दुई ढुङ्गाबीचको तरुलमा जेलिएको परराष्ट्र नीति- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दुई ढुङ्गाबीचको तरुलमा जेलिएको परराष्ट्र नीति

तटस्थता निष्क्रियताको विम्ब हो भने सन्तुलन सक्रियताको परिचायक हो । नेपालको नीति सक्रिय र प्रतिक्रियात्मक दुवै हुन आवश्यक छ । यसले परराष्ट्र नीतिमा हुनुपर्ने ‘निरन्तरता र परिवर्तन’ को भावलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ ।
सुरेन्द्रसिंह रावल

बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहले ‘नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुलजस्तो रहेछ’ भन्दै ‘चीनको बादशाहसँग राम्रो सम्बन्ध राख्नू अनि दक्षिणको बादशाहसँग पनि राम्रो सम्बन्ध त राख्नू तर त्यो महाचतुर छ, होस पुर्‍याउनू’ भनी अर्ती दिए । ‘दिव्य उपदेश’ मा रहेको यो प्रसंग चर्चित मात्र नभई मुलुकको विदेशनीतिको मार्गदर्शनका रूपमा रहने गरेको छ । सुन्दा मूल अर्थ स्पष्टझैं लागे पनि उक्त सन्देशमा अन्तर्निहित भावका सम्बन्धमा भने विभिन्न विश्लेषण छन् ।

दुई ढुङ्गाबीचको तरुललाई अर्थ्याउँदा ‘इक्यु डिस्ट्यान्स,’ ‘इक्यु प्रक्सिमिटी,’ ‘न्युट्र्यालिटी,’ ‘डायनामिक न्युट्र्यालिटी,’ ‘ब्यालेन्सिङ,’ ‘ब्रिज बिट्विन चाइना एन्ड इन्डिया’ आदि पदावली प्रयोग गरिन्छन् । यी शब्दावलीबारे परराष्ट्र मामिलासम्बद्ध पक्षबाट विस्तृत व्याख्या गर्ने ठोस प्रयत्न भएको पाइँदैन । जेजति भएका छन्, ती पनि आ–आफ्नै ढङ्गका छन् । गरिएका भाष्यको आशय नेपाल दुई छिमेकी मुलुकसँग सतर्क हुनुपर्ने, टाढै रहनुपर्ने, समान मित्रता राख्नुपर्ने, तटस्थ हुनुपर्ने, तटस्थ रहँदै आवश्यकताअनुसार सन्तुलन पनि कायम राख्नुपर्ने, वा दुवै मुलुकबीच सेतुका रुपमा रहनुपर्ने आदि रहेको पाइन्छ । परराष्ट्र सम्बन्ध गतिशील विषय भएकाले यस्ता सादृश्यको विश्लेषण समय र परिस्थितिअनुसार फरकफरक हुँदै जानु पक्कै पनि अस्वाभाविक होइन । तर के हाम्रो विश्लेषण समयसापेक्ष र परिवर्तित परिस्थितिअनुकूल छ त भन्ने सवाल महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विकसित अन्तर्राष्ट्रिय र क्षेत्रीय राजनीतिले हाम्रो अर्थ्याइमा केकस्तो प्रभाव पारेका छन् र त्यस्ता प्रभावहरू समुचित छन् वा छैनन् भन्ने जिज्ञासा पनि जायज ठहर्छ ।

पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो शासनकालको अन्त्यमा नेपाल दुई साम्राज्यबाट बढी सचेत हुनुपर्नेमा जोड दिए । तर वर्तमान समयमा कतिपय विद्वान्ले पृथ्वीनारायणकालीन परिस्थिति परिवर्तन भइसकेको भन्दै ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ को सान्दर्भिकतामा प्रश्न उठाएका छन् । स्वदेशका साथै विदेशमा पनि यस्ता सवाल उठ्ने गरेका छन् । हालै एउटा अन्तरक्रियामा प्राध्यापक एस.डी. मुनीले ब्रिटिस साम्राज्य अन्त भई स्वतन्त्र भारतको उदय भइसकेको परिस्थितिमा नेपालरूपी तरुल र साम्राज्यवादी ढुङ्गाको परम्परागत सोच सही नभएको तर्क गरे ।

क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका प्राध्यापक लियो ई. रोजले आफ्नो पुस्तक ‘नेपाल : स्ट्राटजी फर सर्भाइभल’ मा भनेका छन्— राजा महेन्द्रको विदेश नीतिलाई परिभाषित गर्ने ‘तन्त्रमन्त्र’ हरू ‘असंलग्नता तर सबैसँग समान मित्रता’ र ‘विविधीकरण’ थिए । यी उद्देश्य हासिल गर्नका लागि तयार गरिएको पहिलो रणनीति बाह्य शक्तिहरूबीच सावधानीपूर्वक सन्तुलन कायम गर्ने रह्यो । नेपालको ‘फ्रिडम अफ मनुभर’ लाई सीमित गर्ने बाह्य शक्तिको क्षमतालाई न्यूनीकरण गर्ने, यसबाट प्राप्त हुने फाइदा (जस्तै— वैदेशिक सहायता) अधिकतम बनाउने र नेपालको सुरक्षामा योगदान पुर्‍याउने सन्तुलनका लक्ष्यहरू थिए । दोस्रो रणनीति थियो— परिस्थितिअनुरूप नेपालका दुई ठूला छिमेकीबीच सावधानीपूर्वक अगाडि बढ्नु ।

प्राध्यापक रोजले सन् १९७१ को उक्त पुस्तकमा राष्ट्रिय प्रतिरक्षाका लागि चीनतर्फ ध्यान दिनु अझै सान्दर्भिक भए पनि नेपाली सत्ताका लागि खतरा भने भारतबाट आउने जिकिर गरेका छन् । उनले ‘चीनले नेपालमाथि खुल्लमखुल्ला अतिक्रमण गरी आफूमा मिलाउने सम्भावना भने टाढै रहेको’ पनि बताएका छन् ।

त्यस्तै, यथार्थवादी धारका राजनीतिक वैज्ञानिक जोन मिरसाइमरले गत वर्ष एउटा प्रवचनमा चीन उदयको नेपालमा के अर्थ हुन सक्छ भन्ने चर्चा गरेका थिए । उनका विचारमा, आगामी वर्षहरूमा भारत र चीनबीच कडा सुरक्षा प्रतिस्पर्धा हुनेछ जसका दुई मुख्य केन्द्र हिन्द महासागर र चीन–भारत सीमा रहनेछन् । यही होडमा एउटा सानो ‘बफर स्टेट’ नेपाललाई दुई शक्तिशाली राष्ट्रले आफूतर्फ खिच्न प्रयत्न गर्नेछन् । उनी अगाडि भन्छन्, ‘शक्तिशाली छिमेकी राज्यहरू कहिलकाहीँ बफर राज्यका खातिर आपसमा लडाइँ गर्छन् भने कहिले बफर राज्यलाई जित्ने प्रयत्न गर्छन् । फलतः बफर राज्य अनिश्चित रणनीतिक वातावरणमा रहन्छ ।’

मिरसाइमरले नेपालले तटस्थ बस्दै दुवै मुलुकसँग राम्रो सम्बन्ध राख्न भरमग्दुर प्रयत्न गर्नुपर्ने सुझाव दिँदै भनेका छन्— तर एउटा छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्ध त्यति निकट पनि हुनु हुँदैन जसले अर्को छिमेकीलाई अलग्याउने परिस्थिति सिर्जना गरोस् । यसका लागि नेपालले ‘स्मार्ट स्ट्राटजी’ अवलम्बन गर्नुपर्छ । नेपाल यति धेरै चतुर हुनुपर्छ कि, न यसले चीनतर्फ न त भारततर्फ धेरै झुकाव राखोस् । एकतर्फ ढल्कँदै अर्को पक्षलाई आफ्नो विरोधी बनाउनु हुँदैन । ‘आगामी दिनमा नेपालले विभिन्न चुनौती सामना गर्नुपर्ने देखिए पनि सबैभन्दा ठूलो खतरा चीन एसियामा शक्तिशाली हुँदै जाँदा नेपालको सार्वभौमिकतालाई सहजै कमजोर बनाउन सक्ने परिस्थिति हो । नेपालले चीन र भारतबीच मोटामोटी शक्ति सन्तुलन (रफ ब्यालेन्स अफ पावर) कायम राख्नुपर्छ ।’

शक्तिशाली बन्दै गएको चीनबाट नेपालको सार्वभौमिकतामा खतरा हुने तर्क गर्दा शक्ति–सोपानमा अघि बढ्दै गरेको भारतबाट नेपाललाई किन संकट आउँदैन भन्ने विषयमा चाहिँ मिरसाइमर प्रवेश गरेका छैनन् । उनको राजनीतिक यथार्थवादसँग भारतीय कूटनीतिज्ञहरूले वकालत गर्ने गरेको कौटिल्य नीति र ‘भारतवर्ष’ को अवधारणाले तादात्म्य राख्नेमा भने शंका छैन ।

सन् १९७५ मा भारतले सिक्किमलाई विलय गराएको परिस्थितिमा नेपालले अस्तित्वको खतरा (एक्जिस्टेन्सल थ्रेट) महसुस गरी शान्ति क्षेत्र प्रस्ताव अघि सारेको थियो । त्यति बेला भारतको मनसुबा र क्षेत्रीय–अन्तर्राष्ट्रिय परिवेश भिन्न थियो, त्यसैले मान्यता दिएन । अहिले परिस्थिति फरक छ । भारत, चीन र अमेरिकाबीच प्रतिस्पर्धा मात्र नभई गठबन्धन र मुठभेड हुन सक्ने सम्भावना पनि सिर्जना भएको छ । त्यति बेला नेपाली प्रस्ताव नमान्ने भारतले अहिले नेपालमा चीनको प्रभुत्व विस्तार भएको परिस्थितिमा मान्ने सम्भावना बढेको देखिन्छ ।

झन्डै तीन वर्षअघि डा. बाबुराम भट्टराईले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय खिचातानीबाट जोगाउन शान्ति क्षेत्रको प्रस्तावलाई पुनः अघि बढाउनुपर्ने बताएका थिए । तीन शक्तिराष्ट्र भारत, चीन र अमेरिकासँग सम्बन्ध राष्ट्रिय हितका आधारमा कायम गर्नुपर्ने, कसैसँग बढी नजिक हुन नहुने उनको तर्क थियो । त्यस्तै, अन्य नेता रघुजी पन्त र घनश्याम भुसालले पनि शान्ति क्षेत्र प्रस्तावलाई निरन्तरता दिनुपर्ने विचार व्यक्त गरेका कुरा मिडियामा आएका छन् । शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताव नेपालको भूराजनीतिक आवश्यकताले जन्माएको हो र यसको औचित्य अहिले पनि छ भन्नेमा केही पूर्वकूटनीतिज्ञहरूको पनि धारणा छ । त्यस्तै, पञ्चायतकालमा बीपी कोइराला र पुष्पलालले शान्ति क्षेत्रको प्रस्तावप्रति समर्थन नगर्नुको कारण त्यसलाई राजा वीरेन्द्रको सत्ता लम्ब्याउने रणनीतिका रूपमा बुझ्नु हो, तर त्यो शान्ति क्षेत्रकै विरोधचाहिँ होइन भन्ने विश्लेषण पनि गरिएका छन् । जे होस्, नेपालको सन्तुलन र तटस्थताको आवश्यकतालाई सामञ्जस्य गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सूत्र शान्ति क्षेत्र प्रस्ताव हुन सक्छ ।

हामी अझै दुई ढुङ्गाबीच तरुलको व्याख्यामा रुमलिइरहेका छौं । तर, नेपालले विगतमा अपनाएको ‘इन्टरन्यासनलिस्ट अप्रोच’ बाट पाठ सिक्दै दुई विशाल राष्ट्र चीन र रुसबीच अवस्थित भूपरिवेष्टित मुलुक मंगोलियाले आफ्नो विदेशनीति विविधीकरण गरी ‘थर्ड नेबर कन्सेप्ट’ अवलम्बन गर्दै आएको छ । त्यसमा दुई छिमेकीसँग सन्तुलन पनि कायम गर्ने तर नेटो, अमेरिका, युरोपेली सुरक्षा र सहयोग संगठन, युरोपेली संघजस्ता दुई वा बहुपक्षीय फोरमहरूमार्फत मुलुकलाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक तथा कूटनीतिक गतिविधिहरूमा सक्रिय राख्दै दुई छिमेकीबीचको साँघुरो घेराबाट बाहिर निस्कने प्रयास प्रस्ट देखिन्छ ।

जयराज आचार्यद्वारा लिखित पुस्तक ‘यदुनाथ खनाल ः विद्वान् कूटनीतिज्ञ समालोचक’ मा यदुनाथलाई उद्धृत गर्दै दुवै छिमेकीसित मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्दै ‘गतिशील तटस्थताको नीति’ अपनाउनु नै नेपालका लागि सबैभन्दा उपयुक्त उपाय हो भनिएको छ । तटस्थता र सन्तुलन कायम राख्ने प्रयासमै नेपालले पञ्चशील र असंलग्नतालाई परराष्ट्र नीतिभित्र समेटेको थियो । यदुनाथ भन्छन्, ‘असंलग्नताको केन्द्रीय सिद्धान्त भन्नु राष्ट्रहरूबीच अन्तरनिर्भरतालाई अभिवृद्धि गर्नु हो, न कि द्वन्द्व या मुठभेडलाई । र, नेपालको हकमा त नेपाल भारत र चीनबीच अन्तरनिर्भरताका सम्बन्धमा रहनु एक भौगोलिक बाध्यता नै हो ।’

हामीले चाहेको सन्तुलन नेपालको परराष्ट्र नीतिमा धेरै हदसम्म निर्भर रहे पनि त्यसमा मात्रै नभई छिमेकी मुलुकहरूमा पनि भर पर्छ । भारत र चीनको गतिविधिले विद्यमान सन्तुलनमा परिवर्तन ल्यायो भने त्यसलाई पुनःसन्तुलन गर्न नेपालले कदम चाल्नुपर्ने हुन्छ । यथास्थितिमा बसेर सन्तुलन हुँदैन । तटस्थ बस्नु र सन्तुलन कायम गर्नु एउटै कुरा होइन । तटस्थता निष्क्रियताको विम्ब हो भने सन्तुलन सक्रियताको परिचायक हो । अनि, सन्तुलन भनेको समदूरी पनि होइन । नेपालको नीति सक्रिय र प्रतिक्रियात्मक दुवै हुन आवश्यक छ । यसले परराष्ट्र नीतिमा हुनुपर्ने ‘निरन्तरता र परिवर्तन’ को भावलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

भूराजनीतिक हिसाबले २ सय वर्षअघिको नेपालको स्थिति र अहिलेको परिस्थिति तात्त्विक रूपमा खासै भिन्न छैन, मात्र प्रवृत्ति फरक छ । नेपालले ‘चाइना कार्ड’ वा ‘इन्डिया कार्ड’ खेल्ने अथवा ‘हेजिङ स्ट्राटजी’ अपनाउने काम सही कि गलत भनी निर्क्योल गर्नुअघि हाम्रो आवश्यकता तटस्थता कि सन्तुलन वा दुवै भन्ने ठम्याइनुपर्छ । अपितु, गतिशील सन्तुलन भन्दै गर्दा कतै नजानिँदो किसिमले एउटा मुलुकसँग नजिकिने र अर्कोबाट टाढिने त होइन भन्ने सतर्कता पनि आवश्यक छ । राजा त्रिभुवनको पालामा भएको नेपालको भारतपरस्त नीति राजा महेन्द्रको पालामा भने सन्तुलनमा आएको धेरैको बुझाइ छ । समग्रमा, हाम्रो चुनौती ‘तटस्थता’ र ‘सन्तुलन’ बीचको तालमेल नै हो । तसर्थ, पृथ्वीनारायण शाहको ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ को सादृश्य रणनीतिक चिन्तनका रूपमा अझै सान्दर्भिक देखिँदा परराष्ट्र नीति तर्जुमाका सन्दर्भमा त्यसलाई वर्तमान क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको कसीमा राखी विश्लेषण गर्नु उचित हुने देखिन्छ ।

प्रकाशित : पुस २७, २०७८ ०७:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुरक्षा नीति, कौटिल्य र सुन–जु

नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा नीति तय गर्दा सबैभन्दा पहिले चीन र भारतका नीतिनिर्माता तथा रणनीतिज्ञहरू के सोच्छन्, कसरी सोच्छन् र तिनका राष्ट्रिय सुरक्षा नीति के हुन् भनी बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।
सुरेन्द्रसिंह रावल

अमेरिका, भारत र चीनबीच जति प्रतिद्वन्द्विता बढ्दै छ, नेपालको भूराजनीतिक महत्त्व र संवेदनशीलता पनि त्यत्तिकै जटिल हुँदै छ । दुई विशाल देश भारत र चीनबीच रहेको नेपालमा भूराजनीतिक तथा भूआर्थिक कठिनाइहरू विगतदेखि नै दुष्कर रहँदै आएका हुन् । तर, ती मुलुकबीच बढ्दो टकरावका कारण नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध झन्झन् पेचिलो बन्दै छ ।

अहिलेसम्म हामीले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई या त पश्चिमेली सिद्धान्तको चस्माबाट हेर्न प्रयत्न गर्‍यौं या आफ्नै परम्परागत दृष्टिकोणबाटै पर्गेल्ने कोसिस गर्‍यौं । तर अबको विश्व व्यवस्था एवम् अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा पहिलेझैं युरोपकेन्द्रित नभई एसियाकेन्द्रित हुने भएकाले हामीले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको विश्लेषण गर्दा एसियाली विचारकहरूका आँखाबाट पनि हेर्न त्यत्तिकै आवश्यक छ । किनभने विश्वशक्तिका रूपमा उदीयमान चीन र भारत दुई राष्ट्र–राज्य मात्र नभई दुई प्रमुख सभ्यता पनि हुन् जहाँ पूर्वीय दर्शनको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव छ ।

नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा नीति तय गर्दा सबैभन्दा पहिले चीन र भारतका नीतिनिर्माता तथा रणनीतिज्ञहरू के सोच्छन्, कसरी सोच्छन् र तिनका राष्ट्रिय सुरक्षा नीति के हुन् भनी बुझ्नुपर्ने हुन्छ । उदाहरणका लागि, अहिले विश्वमा अमेरिका र चीनबीच ‘ग्रेट पावर कम्पिटिसन’ को चर्चा जति भए पनि त्यसलाई पश्चिमेली सिद्धान्तको कसीमा राखेर मात्र बुझ्न सकिँदैन । चिनियाँ विचार त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । त्यस्तै, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान र भारतबीच ‘क्वाड’ को जतिसुकै बहस भए पनि त्यो कसरी अघि बढ्छ वा बढ्दैन, भारतीय सोचमा धेरै निर्भर रहन्छ ।

चीन र भारतका राजनीतिज्ञ तथा रणनीतिज्ञहरूको चिन्तन–शैली पृथक छ । थुप्रै चिनियाँमा अझै पनि ‘मध्य साम्राज्य’ (मिडल किङ्गडम) को पुरातन सोच छ भने, कतिपय भारतीयमा ‘अखण्ड भारत’ को धङधङी छ । जबसम्म यी दुई एसियाली महाशक्तिलाई पश्चिमा नजरबाट मात्र हेरिन्छ तबसम्म तिनीहरूका सम्भावित कदमहरूप्रतिको हाम्रो बुझाइ अपुरो वा अस्पष्ट हुन्छ ।

हुन त भूगोल तथा भूराजनीतिक अवस्थितिको हिसाबले पहिलेदेखि नै भारतीय र चिनियाँ आँखाबाट नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा पहिल्याउने प्रयत्न गर्नुपर्ने हो तर त्यो खासै हुन सकेको देखिँदैन । बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको ‘नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल’ भन्ने अर्तीलाई गम्भीरतापूर्वक लिई मुलुकको सुरक्षालाई ती दुई ‘ढुंगा’ को दृष्टिकोणबाट केलाउने प्रयत्न खासै भएन । भारत र चीनमा राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिकोणबाट कौटिल्य र सुन–जु बढी अध्ययन गरिएका तथा ती दुई देश यिनै चिन्तकहरूबाट प्रभावित भएका पाइन्छन् । त्यसैले नेपालले ती दुई चिन्तकलाई गहन अध्ययन गर्न आवश्यक छ । यी दर्शनहरूको अध्ययनबाट नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उपयोगी मार्गदर्शन पहिल्याउन सकिन्छ ।

दक्षिणपन्थी हिन्दु राष्ट्रवादी भारतीय जनता पार्टी र तिनका नेताहरू कौटिल्यको चिन्तनप्रति नतमस्तक छन् भने, जवाहरलाल नेहरू, प्रणव मुखर्जी र शिवशंकर मेननजस्ता नेताहरू कौटिल्यको दर्शनबाट प्रभावित थिए/छन् । भारतका पूर्वविदेशसचिव तथा राजदूत श्याम शरणले ‘हाउ इन्डिया सिज द वर्ल्ड’ पुस्तकमा भारतीय राष्ट्रिय सुरक्षा नीति र भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति अझै पनि ‘अर्थशास्त्र’ को प्राचीन राजनीतिक दर्शनबाट धेरै प्रभावित भएको बताएका छन् ।

कौटिल्यीय अर्थशास्त्रको मण्डल सिद्धान्तले सीमा जोडिएको छिमेकीलाई शत्रु मान्छ । र, दुई ठूला देशबीचको सानो मुलुकलाई ‘मध्यम’ अर्थात् ‘बफर’ राज्य ठान्छ । कौटिल्यीय सिद्धान्तलाई अनुसरण गर्ने राष्ट्रले आधिपत्यको नीतिलाई जोड दिँदै साना मुलुकहरूलाई आफ्नो पक्षमा मिलाउने या दबाउने मनसुबा राखेको हुन्छ । के भारतले पनि नेपालप्रति त्यस्तै सोच राख्छ त ? भारतीयहरूले नेपाललाई तटस्थ राज्यका रूपमा स्वीकार गर्छन् कि गर्दैनन् ? सन् १९५० को सन्धि संशोधन गर्न नचाहनु र प्रबुद्ध समूहको प्रतिवेदन बुझ्न आलटाल गर्नुमा कौटिल्यीय चिन्तनको प्रभाव कति छ ? भारतले एकतर्फी भन्दै आएको नेपाल–भारतबीचको ‘विशेष सम्बन्ध’ को तादात्म्य कौटिल्यसँग छ कि ? यी यस्ता प्रश्न हुन् जसको जवाफ खोज्ने प्रयत्न हामीले गर्नुपर्छ ।

चाणक्यले छिमेकीप्रति सधैं वक्रदृष्टि राखे । राजनीतिक यथार्थवादको प्रणेताका रूपमा रहेका कौटिल्यको ‘निर्दयी’ सोचका अगाडि ‘साध्यले साधन सही ठहर्‍याउँछ’ (इन्ड जस्टिफाइज द मिन्स) भन्ने मान्यता राख्ने म्याकियाभेलीको कठोर सोचलाई पनि सामान्य मान्ने विद्वान्हरू छन् । म्याक्स वेबरले आफ्नो प्रसिद्ध व्याख्यान ‘राजनीतिका रूपमा व्यवसाय’ का दौरान भनेका थिए, “साँच्चिकै कट्टरपन्थी म्याकियाभेलीवाद कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा व्यक्त गरिएको छ । ‘अर्थशास्त्र’ का तुलनामा म्याकियाभेलीको ‘प्रिन्स’ हानिरहित छ ।” यस्तो आलोचनाले हामीलाई पक्कै पनि झस्काउँछ ।

हुन त सबै भारतीय रणनीतिकार अथवा कूटनीतिज्ञहरूले नेपालप्रति गर्ने व्यवहार कौटिल्यले भनेजस्तो नहोला तर किन कोही भारतीय शासक अथवा प्रशासक एक थरी र अरूचाहिँ अर्को थरी व्यवहार गर्छन् भनी थाहा पाउन उनीहरू प्रभावित भएका चिन्तनहरूबारे गहन अध्ययन–अनुसन्धान गर्न आवश्यक हुन्छ । कौटिल्यको अध्ययन नगरी भारतीय कूटनीतिज्ञ तथा राजनीतिज्ञको समग्र मानसिकता बुझ्न सकिँदैन । तथापि, कौटिल्यलाई निरपेक्ष बुझ्न पनि उपयुक्त हुँदैन । वर्तमान राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति चाणक्यको समयभन्दा निकै भिन्न छ ।

उता चीनमा राष्ट्रपति सी चिनफिङ मार्क्सवाद–लेनिनवाद–माओवादमिश्रित ‘चिनियाँ विशेषताको समाजवाद’ विचारधारालाई जोड दिँदै गर्दा व्यक्तिगत रूपमा कन्फुसियसबाट निकै प्रभावित छन् । त्यसविपरीत, चीनकासंस्थापक नेता माओ त्सेतुङ कन्फुसियसको ‘सामञ्जस्यता’ (हार्मोनी) लाई चिनियाँ विकासको बाधक मान्थे भने सुन–जुलाई बढी महत्त्व दिन्थे । अमेरिकी कूटनीतिज्ञ हेनरी किसिन्जरले ‘अन चाइना’ पुस्तकमा भनेका छन्, ‘परराष्ट्र नीतिको सन्दर्भमा माओ लेनिनभन्दा सुन–जुको बढी ऋणी थिए ।’ वास्तवमा, रणनीतिका सन्दर्भमा चिनियाँहरू अझै पनि सुन–जुबाट मार्गदर्शन प्राप्त गरिरहन्छन् ।

सुन–जुको ‘द आर्ट अफ वार’ सैन्य रणनीतिबारे लेखिएको असाधारण पुस्तक हो । यसका गहन विचारहरूलाई फ्रान्सका सम्राट् नेपोलियन बोनापार्ट र अमेरिकी राष्ट्रपति युलिसिस एस. ग्रान्टले समेत प्रशंसा गरेका थिए । आज पनि उनको चिन्तन नीतिनिर्माता, रणनीतिज्ञ, राजनीतिज्ञसहित विभिन्न क्षेत्रका अग्रजहरूले त्यत्तिकै महत्त्वका साथ पढ्ने गर्छन् । ‘द आर्ट अफ वार’ का तीन मुख्य सार हुन्— (१) हामीले कुन बेला लड्ने र कुन बेला नलड्ने भन्ने भेउ पाउन आवश्यक छ । सुन–जु भन्छन्— शत्रु बलियो हुँदा बच्नु र कमजोर हुँदा प्रहार गर्नुपर्छ । (२) शत्रुलाई कसरी धोका दिने भनी जान्न जरुरी छ । आफू बलियो हुँदा कमजोर देखिने र कमजोर हुँदा बलियो देखिने गर्नुपर्छ । (३) हामीलाई आफ्नो शक्ति र कमजोरी दुवै थाहा हुनुपर्छ । यदि हामी दुस्मनलाई चिन्छौं र आफैंलाई पनि चिन्छौं भने सयौं लडाइँदेखि पनि डराउनुपर्दैन ।

चिनियाँ राजनीतिज्ञ तथा रणनीतिकारहरू नेपालसँगको सम्बन्धमा सुन–जुले भनेझैं बाहिर एकथरी तर भित्र अर्कैथरी हुन्छन् त ? नेपाल कमजोर हुँदा त्यसको फाइदा उठाउन चीन अघि सर्छ कि सर्दैन ? के चिनियाँहरू भारतसँग राम्रो सम्बन्ध कायम राख्न नेपालको हितविपरीत जान हिचकिचाउँदैनन् ? २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले नेपाल थलिएका बेला नेपाल–भारतबीच विवादित भूमि लिपुलेकलाई चीन र भारतले व्यापार नाकाका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्झौता गर्नु सुन–जु चिन्तनको कारण त होइन ?

यी यावत् कुरा बुझ्न ‘अर्काको जुत्तामा आफ्नो खुट्टा’ हाल्न आवश्यक छ । हुन त हाम्रो यस्तो अध्ययनले ती दुई मुलुकका सोचमा तात्त्विक परिवर्तन ल्याउन नसक्ला तर त्यस्तो विश्लेषणले हामीले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न केकस्तो उपाय अपनाउनुपर्छ र केमा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने चेतना भने अवश्य दिन्छ । त्यसैले, नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षाका सन्दर्भमा विचारविमर्श गर्ने विद्वान्, रणनीतिज्ञ तथा सैनिक विज्ञानका साधकहरूले कौटिल्य र सुन–जुको गहन अध्ययन गर्न जरुरी देखिन्छ ।

अहिले नेपालमा एमसीसीलाई इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिको चस्माबाट व्याख्या र बहस गरिन्छ । बुझ्नुपर्ने के छ भने, अमेरिकी विदेशनीति राजनीतिक यथार्थवाद तथा जर्मन दार्शनिक कार्ल भोन क्लाउजविजको रणनीतिक चिन्तनबाट अत्यधिक प्रभावित छ । त्यस्तै, चिनियाँ बीआरआई तथा भारतीय ‘नेबरहुड फस्ट पोलिसी’ को अन्तर्य ती दुई मुलुकलेअवलम्बन गरेका दार्शर्निक चिन्तनहरूको दृष्टिकोणबाट नहेरी समग्रतामा थाहा पाउन सकिन्न ।

हुन त नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षा तथा प्रतिरक्षाका सवालमा विभिन्न दृष्टिकोण छन् । ती आफैंमा तर्कसम्मत होलान् । तर, त्यसको प्रस्थानविन्दु भनेको नेपालमा बाह्य खतरा के हुन सक्छन्, तिनका स्रोतहरू कहाँ छन् र खतराका चरित्र कस्ता छन् भन्ने पहिल्याउनु नै हो । नेपालको हकमा बाह्य हस्तक्षेप निम्त्याउने मूल कारक के हो भन्ने निर्क्योल यथार्थवादी र व्यावहारिक भएर गर्नुपर्छ न कि आदर्शवादी वा सिद्धान्तवादी वा पूर्वाग्रही भएर । खतराको वस्तुनिष्ठ विश्लेषण नगरी समाधानको रणनीतितर्फ लाग्नु ‘गोरुका अघि बयलगाडा’ राखेझैं हुनेमा शंका छैन ।

भारत र चीन नै नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाका समस्या तथा समाधानका प्रमुख विदेशी पात्रहरू हुन् । दुई छिमेकीसँग सम्बन्ध स्थापित गर्दा नेपालले बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि अवलम्बन गर्दै आएको परराष्ट्र नीति तथा राष्ट्रिय सुरक्षाका रणनीतिहरूबाट पाठ सिक्दै त्यसलाई अझ परिपक्व र सुदृढ बनाउनुपर्छ । तर, त्यसो भनिरहँदा भारत र चीनका राजनीतिज्ञ, कूटनीतिज्ञ र रणनीतिज्ञहरूका चिन्तनहरू कौटिल्य र सुन–जुबाट प्रभावित हुने कुरालाई हेक्का राखी तिनका केकस्ता सोचले नेपालमा कसरी बाह्य खतरा सृजना गर्छ भनी केलाउन जरुरी छ ।

तसर्थ, नेपालका राजनीतिज्ञ, कूटनीतिज्ञ र रणनीतिज्ञसहित सम्बद्ध विभिन्न क्षेत्र, अंग र निकायहरूमा कौटिल्य र सुन–जुका चिन्तनहरूको गहन अध्ययन–विश्लेषण गर्न जरुरी देखिन्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७८ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×