लयहीन प्रश्नहरू- विचार - कान्तिपुर समाचार

लयहीन प्रश्नहरू

कुनै पनि व्यक्ति म गणतन्त्रवादी पनि हुँ, म राजावादी पनि हुँ वा म पुँजीवादी पनि हुँ र म साम्यवादी पनि हुँ भन्छ भने वास्तवमा ऊ केही पनि होइन ।
केशव दाहाल

एकै छिन प्रश्नहरूको जंगलमा विचरण गरौं । जस्तो— राजनीति, विचार र विकासबीच के सम्बन्ध हुन्छ ? के राजनीति गर्न विचार अनिवार्य छ ? अथवा, के विकास गर्नलाई विचार चाहिन्छ ? प्रश्नहरू अरू पनि छन् । जस्तो— के देशप्रेमीहरूले अनेक विचारका पछाडि कुद्न आवश्यक छ ? देशलाई अगाध प्रेम गर्ने हो, अरू के चाहिन्छ ?

राष्ट्रवादको आँधी चलेका बेला मान्छेका मनमा अनेक प्रश्न आउँछन् । जस्तो— नेपालीका लागि माओ नजिक कि राजा महेन्द्र ? अथवा, कार्ल मार्क्स मान्न हुने, जंगबहादुर मान्न किन नहुने ? केही मान्छेहरू एकै दिन बिहान गणतन्त्रवादी हुन्छन् र राति राजावादी । कोही गणतन्त्रवादी र राजावादी दुवै हुँदैनन्, बरु हुन्छन् घनघोर विकासवादी । राजतन्त्र, गणतन्त्र वा लोकतन्त्रका विषयमा निरपेक्ष बसेर के कोही मात्र विकासवादी हुन सक्छ ? राजनीतिमा यस्ता प्रश्नहरू अनेक छन् । यद्यपि यी अनुत्तरित प्रश्नहरू होइनन् । तर ज्ञानको सीमाका कारण कहिलेकाहीँ प्रश्नहरू दोहोरिन्छन्, त्यसैले विमर्श पनि दोहोरिन्छ । आजलाई यी र यस्तै प्रश्नहरूमाथि थोरै कुरा गरौं ।

प्रश्नहरू जोडौं

सुरुमा तीनवटा प्रश्नलाई जोडौं । पहिलो, राजनीति भनेको के हो ? दोस्रो, विचार भनेको के हो ? र तेस्रो, विकास भनेको के हो ? बृहत्तर अर्थमा राजनीति भनेको जीवन र जगत्लाई बुझ्ने र बदल्ने महाभियान हो । अर्थात्, राजनीति संसारलाई हेर्ने, बुझ्ने, केलाउने, विश्लेषण गर्ने र अझ राम्रो बनाउने महाभियान हो । देशभित्रबाट हेर्दा राजनीति भनेको देशलाई बुझ्ने र बदल्ने कुरा हो । त्यही महाभियानको मानौं कम्पास हो— विचार । विचारले परिवर्तनको बाटो निर्दिष्ट गर्दछ । जस्तो— कसरी देशलाई बदल्ने ? मुद्दाहरू के छन् ? चुनौती र अन्तरविरोधहरू कहाँ छन् ? संकट कहाँ छ ? अवसरहरू कहाँ छन् ? र, रणनीति के हुन्छ ? यावत् प्रश्नहरूको लेखाजोखा गर्न राजनीतिलाई सचेत दृष्टि चाहिन्छ । ज्ञान, विज्ञान र विचारले त्यो सचेत दृष्टि प्रदान गर्दछन् । अन्यथा राजनीतिले बाटो भेट्दैन र गन्तव्य हराउँछ । यसर्थ, राजनीतिमा विचार प्रधान पक्ष हो ।

यहाँ देशलाई बुझ्नु भनेको के हो ? देशलाई बुझ्नु भनेको इतिहास बुझ्नु हो । भूगोल बुझ्नु हो । जाति, भाषा, धर्म र संस्कृति बुझ्नु हो । देश बुझ्नु भनेको जनजीवन, यसको एकता र संघर्षका पक्षहरू बुझ्नु हो । सामाजिक, आर्थिक सम्बन्धका तन्तुहरू बुझ्नु हो । इतिहास र वर्तमानको समीक्षाबाट मात्र राजनीतिले भविष्यको सपना देख्न सक्छ । अर्थात्, समयको समीक्षा गर्न ज्ञान, सीप र विचार चाहिन्छ । मानौं राजनीति देश चियाउने आँखीझ्याल हो । ज्ञान, विज्ञान, विवेक, विचार र साधनाको आँखीझ्याल । अर्थात्, राजनीतिले संसारलाई अंशअंशमा मात्र हेर्दैन, बरु अंशअंशलाई जोड्छ । जस्तो— रङहरू देख्नु र त्यसलाई जोडेर इन्द्रेणी बनाउनु । अर्थात्, रङहरूको थुप्रो लगाउनु मात्र राजनीति होइन । बरु रङहरू जोडेर रंगोली बनाउनु राजनीति हो । रंगोली बनाउन चेतना र विचार चाहिन्छ । त्यसैले मुसाहरूले कहिल्यै रंगोली बनाउँदैनन् ।

केही मान्छेहरू भन्छन्— दल खोल्ने हो, विकास गर्ने हो । केको विचार ? उनीहरू अर्ती दिन्छन्— भो, गणतन्त्र र राजतन्त्रको कुरा नगरौं । अथवा, गणतन्त्र भए पनि हुन्छ, राजतन्त्र भए पनि हुन्छ । मात्र विकास गर्ने हो । अर्थात्, उनीहरू विकासलाई एकलकाँटे धारणाबाट बुझ्छन् । उनीहरू ठान्छन्, विकास भनेको सडक हो । ठूलठूला घर हुन् । मान्छे धनी भए विकास हुन्छ । वस्तुतः यसरी उनीहरू विकासमा मानवीय पक्षहरूलाई छुटाउँछन् । तर विकास भनेको पूर्वाधार मात्र हैन, बरु हो समग्र जीवनको उन्नयन । जीवनमूल्य र सार्वभौमिकताको उन्नयन, जसलाई सबल बनाउँछ र समृद्ध गराउँछ राजनीतिले ।

यसर्थ, विकास आफैंमा भयंकर राजनीति हो । जस्तो— बाटो कहाँ बनाउने ? बाटामा कुद्ने गाडीहरू कस्ता हुन्छन् ? ती गाडीले बोक्ने सामान के हुन्छन् ? आयात, निर्यातको कुरा के हो ? मान्छेहरू कहाँ जान्छन् ? विकासको स्वामित्व जनतामा कसरी वितरण हुन्छ ? लोकतन्त्र कस्तो हुन्छ ? यी विकासका अहम् प्रश्न हुन् । र हुन्, भयंकर राजनीतिक प्रश्नहरू । यो अर्थमा विकास देशको राजनीति, अर्थनीति, सामाजिक व्यवस्था, शासकीय प्रबन्धन र लोकतन्त्रबाट भिन्न हुँदैन । त्यसैले विकास न राजनीतिबाट निरपेक्ष हुन्छ न त विचारबाट । कहीँकतै कसैले निरपेक्ष विकासको कुरा गर्छ भने त्यो मात्र अज्ञानता वा भ्रम हो ।

देशप्रेमको भाष्य

आजकल केही मान्छेहरूमा उल्काले देशप्रेम जागृत भएको छ । यो नराम्रो होइन । तर ती मान्छेहरू यसरी आफ्नो स्वरलाई चर्को बनाइरहेका छन् मानौं यो देशमा उनीहरू मात्र सच्चा देशभक्त हुन् । उनीहरू ठान्दछन्, पछिल्ला तीस वर्षमा देशको विकास नहुनु मुख्यतः देशप्रेम नभएर हो । अन्यथा हिजो देश स्वर्ग थियो । उनीहरूलाई लाग्छ, अहिले मान्छेले राष्ट्रिय गीत गाउँदैनन् । ‘श्रीमान् गम्भीर’ बिर्सिसके । मान्छेमा श्रीपेच र सिंहदरबारप्रति कुनै प्रेम छैन । आज पृथ्वीनारायण शाहको जन्मदिन मनाइँदैन । देशमा माओको कुरा हुन्छ, महेन्द्रको हुँदैन । जब काठमाडौंको अधिकार सुर्खेत वा जनकपुरमा पुग्छ, ती मान्छेहरू अतालिँदै भन्छन्— लौ, देश बरबाद भयो । जब कुनै दलित वा मधेसी वा महिला आफ्नो सार्वभौम अधिकारको कुरा गर्छन्, ती मान्छेहरू उफ्रन्छन्— लौ, यसरी कसरी देश बच्छ ? उनीहरू ठान्दछन्— अहिलेका राजनीतिक उपलब्धिहरू आयातित हुन् । आन्दोलनमा बगेको रगत भ्रम हो । हिजो राजा देशप्रेमी थिए । हिजो एक भाषा, एक वेश थियो ! त्यसैले देश एक थियो । हिजो काठमाडौंले देश जोगाएको थियो । तर आज जब राजाको गाथगादी हरण भयो, तब सच्चा देशभक्तहरू सकिए । अहिलेका राजनीतिक दलहरू सबै चोर हुन्, जो हरदम देश बेच्न तम्तयार छन् । त्यसैले उनीहरूको आह्वान छ— देश बचाऔं । अर्थात्, राजा आऊ, देश बचाऊ ।

यहाँ उनीहरूले भनेको देश के हो ? उनीहरू ठान्दछन्, देश भनेको उनीहरूले पढेको इतिहास हो । उनीहरूले गाएको गीत हो । उनीहरूले भोगेको रजगज हो । उनीहरूले बोल्ने भाषा हो । उनीहरूले लगाउने लुगा हो । उनीहरूका लागि देश भनेको दरबार हो । दरबारमा एउटा नायक बस्छ । र, त्यो नायकले आर्ज्याको माटो नै देश हो । कुनै बेला पञ्चहरू भन्थे— देश भनेको राजा हो । देशमा दरबार हुन्छ, राजा हुन्छन् र हुन्छ निरन्तर शासन गर्ने अविच्छिन्न वंशवृक्ष । पञ्चायतले यस्तै कथ्यहरू स्थापित गर्दै तीस वर्ष शासन गर्‍यो । तर वस्तुतः पञ्चहरूका लागि देश फगत सत्ता थियो । भोगविलास थियो । पदवी र पुरस्कार थियो । उनीहरू स्वयं कानुन लेख्थे र त्यसलाई मेट्थे । पञ्चहरूका लागि देश ख्वामितको पाउको धूलो थियो । के नयाँ देशभक्तहरूका लागि देश त्यही हो ?

देश भनेको जनता हो । देश भनेका मजदुर, किसान, गोठाला र खेतालाहरू हुन् । देश भनेको काठमाडौं मात्र होइन । धनगढी हो, सुर्खेत हो, जनकपुर हो । कुनै एक भाषाको कविता, गीत र कथा मात्र देश होइन । देश भनेका हाम्रो बहुजाति, बहुभाषा, बहुसभ्यता, अनेक धर्म, संस्कृति र सम्पदाहरू हुन् । जनताका लागि देश खेतमा झरेको पसिनाको ब्याड हो । आन्दोलनहरूमा सडकमा पोखिएको रगत हो । देश भनेको साझा ‘गुँड’ हो, जसले सबैलाई आड दिन्छ । अर्थात्, शासकहरूले कोर्ने कुनै भूगोलको चित्र, कविता र कथाहरूको तस्बिर मात्र देश होइन । देश भनेको नागरिक अधिकारको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो ।

त्यसो भए देशप्रेम के हो ? जब हामी देशलाई बृहत्तर अर्थमा हेर्छौं, देशप्रेमको अर्थ पनि बृहत्तर हुन जान्छ । जस्तो— नागरिकको सुख, समृद्धि, विकास र न्याय नै देशप्रेमको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो । त्यसो भए के यो राजनीतिभन्दा पृथक् हुन्छ ? हुँदैन, बरु यो राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक विषयसँग अविभाज्य हुन्छ । देशमा कस्तो राजनीतिक व्यवस्था चाहिन्छ ? कस्तो राजनीतिले जनतालाई समुन्नत भविष्य दिन्छ ? नागरिक सर्वोच्चता स्थापित गर्न गणतन्त्र चाहिन्छ कि राजतन्त्र ? धर्म, भाषा, संस्कृति र सभ्यताका तन्तुहरूलाई कसरी न्याय दिने ? यावत् प्रश्नहरूमा निरपेक्ष बस्नेहरू देशप्रेमी हुँदैनन् । अझ यसो भनौं, आधुनिक राज्यव्यवस्थामा पूर्ण लोकतन्त्रका आधारभूत सिद्धान्तहरूलाई संकुचित गर्नेहरू कोही पनि देशप्रेमी हुँदैनन् ।

केही मान्छेहरू देशप्रेमले असाध्यै ओतप्रोत भएका बेला प्रश्न गर्दछन्— हामीले माओ किन मान्ने ? लेनिन किन मान्ने ? अथवा, प्रश्न यो पनि हुन सक्छ— कसैले मार्क्स मान्छन् भने हामीले जंगबहादुर किन नमान्ने ? निश्चय नै कसैले हिटलर मान्दा हुन्छ, कसैले मुसोलिनी मान्दा हुन्छ र कसैले महेन्द्र । महेन्द्र पूर्वराजा हुन् । हाम्रा आफ्ना नागरिक हुन् । उनलाई माया गर्न पनि पाइन्छ । तर आफ्ना हुँदैमा राजनीतिमा उनको स्थान महत्त्वपूर्ण हुँदैन । विशेषतः अनुसन्धान, आविष्कार, ज्ञान, विज्ञान, दर्शन, कला, साहित्य, विचार, मानवता र मानवीय मूल्यको कुनै देश हुँदैन । यी साझा विषय हुन् ।

यो अर्थमा लोकतन्त्रको प्रश्न हो भने महेन्द्रलाई नमान्ने । मान्छेको उन्नत चेतना र आविष्कारको कुरा छ भने महेन्द्रलाई नमान्ने । खुला समाजको कुरा हो भने जंगबहादुरलाई नमान्ने । किनभने, उनीहरूले जे गरे त्यो सही थिएन । यदि सही लाग्दैन भने माओ, लेनिन र मार्क्सलाई पनि नमान्ने । तर मानव सभ्यतामा जोसुकैले कुनै बहुमूल्य योगदान गरेको छ भने उसलाई मान्ने । जुनसुकै देशको भए पनि मान्ने । अन्यथा कट्टर राष्ट्रवादी हुने नाममा संसारका ज्ञान, विज्ञान र आविष्कारलाई तिरस्कार गरेर हामी कहाँ पुगौंला ? त्यसैले खास सन्दर्भहरूलाई अलग गरेर महेन्द्र कि माओ वा जंगबहादुर कि मार्क्सजस्ता प्रश्नहरू गर्नु मान्छे भड्काउनु मात्र हो ।

राजनीति भावनात्मक विषय मात्र हैन । यो ठोस विषय हो । अतः देश, जनता, समृद्धि र न्यायको कुरा गर्दा लोकतन्त्र, जनताको आन्दोलन र त्यसका उपलब्धिहरूलाई कसैले निरपेक्ष भावमा हेर्छ भने त्यो वस्तुतः विकासवादी होइन । कुनै पनि व्यक्ति म गणतन्त्रवादी पनि हुँ, म राजावादी पनि हुँ वा म पुँजीवादी पनि हुँ र म साम्यवादी पनि हुँ भन्छ भने वास्तवमा ऊ केही पनि होइन । आज केही नहुनेहरू भोलि जे पनि हुन सक्छन् । जो जुनसुकै बेला जे पनि हुन सक्छन्, ती निकै खतरनाक हुन्छन् ।

प्रकाशित : पुस ५, २०७८ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एमाले महाधिवेशन : चार आश्चर्य 

एउटा कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्ना सपनाहरूलाई गैंडा र ओलीमा लगेर केन्द्रित गर्नुजस्तो गैरमाक्र्सवादी र सी–ग्रेड सोच अर्को के हुन्छ ? एउटा कम्युनिस्ट पार्टीले मजदुर, किसानहरूको सपनालाई ‘राइनोको मस्कट’ बनाएर खेलाँची गर्छ भने, योभन्दा ठूलो ‘जोक’ के हुन्छ ?
केशव दाहाल

कुनै बेला एमालेका महाधिवेशनहरूले नेपाली राजनीतिलाई महिनौं तरंगित पार्थे । पार्टीको वैचारिक कार्यदिशा, मुद्दा र कार्यक्रमहरूमाथि सघन छलफलहरू चल्थे । पार्टी सदस्यहरूका लागि त यस्ता अवसरहरू प्रेरणादायी हुन्थे नै, विरोधीहरूसमेत बहसमा अनिवार्य तानिन्थे । तलतलसम्म दस्तावेजहरू पुग्थे ।

साथै, त्यही अवसरमा प्रतिनिधि छनोटको निर्वाचन हुन्थ्यो, जसलाई हेरेर राजनीतिक सृजनशीलता र जडताका अनेकौं अनुभव लिन सकिन्थ्यो । त्यो एक जमानाको कुरा थियो । तर अहिले ? अहिले एमालेको दसौं महाधिवेशन सन्मुखमा छ । यद्यपि तयारी हेर्दा, यो इतिहासकै सबैभन्दा अराजनीतिक, व्यक्तिकेन्द्रित, सन्दर्भहीन र भुत्ते हुने देखिँदै छ । लाग्छ, एमालेमा अब जीवनको गतिशीलता सकियो । आलोचनात्मक चेत सकियो । नेताहरूको वैचारिक सामथ्र्य सकियो । पार्टीमा सदस्य कम र सेवकहरू ज्यादा हावी हुँदै गए । के एमालेहरू मान्छेको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र गरिमामा भन्दा दासतामा धेरै विश्वास गर्छन् ? के एमालेमा जीवनको उज्यालो सकियो ? आज एमालेको आसन्न महाधिवेशन र यसका आश्चर्यजनक सन्दर्भहरूमाथि विमर्श गरौं ।

पहिलो आश्चर्य

कुनै पनि राजनीतिक दलको महाधिवेशनलाई विचार, अनुभव र कार्यदिशाको एकमुस्ट अभिव्यक्ति मानिन्छ । त्यसरी नै तयारी गरिन्छ । त्यसरी नै प्रचार गरिन्छ । त्यसैको अभिव्यक्तिका लागि महाधिवेशनको लोगो बनाइन्छ । पार्टी कार्यालयहरू सजाइन्छन् । महाधिवेशनस्थल सिँगारिन्छ । दस्तावेजहरू छापिन्छन् । पर्चा, पोस्टर, परिचय कार्डहरू बन्छन् । सबै कुरामा विचारको संश्लेषण गर्ने प्रयत्न गरिन्छ । किनभने त्यसको प्रभावले सम्पूर्ण पार्टीपंक्तिमा नयाँ सपनाहरू जागृत हुन्छन् । चेतनाको नयाँ ज्योति बल्छ । यो प्रक्रियामा कम्युनिस्टहरू अझ सचेत हुन्छन् । भनिन्छ— कम्युनिस्ट पार्टीको महाधिवेशनमा प्रयोग हुने लोगो र झन्डामा पार्टीको सम्पूर्ण चेतना र सपना अभिव्यक्त हुन्छ । यो अर्थमा महाधिवेशनको लोगो र झन्डा विशेष हुन जान्छ, जो महाधिवेशनको विम्बात्मक तर केन्द्रीय अभिव्यक्ति हो ।

यो पटक एमालेले आफ्नो महाधिवेशनलाई कुनै वैचारिक परिघटनाका रूपमा प्रचार गरेको छैन । न विमर्श, न त बहस । त्यसैले उसले आफ्नो झन्डा किसान र मजदुरहरूका हातबाट खोसेर गैंडाको हातमा सुम्पिएको छ, जसमा न क्रान्तिको आह्वान छ, न त परिवर्तनको सपना । जहाँ जनताको भुइँ हिस्साको त झन् कतै संलग्नता नै छैन, जो धूलोमा परिश्रम गरिरहेको छ । यो पटक एमालेको झन्डा गैंडाले उचालेको छ । अन्यत्र जताततै छन् दौरा–सुरुवालमा सजिएका अध्यक्ष ओली । कापीमा, कलममा, भान्सामा, हलमा, ब्यानरमा, थालमा । अर्थात्, एमालेको महाधिवेशनमा या गैंडा छ, या त ओली छन् । यसको अर्थ के होला ? के यो महाधिवेशन ठोरीमा आयोजना भएको भए झन्डा भगवान् रामले उचाल्थे ? अथवा, के यो महाधिवेशन कोसीटप्पुमा गरिएको भए झन्डा अर्नाले उचाल्थ्यो ? एउटा कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्ना सपनाहरूलाई गैंडा र ओलीमा लगेर केन्द्रित गर्नुजस्तो गैरमाक्र्सवादी र सी–ग्रेड सोच अर्को के हुन्छ ? एउटा कम्युनिस्ट पार्टीले मजदुर, किसानहरूको सपनालाई ‘राइनोको मस्कट’ बनाएर खेलाँची गर्छ भने, योभन्दा ठूलो ‘जोक’ के हुन्छ ? राइनो एक विम्ब मात्र हो । मुख्य कुरा हो— म्यासेज । एउटा कम्युनिस्ट पार्टीको महाधिवेनशनमा राजनीति नहुनु र मात्र रमझम हुनु चिन्ताको विषय हो । एउटा राजनीतिक दलले आम मान्छेका मुद्दाहरूलाई नदेख्नु र सम्पूर्ण प्रचार व्यक्तिमा केन्द्रित गर्नुभन्दा ठूलो राजनीतिक आश्चर्य के हुन्छ ?

दोस्रो आश्चर्य

कम्युनिस्ट पार्टीका महाधिवेशनमा पार्टीले अंगीकार गर्ने सिद्धान्त, राजनीतिक कार्यदिशा र कार्यक्रम सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । जस्तो, एमालेको पाँचौं महाधिवेशनमा मदन भण्डारीले प्रस्तुत गरेको जनताको बहुदलीय जनवाद, जसले नेपाली राजनीतिमै महत्त्वपूर्ण बहस सृजना गरेको थियो । र, त्यो बहस अझै जारी छ । त्योभन्दा अगाडि पनि एमालेमा अनेक बहस भएका थिए । तर एमालेको दसौं महाधिवेशन सुनसान छ, किन ? यस्तो लाग्छ, एमालेले वैचारिक मन्थनको संस्कृति अन्त्य गरेको छ । पार्टीमा विचार सकिएको छ र सत्ता हावी हुँदै गएको छ । कम्युनिस्ट (?) पार्टीमा विचारको अन्त्य हुनु र उखानटुक्काहरूले पकड जमाउनु कस्तो अश्चर्य †

एमालेको राजनीतिक जीवनमा पाँचौं महाधिवेशको विशेष स्थान छ । त्यसपछि महत्त्वपूर्ण छन् आठौं र नवौं महाधिवेशनहरू, जसले झन्डै पचास वर्ष लामो समाज विश्लेषणको निष्कर्षलाई बदलेका थिए । अर्थात्, नेपाली समाजको चरित्र कस्तो छ, मुद्दाहरू के छन् र तिनलाई कसरी अवसरमा रूपान्तरित गर्ने भन्ने लामो बहसपछि एमालेले नवौं महाधिवेशनबाट सामन्तवाद सकिएको र नेपालमा पुँजीवादी युग सुरु भएको निष्कर्ष निकालेको थियो । निष्कर्ष थियो— ‘यद्यपि हाम्रो पुँजीवाद दलाल पुँजीवाद हो । यसलाई उत्पादनशील पुँजीवादमा रूपान्तरण गर्दै समाजवाद निर्माण गर्नुपर्छ ।’ यसो भनिरहँदा एमालेमा जबजलाई हेर्ने दुईवटा दृष्टिकोण थिए । एउटा समूह जबजको अन्धसमर्थक थियो, जसको नेतृत्व गर्थे केपी ओली । अर्को आलोचनात्मक समूह थियो, जसमा थिए माधव, झलनाथ र घनश्यामहरू । जबजका अन्धसमर्थकहरू यसलाई नेपाली क्रान्तिको सिद्धान्त मान्नुपर्ने धारणा राख्थे, जसलाई उनीहरू बहसको प्रस्थानविन्दु नभई पूर्णता ठान्थे । उनीहरूका लागि जबज वेद, कुरान, बाइबल थियो । यसको ‘कमा’ र ‘फुलस्टप’ सम्म पनि फेर्नु हँुदैन भन्ने उनीहरूको मत थियो । यसको अर्थ हुन्थ्यो— जनवादी क्रान्ति अझै बाँकी छ । तर त्यसका आलोचकहरू जबजको युग सकिएको र अब समाजवादी क्रान्ति गर्नुपर्ने मत राख्थे । यो समूह जबजलाई अझ विकास गर्नुपर्ने ठान्थ्यो । महाधिवेशनले माधव, झलनाथ र घनश्यामहरूको विचार पारित गर्‍यो । नेतृत्वमा आए ओली । अत: एमाले र माओवादीको एकता हुँदा ओलीले नवौं महाधिवेशनको वैचारिक निष्कर्षलाई पूर्वाग्रहसाथ छोडिदिए । त्यसयता जेजे भयो, त्यो ताजै छ ।

नवौं महाधिवेशनपछि एमाले ओलीको अध्यक्षतामा अगाडि बढ्यो । माओवादीसँग एकता भयो । भारी बहुमतका साथ पार्टी सरकारमा गयो । ओली प्रधानमन्त्री भए । जनताको बहुदलीय जनवादलाई व्यवहारमा सिद्ध गर्ने अवसर स्वयं ओलीका हातमा आयो । तर दुर्भाग्य, जसै ओली सरकारमा गए, उनले पार्टीको विचार, कार्यक्रम, चुनावी घोषणापत्र सबै बिर्सिए । जबजले पार्टीभित्र र बाहिर कतै पनि नेतृत्व गर्न सकेन । पार्टीमा विचार कम र गुट ज्यादा देखिँदै गए । अनेक स्वार्थ प्रकट हुँदै गए । भ्रष्टाचार बढ्यो । सुशासन घट्यो । सरकारले परिणाम दिन सकेन । त्यसै मेसोमा आफ्नै आन्तरिक कारणले पार्टी फुट्यो । अर्थात्, दुईतिहाइको सरकार ढल्यो । प्रदेशका सरकारहरू ढले । महत्त्वपूर्ण नेताहरूले पार्टी छोडे । पार्टी बदनाम भयो । जनताको खास हिस्सा असन्तुष्ट बन्दै गयो । यावत् संकटबाट गुज्रिएको एमालेमा यी प्रश्नहरू किन उठ्दैनन् ? आश्चर्य छ ।

किन यस्तो भयो ? दोष सिद्धान्तमा थियो कि व्यवहारमा ? दोष नेतृत्वमा थियो कि नीतिमा ? दोष प्रणालीमा थियो कि प्रयोगमा ? गणतान्त्रिक जनआन्दोलनपछिका पन्ध्र वर्ष किन खेर गए र राजनीतिक परिवर्तनले जनताको जीवन किन बदल्न सकेन ? के यसरी समाजवाद आउँछ ? समग्र नेपाली राजनीति आज यिनै प्रश्नहरूले घेरिएको छ । यो अर्थमा एमालेको महाधिवेशनमा छलफल गर्नुपर्ने यी निकै महत्त्वपूर्ण र गम्भीर प्रश्न हुन् । तर यी विषयहरूमाथि न विधान महाधिवेशनमा छलफल भयो, न त चितवनमा हुँदै छ । आफैंमाथि निर्मम समीक्षा नगरी दोष अरूमा खोजेर एमाले कता जान्छ ?

निश्चय नै, एमाले शान्त छ । हेर्दा लाग्छ, आन्तरिक लफडाहरू सकिएका छन् । गुटहरू सकिएका छन् । कचकच सकिएको छ । नेताहरूलाई हाइसन्चो छ । तर घनश्यामहरूको खटपटी कहाँ व्यक्त हुन्छ ? भीम रावलहरूको अभिमत कसरी प्रकट हुन्छ ? बोल्नुपर्ने विषयहरू छोपछाप पारेर कसरी महाधिवेशन सकिन्छ ? ओलीमाथि आम रूपमा गरिएका आलोचनाहरूको जवाफ नखोजी दुनियाँसामु मुख कसरी देखाउने ? कार्यकर्ताहरूले चितवनमा भेला भई ठूलठूलो स्वरमा माधव नेपाललाई गाली गर्नु त स्वादै हुन्छ, तर त्यो मात्र आत्मरति हो । के त्यसरी महाधिवेशनको दायित्व पूरा हुन्छ ? ख्याल राखौं, राजनीतिक दायित्वबिनाको महाधिवेशन मात्र गाईजात्रा हो, जसले मनोरञ्जन त दिन्छ, तर इतिहासको भारी उठाउन सक्दैन ।

तेस्रो आश्चर्य

महाधिवेशनमा प्रतिनिधिहरूको भूमिका ज्यादै ठूलो हुन्छ । यसर्थ नै पार्टीहरूमा महाधिवेशन प्रतिनिधि छनोटको विधि, प्रक्रिया र उपस्थिति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, जो आफैंमा लोकतान्त्रिक, सहभागितामूलक र पारदर्शी हुनुपर्छ । तर अहिले एमालेभित्र महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू सर्वसम्मत गर्ने जोडदार अभियान चलेको छ । परिणाम, तलतल सहमतिका अनेक बैठक हुँदै छन् । हेर्दा राम्रो लाग्ला । ‘सर्वसम्मत’ आफैंमा गज्जबको शब्द हो । तर सर्वसम्मत बनाउने नाममा एमालेभित्र इतिहासमै पहिलो पटक सबैभन्दा धेरै केन्द्रीयता हावी हुँदै छ । नेतृत्वले जताततै हस्तक्षेप गर्दै छ । मुख्यत: पाँचौं महाधिवेशनबाट पार्टीले सुरु गरेको आन्तरिक लोकतन्त्रको अभ्यास पच्चीस वर्षपछि अन्त्य हुँदै छ । अर्थात्, महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू सर्वसम्मत बनाउने नाममा संगठित सदस्यहरूको हक खोसिँदै छ । यो हेर्दा साधारण लाग्छ, तर यसले एमालेका आठ लाख सदस्यको सार्वभौमिकता समाप्त बनाउँदै छ । सदस्यहरूलाई मात्र संख्यामा गणना गर्ने तर उनीहरूलाई सचेत र जीवन्त कार्यकर्ताको दर्जा नदिने यो निकै दुर्भाग्यपूर्ण कदम हो ।

त्यसो त नेतृत्व छनोटमा पनि एमालेभित्र प्राधिकार हावी हुँदै छ । अर्थात्, ओली । पार्टी संगठनलाई नदीजस्तो चलायमान गर्नु आजको आवश्यकता हो । र, ताजा नेतृत्वको सम्भावनालाई राजनीतिक दलहरूले सदैव खुला राख्नुपर्छ । तर एमालेभित्र पुराना मान्छेहरूको वर्चस्वलाई ओली कमरेडको तजबिजमा मिलाइँदै छ । कसैको तजबिजले बनेको नेतृत्व कोप्रति उत्तरदायी हुन्छ ? भन्नुपर्दैन ।

कुनै बेला एमालेमा ‘पुस्ता हस्तान्तरण’ को विषय निकै चर्चामा थियो । तर त्यो अहिले सामसुम छ । अर्थात्, स्वयं त्यसका अभियन्ताहरू मौन छन् । या त उनीहरूमा त्रास छ, अथवा लोभ । त्यसैले उनीहरू अहिले चाकडीमा छन् । अध्यक्ष ओलीको आशीर्वादमा आफ्नो भविष्यलाई सुरक्षित गर्न खोज्ने यो प्रवृत्तिबाट दीक्षित एमालेको नयाँ पुस्ता कस्तो होला ? सहभागितामूलक लोकतन्त्र, गतिशील नेतृत्व, नो भोट, एक व्यक्ति दुई कार्यकालजस्ता विषयहरू आम बहसमा आइरहेका बेला एमाले स्वयं भने उल्टो बाटोमा देखिनु कस्तो दुर्भाग्य † राजनीतिलाई अझ धेरै सामूहिक, जनमुखी र लोकतान्त्रिक बनाउनुपर्ने माग भइरहेका बेला एमाले कार्यकर्ताहरूले आफ्नो लोकतन्त्रलाई व्यक्तिको पाउमा टक्य्राउनुजस्तो उल्टो र आश्चर्यजनक काम अर्को के हुन्छ ?

चौथो आश्चर्य

या त आफैंभित्रका आश्चर्यहरूलाई नदेख्नु या त्यसैमा रमाउनु एमालेको चौथो आश्चर्य हो । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमाथि यत्रो आक्रमण भैरहँदा एमाले किन चुपचाप ? पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनले किन परिणाम दिइरहेको छैन ? भुइँ किन असन्तुष्ट छ ? एउटा राजा फालेर ल्याइएको गणतन्त्रले किन सयौं राजा जन्मायो ? संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई आफ्नै दुष्कर्मले कतै बदनाम त गर्दै छैन ? राजनीतिक परिवर्तनको स्वामित्व लिने र जनताको अवस्था बदल्ने प्रयत्नमा एमालेको प्रतिबद्धता खोइ ? के यी प्रश्नहरूको अर्थ र औचित्य सकियो ?

राजनीतिक नैतिकताको स्खलन आजको ठूलो समस्या हो । विश्लेषकहरू भन्छन्— यो विकृतिको नेतृत्व स्वयं एमालेले गरिरहेको छ । स्वयं कम्युनिस्टहरूमा सत्ता, शक्ति र सम्पत्तिको असीमित भोक देखिँदै छ । कतै पनि सांस्कृतिक उन्नयन, उदारता, निष्ठा र सरलता छैन । राज्यका अंगअंगमा दलालहरू हावी हुँदै गए । राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनका एजेन्डाहरू हराए; हावी भए स्वार्थका भालेहरू । पार्टी कार्यालयहरू लोकतन्त्रका मन्दिर बन्नुपर्ने, लालदरबार बन्न पुगे । एउटा समाजवादी पार्टीले यो विषयमा चिन्ता गर्नु पर्दैन ? खै, एमालेका सदस्यहरूमा यसको चिन्ता र चासो ?

सर्वत्र गुनासो छ, राजनीति गतिशील भएन । गतिशील हुनुको अर्थ युगको नेतृत्व गर्नु हो । गतिशील हुनुको अर्थ विचार, संगठन, मुद्दा, संस्कृति र सपनाहरूमा नयाँपन हो । गतिशील हुनुको अर्थ अझ धेरै लोकतान्त्रिक र अग्रगामी हुनु हो । तर एमाले कसरी उल्टो बाटो हिँड्न पुग्यो ? समय–चेतना, संकल्प र गति खै ? व्यवस्था बदलियो तर पार्टी बदलिएन । किन यस्तो भयो ? के यावत् विषयपट्टि आँखा चिम्लिएर ‘आई लभ यु’ को नाराले देश बन्छ ?

अहिले एमालेमा रमाइलै होला । अध्यक्ष ओलीका चुड्किलाहरू सर्वत्र छन् । हाँस्न पाइएकै छ । सभाहरू भएकै छन् । पैसा उठेकै छ । पार्टीसत्तामा रजगज छ । तर गाली गर्नु, हाँस्नु, रमाउनु र राजनीति गर्नु सायदै फरक कुरा हो । बितेका तीस वर्ष एमालेले सत्तामा बसेर के गर्‍यो ? र, अब उसले आफ्नो राजनीतिक औचित्य कसरी पुष्टि गर्छ ? एमालेले आफ्नो महाधिवेशनलाई प्रहसन मात्र नबनाओस् । अन्यथा यो अपराधका लागि उसले कुनै दिन इतिहाससँग क्षमा माग्ने अवसर पनि पाउनेछैन ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७८ २१:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×