमेरमा सन् १७७५ मा नुवाकोटमा बिते । तीन दशकभन्दा लामो समयसम्म निरन्तर युद्धरत रहे । अमेरिका स्वतन्त्र नहुँदै (४ जुलाई १७७६), फ्रान्समा राज्य क्रान्ति (१७८९–९९) भएर आधुनिक युग आरम्भ नहुँदै पृथ्वीनारायण राजा भइसकेका थिए । कार्ल मार्क्स जन्मिँदा पृथ्वीनारायणको निधन भएकै त्रिचालीस वर्ष भइसकेको थियो ।

हाम्रो भूगोलमा बेलायती उपनिवेशवादी क्रूर दृष्टि परेको थियो भने, बंगाल र बिहारका नबाव मिर कासिमको आक्रमणलाई परास्त गर्नुपरेको थियो । त्यस बेलासम्म पुनर्जागरणकाल (युरोपेली जातिहरूले कला, साहित्य, ज्ञान, विज्ञान, धर्म, दर्शन आदिमा अभूतपूर्व प्रगति गरेको अवधि चौधौंदेखि सत्रौं शताब्दीसम्म) र प्रबोधनकाल (सत्रौं–अठारौं शताब्दीको युरोपेली बौद्धिक–दार्शनिक आंदोलन) का झिल्काहरूसमेत यहाँसम्म आइपुगिसकेका थिएनन् । पुँजीवादको गन्ध पनि नआएको त्यो सामन्तवादी युग थियो ।

हेमिल्टनअनुसार, पृथ्वीनारायण अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी थिए; निर्णयक्षमता, साहस र निरन्तरको क्रियाशीलतामा असाधारण प्रतिभा थियो । उनको मृत्युको दुई दशकपछि मात्रै कर्णेल कर्क प्याट्रिक नेपाल आए । उपनिवेशवादी बेलायतलाई टक्कर दिने मात्रै होइन पराजितै गर्ने र इसाई मिसिनरीलाई देशनिकाला गर्ने, तिब्बत व्यापारमा नाका सुविधा नदिनेलाई उनीहरू राम्रो मान्नै सक्दैनथे । इतिहासका कुशल व्यवस्थापकहरू हितअनुसारको विश्लेषण गर्छन् नै, पक्षधरता लिन्छन् नै, त्यसैले बीभत्स कथा रचे । जुनसुकै युद्ध यसै पनि आदर्श र सुन्दर नभएर त्यसमा शक्तिको दमन, हत्या, प्रतिशोध हुन्छ । युद्ध रक्तपातपूर्ण राजनीति हो भने राजनीति रक्तपातविहीन युद्ध । पिछडिएको गोर्खासँग फौज र रणकौशल भए पनि विद्वत् समूह थिएन, पराजित र उपनिवेशवादीसँग इतिहास व्यवस्थापकहरू थिए । कालान्तरमा विकास भएको अभिजात वर्गले पृथ्वीनारायणको एकीकरणको महिमामण्डन गर्दा उनमा रहेको युद्धउन्माद र ज्यादती भने छिपाउन चाह्यो ।

पृथ्वीनारायणकै कुरा गर्दा, इतिहासमा मान्छेको भूमिका र कामको चर्चा गरिनुपर्छ । इतिहासको सम्बन्ध मान्छेसँगै, अतीतसँगै भएकाले घटना, पात्र र प्रवृत्तिबारे विवाद उठ्नु स्वाभाविकै हो । विगतबारे धारणा र व्याख्यामा एकमत नहुन सक्छ । चेतनशील मान्छेको अतीत वर्तमानको ज्ञानको स्रोत हो । मान्छेका काममा उसका मनोवृत्ति, विचार, रुचि, स्वार्थ, वर्गचेतना जोडिएका हुन्छन् । त्यसैले हिजोलाई नियाल्दा विवाद पैदा भएर मान्छे त्यसैको सिकार बन्न पनि सक्छ ।

इतिहासको द्वन्द्ववादी अध्ययन

विज्ञानका अन्य शाखाझैं इतिहासका पनि आफ्नै गति, लय, अनुशासन, सामाजिक संकेत र सन्देश हुन्छन् । पक्कै हो, इतिहासका भाष्य र तर्कमा वर्चस्वशाली तप्काकै रजाइँ हुनाले भुइँमान्छेको प्रतिरोधी आन्दोलन र इतिहास निमार्णमा रहेको उनीहरूको भूमिका प्रायशः उल्लेख गरिँदैन । भारतका इतिहासकार डा. लालबहादुर वर्मा भन्छन्— इतिहास मानवजातिको विकासको कथा मात्रै होइन, प्रमाण पनि हो । मानव समाज बुझ्ने मात्रै होइन, त्यसलाई फेर्ने अनिवार्य उपकरणसमेत भएकाले सभ्यता प्रगति–यात्राको नायक/खलनायकबेगरको तथ्य र मिथकमिश्रित सानदार महाकाव्य पनि हो ।

मार्क्सले प्रकृतिको द्वन्द्वात्मकतादेखि द्वन्द्वात्मक भौतिकवादसम्म पुग्दै इतिहासमा लागू गरेर ऐतिहासिक भौतिकवादसम्मको व्याख्या गरे; इतिहास गतिमान छ भनी अर्थ्याए; सामाजिक परिवर्तनका नियमहरूका आधार उत्पादनका साधन र सम्बन्धमा परिवर्तन सिद्ध गरे; इतिहासको क्रमभंगतामा वर्ग संघर्ष निर्णायक र अनिवार्य माध्यम रहेको बताए । उनले भविष्यवाणी गरे— सामन्तवादलाई पराजित गरी पुँजीवाद विकसित भएर ध्वंस हुन्छ । इतिहास प्रयोगशाला हो जसमा मानवकृतिहरूको लेखाजोखा सुरक्षित भएर त्यसै आधारमा सामाजिक परिवर्तनको वस्तुगत नियम सम्झिन सकिन्छ; अतीतलाई बुझ्न, वर्तमानलाई चिन्न र भविष्यप्रति धारणा बनाउन सकिन्छ ।

समाजका सन्दर्भमा इतिहासको भूमिका मान्छेको स्मृतिजस्तै हो । डा. बर्मा भन्छन्— स्मृति विगतको सम्झना हो । जब कुनै मान्छेले वैज्ञानिक अध्ययनमार्फत स्मृतिको संयोजन गर्दै लिपिबद्ध गरेर पुनःसंरचना गर्छ तब इतिहास जन्मन्छ । इतिहासको लेखन पनि आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवन र परिवेशमा विश्वास र अभ्यास भएको मान्छेले नै गर्छ । फ्रान्सिसी विचारक रेमो आरोंका शब्दमा— मान्छे एकैसाथ इतिहासको कर्ता र पात्र दुइटै बनिरहेको हुन्छ  । पृथ्वीनारायण पनि त्यस्तै थिए, जस्ता इतिहासका हरेक पात्र हुन्छन् ।

जतिसुकै निष्पक्ष रहेको दाबी गरे पनि इतिहासकारहरू अतीतको यथार्थ चित्रण गर्न सक्दैनन् । पूर्वाग्रहबाट मुक्ति पाउन नसके पनि वर्तमानको उपयोगी बन्ने तिनको हैसियत भने हुन्छ । इतिहासलाई समग्र विज्ञान नबनाए त्यसको महत्त्व रहँदैन । परिस्थिति कुनै नायकको नियन्त्रणमा हुँदैन । समाज विकासक्रममा कुनै बेला प्रगतिशील देखिएको सामाजिक शक्ति पनि परिस्थति फेरिएसँगै प्रतिगामी बन्न सक्छ । इतिहासबोधले नै समय र समाजलाई चिनेर युगलाई हस्तक्षेप गर्न सक्छ ।

कम्युनिस्टहरूको वर्गचेतमा दुश्मन वा मित्र मात्रै हुने गर्छन् । तर समाजमा सेतो र कालो मात्रै होइन, अन्य रंग पनि हुन्छन् । इतिहास र मिथक फरक हुन् । इतिहासको द्वन्द्ववादी अध्ययन नगरेकाले देश, राष्ट्र र राज्यको भूमिकाबीच फरक छुट्याउन नसक्दा, द्वन्द्ववादी भनिए पनि नेपाली कम्युनिस्टहरू पृथ्वीनारायणको मूल्यांकन गर्न चुके । बुर्जुवाहरूले कम्युनिस्टहरूबाट धेरै कुरा सिकेर लागू पनि गरे तर कम्युनिस्टहरू न द्वन्द्ववादी बने न त भौतिकवादी । इतिहासको अध्ययनमा द्वन्द्ववादी नभएपछि शक्ति सन्तुलन, समाज विकास, देशको संवेदनशीलता, सामन्तवादी समयका प्रतिनिधि पात्रको चरित्र खुट्याउनमा चूक हुने नै भयो । देश, राष्ट्र र राज्यका चरित्र र अवस्थाको बुझाइमा कमजोर हुँदा उनीहरूले भौगोलिक एकीकरण गरेर उपनिवेशवाद परास्त गर्ने पृथ्वीनारायणलाई राष्ट्रवादी देख्न सकेनन् ।

पृथ्वीनारायणको शासनकाल वर्चस्वशालीको शासन पद्धति पक्कै थियो तर त्यस बेला उनको अभियान नभएको भए आजको नेपालको अवस्था के हुन्थ्यो ? भुरेटाकुरे राजाहरू बेलायती उपनिवेशसामु टिक्न सक्थे ? देशको भूगोलको एकीकरण गरे पनि उनले देशको नामकरण ‘गोर्खा’ बनाउन सक्ने आधार थियो तर ‘नेपाल’ बनाएर जनताको मनोविज्ञान जिते ।

पात्र, घटना, परिवेशलाई द्वन्द्ववादी भएर अध्ययन गरे मात्रै सबल र दुर्बल पक्ष देख्न सकिन्छ; इतिहासलाई ऊर्जा बनाएर जडताबाट उम्कन सकिन्छ । भूगोल केन्द्रीकरण र आधुनिक नेपाल बनाउन पृथ्वीनारायणको भूमिका प्रगतिशील सामन्तवादीको थियो, जसले सार्वभौम भौगोलिक इकाइ निर्माण गर्‍यो । तर, असिल् हिन्दुस्थाना र चार वर्ण छत्तीस जातको मनुवादी अभ्यासले भने राष्ट्र र राज्यको मर्म ओगट्न सकेन । समाज विकासको हरेक चरणका सीमा भएझैं सामन्तवादका पनि हुन्छन् ।

इतिहासबारे धारणा बनाउनुअघि तत्कालीन समाज, चेतना र सांस्कृतिक अवस्था, उत्पादनका साधनस्रोत र स्वामित्व, आन्तरिक र बाह्य शक्ति सन्तुलन बुझ्नुपर्छ । आजका सन्दर्भमा पृथ्वीनाराण्णको सामन्ती चिन्तन र मनुवादी अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु जति अभिजात वर्गको इतिहासको सन्देश नबुझ्नु हो, त्यति नै भौगोलिक एकीकरणमा उनको देन बुझ्न नसक्नु कम्युनिस्ट र अन्यको पनि कमजोरी हो ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७८ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×