सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमका तीन प्रश्न- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमका तीन प्रश्न

आज दिइएको सामाजिक सुरक्षाको बजेटलाई भविष्यमा कुन स्रोत प्रयोग गरेर निरन्तरता दिने भन्ने मेसो पाउन नसक्दा केही विकसित देश पनि समस्यामा परेका उदाहरण हामीले सुन्ने गरेका छौं । यस्ता उदाहरणबाट शिक्षा लिएर भविष्यका सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम निर्धारण गर्नुपर्ने चुनौती हामीलाई छ ।
विश्व पौडेल

प्रश्न १ : सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम सञ्चालन
समाजमा पछाडि परेका व्यक्तिहरूलाई अगाडि ल्याउने वा तिनीहरूलाई जीवनको आधार तयार गर्न मद्दत गर्ने भन्ने प्रश्न हाम्रो मुलुकमा २००७ सालको परिवर्तनपछि मुख्य रूपले उठ्न थालेको हो । २०१६ सालको बीपी कोइरालाको सरकारले नेपालमा पहिलो पटक बिर्ता उन्मूलन तथा प्रगतिशील कर पद्धतिको सुरुआत गरेको थियो ।

बीपी प्रथम राजनेता थिए, जसले व्यक्तिको राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई आर्थिक सक्षमतासँग जोडे । त्यसैले उनले सरकारले सहयोग गर्नुपर्ने पात्रका रूपमा एक साधारण, राम्रो कपडा लगाउन नसक्ने, किसानको कल्पना गरे जसको आर्थिक उत्थान सरकारी योजनाहरूको लक्ष्य हुनुपर्छ भन्ने उनको सोचाइ थियो । मुलुक सबैको साझा हो, सरकारको दायित्व एकातिर व्यक्तिहरूको स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्ने हो भने अर्कातिर मुलुकका स्रोतमाथि केही व्यक्तिको नियन्त्रण हुन नदिने हो भन्ने उनको मत थियो ।

निमुखा, गरिबगुरुबालाई राज्यले हेर्नुपर्छ भन्ने कुरा अहिले स्थापित भैसकेको छ । २००८ सालमा आएको नेपालको पहिलो बजेटमै तत्कालीन अर्थमन्त्री सुवर्णशमशेरले लेखेझैं समृद्धि बढाउने र सँगसँगै मुलुकमा असमानता घटाउने दायित्वलाई त्यसपछिका सरकारहरूले छोड्न सकेका छैनन् । तर सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरूमा एकरूपता नहुनु र तिनको प्रशासन राम्रोसँग नहुनु अहिले एउटा समस्या बनेको छ । सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरू छरिएका छन् । विभिन्न खालका राहत कार्यक्रमहरू गृह मन्त्रालय, छात्रवृत्तिका कार्यक्रमहरू शिक्षा मन्त्रालय र रोगव्याधि तथा रोगीहरूलाई दिने सहयोगसम्बन्धी कार्यक्रमहरू स्वास्थ्य मन्त्रालयमार्फत चलाइएका छन् । केही कार्यक्रम महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय अन्तर्गतका निकाय, श्रम रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय, भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले चलाएका छन् । प्रदेश तथा स्थानीय तहहरूले पनि यस्ता कार्यक्रम ल्याएका छन् । विभिन्न नाममा ८० भन्दा बढी कार्यक्रम चलाइएका छन् ।

यीसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू छन् । एक— यी धेरै सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूबीच समन्वय छ कि छैन ? कसैले दोहोरो पाउने र कसैले नपाउने स्थिति कत्तिको छ ? पाउनुपर्नेले नपाएका र नपाउनुपर्नेले पाएका घटना कति छन् ? साबिक स्थानीय विकास मन्त्रालयमार्फत स्थानीय निकायहरूबाट सञ्चालन हुँदै आएको वृद्ध भत्ता, एकल महिला, लोपोन्मुख जाति तथा जनजातिहरूलाई दिइने सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणमा, विश्व बैंकको सन् २०१२–१३ को अध्ययनमा, २१ प्रतिशत ‘इन्क्लुजम एरर’ (अर्थात् नपाउनुपर्नेले पाएको) र ४१ प्रतिशत ‘एक्स्क्लुजन एरर’ (अर्थात् पाउनुपर्नेले नपाएको) पाइएको थियो । त्यसपछि कम्तीमा कम्प्युटरीकृत गरौं, एक्सलमा पनि राखौं भनेर सबै प्रापकको रेकर्ड तयार गर्दा भत्ता पाउनेहरूको संख्याको दोहोरोपना २० प्रतिशतले घटेको थियो । एक अध्ययनअनुसार, गत वर्ष वृद्ध भत्ता १४ लाख ६५ हजार जनाले पाए । विश्व बैंककै सन् २०१६ को अर्को एक अध्ययनअनुसार करिब ७० प्रतिशत वृद्धवृद्धा र एकल महिलाले मात्रै भत्ता पाएका छन् । हाम्रो सरकारले तोकिदिएको मापदण्डभित्र पर्ने करिब ३० प्रतिशत मानिस भत्ता पाउनबाट छुटिरहेका छन् । यस्ता समस्याहरूको समाधानमा, यसको राम्रो उपयोगका लागि अहिले भएको मन्त्रालयको संरचना नै सक्षम छ कि यसलाई अर्कै निकायले हेर्नुपर्छ ?

दुई— के हामी खर्च धान्न सक्ने स्थितिमा छौं ? २०५९ सालमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को १ प्रतिशत हुने गरेको सामाजिक सुरक्षा खर्च २०७७–७८ मा लगभग ४ प्रतिशत (अर्थात् १४७ अर्ब) पुगेको छ । हाम्रो कमजोर भूगोलका कारण जनताले विभिन्न जोखिम झेलिरहेका छन्, जसरी गएको कात्तिकको बेमौसमी वर्षाले हामीलाई अर्बौंको क्षति पुर्‍यायो, सरकारले जनतालाई राहत दिन धेरै रकम खर्चिनुपर्‍यो । हाम्रो मुलुकले बेमौसमी वर्षा, भू–क्षय, पहिरोजस्ता समस्या भोगिरहनेछ । सरकारले कतिसम्म दिन सक्छ ? दिने स्रोत के हुन सक्छ ?

यी दुइटै प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने बेला भैसकेको छ । धेरै सरकारी कार्यालयमा छरिएका सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरूलाई एकद्वारमा ल्याउनु जरुरी छ भन्नेमा सबैतिर एक हदको सहमति देखिन्छ । उक्त एकद्वार संस्थाले हरेक तीन महिनामा यस्ता अनुदान प्राप्त गर्ने व्यक्तिहरूको सूची प्रकाशित गर्नुपर्छ । किनकि अहिले धेरै ठाउँमा र स्थानीय तह तथा प्रदेशमै पनि सामाजिक सुरक्षाका विभिन्न कार्यक्रम चलाइएका छन् । तिनको एकीकृत गणना गर्न सकिएको छैन । त्यसबाहेक योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रममा सकेसम्म धेरैको सहभागिता भए भविष्यको ऋण र वित्तीय अप्ठेरोपनलाई टार्न सकिन्छ भन्नेमा पनि धेरै जना सहमत देखिन्छन् । नत्र एकातर्फ मागीमागी विकास खर्च गर्नुपर्ने स्थिति र अर्कातर्फ ठूलो सामाजिक सुरक्षाको व्ययभार सधैं सँगै अघि लैजान गाह्रो हुनेछ ।

प्रश्न २ : नगद वा कार्यक्रममा आधारित सामाजिक सुरक्षा

सामाजिक सुरक्षा कस्तो खालको हुनुपर्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ । यसको उत्तर दिनका लागि वास्तवमा वृद्धभत्ता एक महत्त्वपूर्ण मानक हो । धनी र गरिब दुवैलाई समान रूपमा दिइने भएकाले यो भत्ताले असमानता घटाउँदैन । यदि धनीहरू धेरै बाँच्छन् भनेर मान्ने हो भने भत्ताको अहिलेको वितरण पद्धति एक अर्थमा प्रतिगामी चरित्रको (रिग्रेसिभ) पनि छ, तथापि नगद हस्तान्तरण गरिने यो कार्यक्रम जनप्रिय छ ।

अन्य केही सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम हेरौं । २०५३ सालमा अर्थमन्त्री रामशरण महतले ४० जिल्लामा अनिवार्य तथा निःशुल्क प्राथमिक शिक्षा लागू गर्ने घोषणा गरेका थिए । अछाम, डोटी, बाजुरा, मुगु, हुम्ला, कालीकोट, जुम्ला, जाजरकोट, डोल्पा, बझाङमा निम्न वर्गका छात्राहरूलाई विद्यालय गएमा छात्रा भत्ता दिने कार्यक्रम उनले ल्याएका थिए । शिक्षा, सामाजिक क्षेत्रको विकासका लागि ‘ट्वेन्टी–ट्वेन्टी’ (२०/२०) नीति ल्याइएको थियो जसअन्तर्गत गरिबी निवारणका लागि सरकारी खर्च र वैदेशिक सहायताको २० प्रतिशत आधारभूत शिक्षा, स्वास्थ्य र ग्रामीण खानेपानीमा लगाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो । साथै सरकारी कोषहरूलाई पनि गरिबको कल्याणमा प्रयोग गर्ने नीतिअनुरूप ग्रामीण विकास कोषको २५ प्रतिशत मानव विकास, सामाजिक सुरक्षा तथा कल्याणमा लगाउनुपर्ने घोषणा गरियो ।

२०५४ सालमा अर्थमन्त्री रवीन्द्रनाथ शर्माले गरिबी निवारणको प्रमुख औजारका रूपमा, पञ्चायतकालभरि भन्ने गरिएकै, कृषिमा सुधार र रोजगारीमा वृद्धिलाई लिएका थिए । त्यस बेला भर्खर तयार गरिएको दीर्घकालीन कृषि अवधारणापत्रलाई लागू गरेमा गरिबी ४५ प्रतिशतबाट १२.५ प्रतिशतमा घट्ने विश्वास लिएका शर्माले व्यावसायिक तालिम परिषद् र रोजगारी प्रवर्द्धन आयोगजस्ता निकाय प्रयोग करिब ३ लाख जनतालाई सीपमूलक तालिम दिने घोषणा गरेका थिए ।

२०५५ सालमा अर्थमन्त्री रामशरण महतले पुनः प्रत्यक्ष नगद वितरण र हस्तान्तरणका अन्य केही कार्यक्रम ल्याए । प्रत्येक संसदीय क्षेत्रबाट २०० जनाका लागि वैदेशिक रोजगारीको अवसर मिलाउने, द्वन्द्वको असर परेका २५ जिल्लामा ‘विशेष क्षेत्र विकास कार्यक्रम’ चलाउने, प्राथमिक विद्यालयमा पढ्ने दलित विद्यार्थीहरूलाई २५ रुपैयाँ छात्रवृत्ति दिने कार्यक्रमका अलावा २०४५ सालका भूकम्पपीडितहरूलाई १० हजारसम्मको ऋणसहित सम्पूर्ण ब्याज मिनाहा गर्ने, २०५० सालका बाढीपीडितहरूका हकमा ७५ प्रतिशतसम्म मिनाहा गर्ने, ग्रामीण लघु कर्जा विकास केन्द्र स्थापना गर्नेजस्ता कार्यक्रम उनले प्रस्ताव गरे ।

धेरैजसो लक्षित समूहलाई हेरेर ल्याइएका यी कार्यक्रमको चर्चा नै भएन । नेपाली कांग्रेसले पछि एकलौटी बहुमत ल्याउँदा २०५६ सालमा ‘गरिबसँग विश्वेश्वर कार्यक्रम’ ल्याएको थियो, जसले मुख्य गरी गरिब परिवारलाई ऋण अनुदान दिएर व्यवसायी बनाउने सुरुआती लक्ष्य लिएको थियो । उदाहरणका लागि, हरेक निर्वाचन क्षेत्रका १०० परिवार गरी कुल २० हजारभन्दा बढी परिवारलाई छोराछोरीको पढाइ, स्वास्थ्य, साना व्यवसाय आदिमा प्रयोग गर्न ३० हजार रुपैयाँसम्मको ऋण सहयोग ५ प्रतिशत दरमा प्रवाह गर्ने यस कार्यक्रमको लक्ष्य थियो । गरिबी निवारणजस्ता कोषहरू स्थापना गरेर स्थानीय पूर्वाधारमा लगानी गर्ने तथा व्यावसायिक प्रयोजनका लागि गरिब परिवारलाई लघुकर्जा दिने कार्यक्रम पनि त्यही बेला आए ।

बिनासर्त र वर्गनिरपेक्ष नगद हस्तान्तरणका कार्यक्रमहरू लोकप्रिय हुनु एवं तिनमै बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँ थप्दै जाँदा भोट र लोकप्रियता थपिँदै जाने स्थिति बन्नु अहिलेका सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूलाई कसरी विपन्नमुखी बनाउने भन्ने कुराको प्रमुख चुनौती हो । कुनै कार्यक्रम (जस्तो— बाख्रापालन, लघु व्यवसाय) मा आधारित सामाजिक सुरक्षा सफल भएमा त्यसले विपन्न वर्गलाई दिगो सहयोग गर्न सक्छ । सरकारको लक्ष्य यस्ता कार्यक्रममार्फत गरिबी घटाउने नै हुनुपर्छ । तर के बिर्सनु हुन्न भने, कार्यक्रममा आधारित सामाजिक सुरक्षा अन्य धेरै कारणले पनि चुनौतीपूर्ण छ । राष्ट्रव्यापी कार्यक्रमहरू मूल्यांकन गर्न सक्ने क्षमता हामीमा अझै छैन । यस्ता मूल्यांकन गर्न उच्चस्तरका जनशक्तिहरू चाहिन्छन् र ती महँगा पनि हुन्छन् । त्यसैले केन्द्रमा भएका भ्रष्टाचारका एक–दुई घटनालाई आधार बनाएर यिनको समग्र मूल्यांकन नगरी यी कार्यक्रम असफल भए भन्ने चलन पनि छ जसले समग्र कार्यक्रमलाई न्याय नगरेको हुन सक्छ ।

त्यसैले नगद हस्तान्तरणमा आधारित सामाजिक सुरक्षा चाहिँदैन भन्न मिल्दैन । यो वर्ष कोभिड–प्रभावित ५ लाख परिवारलाई दिइएको नगद अनुदानलाई कसरी लिने ? यो एक पटक मात्र दिइएको अनुदान थियो जुन विशेष परिस्थितिमा अप्ठेरोमा परेकालाई दिइएको हो । यसले हरेक वर्ष बजेटमा बोझ ल्याउँदैन र भविष्यका सरकारहरूलाई प्रभावित पनि पार्दैन । यसले सरकारले बैंकिङ क्षेत्रबाट ऋण लिनेलाई राहत दिइसकेपछि, अन्य विभिन्न क्षेत्रलाई विभिन्न राहत दिएपछि छुटेका, जागिर गुमाएका, सडकमा बसेर व्यापार गर्नेसहित अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गरेर रोजगारी गुमाएका व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरेको थियो । भविष्यमा यसको प्रभाव मूल्यांकन गरौंला, तर कोभिड महामारीजस्तो अप्ठेरो परिस्थितिमा सरकारले राहत अनुदान दिनुभन्दा नगद अनुदान लक्षित वर्गलाई दिनु सही हुनेछ जस्तो देखिन्छ । यसले के पनि देखाउँछ भने, सामाजिक सुरक्षाहरू नगदमा आधारित र कार्यक्रममा आधारित दुवै हुन सक्छन्, तर कुन बेला के गर्ने भनेर विवेकपूर्ण रूपले छुट्याउने जिम्मा सरकारको हो ।

प्रश्न ३ : सामाजिक सुरक्षाको दिगोपन

पुराना र नयाँ सरकारहरूका बीचमा केही तात्त्विक फरक छ । २००८ सालमा सरकार ‘सानो’ थियो । त्यो बेलासम्म नागरिकलाई खासै सरकार चाहिँदैनथ्यो । सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, पानी, बिजुलीजस्ता सुविधा दिँदैनथ्योÙ नागरिकले पनि खासै कर तिर्दैनथे । २००८ सालमा सरकारले ३ करोड रुपैयाँ वार्षिक राजस्व उठाउने लक्ष्य राख्दा त्यो सम्भवतः तत्कालीन जीडीपीको २ प्रतिशतजति थियो । २०३० सालसम्म पनि जीडीपीको ५ प्रतिशत हाराहारी मात्र कर उठ्थ्यो ।

आधुनिक राज्यबाट नागरिकले शिक्षा, स्वास्थ्य र सडकको आशा गर्छन् । त्यसको बदलामा उनीहरूले तिर्ने करको भारी पनि बढ्दै छ । केही वर्षयता नेपाली राज्यले जीडीपीको २० देखि ३० प्रतिशतसम्म कर उठाउँछ र ३५ प्रतिशतजति खर्च गर्ने लक्ष्य राख्छ । २००७ सालअघि र अहिलेको सरकारमा प्रमुख फरक के छ भने, त्यो बेला शिक्षा, स्वास्थ्य वा कुनै पनि सामाजिक सुरक्षाको शीर्षकलाई नैसर्गिक अधिकारका रूपमा मानिँदैनथ्यो । २००७ सालको परिवर्तनको र बीपीजस्ता नेताको हाम्रो मुलुकमा परेको लामो प्रभावको एक प्रमुख क्षेत्र यही हो ।

हाम्रो देशको आर्थिक व्यवस्थाको एक प्रमुख सत्य के हो भने, गरिबी समुदाय वा भूगोलनिरपेक्ष छैन । केही समुदाय र केही क्षेत्र जुनसुकै क्राइटेरियाबाट हेर्दा पनि पछाडि छन् । बजार र आम्दानीका अवसरहरू पनि सीमित रूपमा मात्र विकसित भएका छन् । यसैले पछाडि परेका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई केही समयसम्म सहयोग र सरकारी समर्थन चाहिन्छ । यसरी आफ्ना जनतालाई अगाडि बढ्न सहयोग गर्नु स्वतन्त्रता वा उदार अर्थव्यवस्थाको सिद्धान्तविपरीत हैन ।

सरकारको दायित्व धनीहरूलाई जाने सामाजिक सुरक्षाको खर्च कम गर्दै जानु र त्यसलाई विपन्नहरूको जीवनस्तर उठाउन प्रयोग गर्नु पनि हो । कहाँ ‘युनिभर्सल सर्भिस’ दिने, कहाँ केही समुदायलाई मात्र सहयोग गर्ने, कति कर उठाउँदा निजी क्षेत्रलाई भार हुँदैन र राज्यको दिगो आम्दानीको स्रोत रहिरहन्छ भन्ने निर्धारण गर्ने र यसरी समग्र मुलुकलाई अगाडि बढाउँदै लैजाने भन्नेमा पनि सरकारहरू स्पष्ट हुनुपर्छ । आज दिइएको सामाजिक सुरक्षालाई भविष्यमा कुन स्रोत प्रयोग गरेर निरन्तरता दिने भन्ने मेसो पाउन नसक्दा केही विकसित देश पनि समस्यामा परेका उदाहरण बेलाबेला हामीले सुन्ने गरेका छौं । यस्ता उदाहरणबाट शिक्षा लिएर भविष्यको सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम निर्धारण गर्नुपर्ने चुनौती हामीसँग छ ।

खर्चको आकार भने जेसुकै गरे पनि बढ्दै जाने देखिन्छ । अबका समस्याहरू समाजले मिलेर लड्नुपर्ने खालका छन् । बाढी, पहिरो, भूकम्प, भू–क्षय, मौसम परिवर्तनजस्ता घटनाहरू बढ्ने सम्भावना छ र व्यक्ति एक्लैले लड्न सक्ने घटना हैनन् यी । सरकारको उपस्थिति हुनैपर्ने शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायातजस्ता क्षेत्र र सरकारले सञ्चालन गर्ने विद्युत्लगायतका ‘नेचुरल मोनोपोली’ हुने व्यवसायहरूमा राज्यको भूमिका आगामी दिनमा बढ्दै जाने देखिन्छ । यसका लागि वित्तीय स्रोत फेरि निजी क्षेत्र र त्यहाँबाट उठ्ने कर नै हो । यसैले विपन्न वर्गलाई दिगो रूपमा सहयोग गर्न सक्ने बन्न पनि मुलुकभित्र आर्थिक गतिविधि बढाउनुपर्ने र ती आर्थिक गतिविधिलाई कर छल्न नसक्ने गरी सञ्चालन गर्नुपर्ने चुनौती छ ।

सरकारको अनुहार मुख्य गरी विपन्न व्यक्तिहरूका आँखामा, यसले चलाएका सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरूमा प्रतिविम्बित हुन्छ । यसैले भएका कार्यक्रमहरूको सञ्चालनलाई कसरी विपन्नमुखी बनाउने भन्ने प्रश्न अहं हो । कृषि मन्त्रालयबाट सञ्चालित विभिन्न अनुदान, राष्ट्र बैंकले दिने बैंकिङ क्षेत्रमार्फत प्रवाह हुने अनुदान, योजना आयोगले निर्धारण गर्ने समपूरक र विशेष अनुदानहरूबाट गरिब जनताले कति फाइदा लिएका छन् भन्ने प्रश्न पनि छ । यदि बैंकहरूले अनुदान दिनुको सट्टा दण्ड तिर्न सजिलो मानेका छन्, गाविस तथा प्रदेशमा गएका अनुदानहरू लक्षित समुदायले भन्दा हुने–खानेले लिएका छन् भने त्यसमा सरकार कठोर हुनुपर्छ र योजना आयोगको उपाध्यक्षका हैसियतमा वर्तमान सरकार कठोर हुनेछ भन्नेमा म विश्वास दिलाउन चाहन्छु । यी कार्यक्रमको सफल कार्यान्वयनले राज्यको उदार अनुहार प्रक्षेपित त हुन्छ नै, यसले भविष्यका अनुदानको खर्च पनि कम गर्छ ।

पौडेल राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर १७, २०७८ ०८:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जुन २६ को सपना 

फर्केर हेर्दा लाग्छ, जीवनमा कुनै एकबेला हामी जतिसुकै अप्ठेरोमा परे पनि अन्ततोगत्वा जीवनले धेरै मौका दिन्छ । जीवन एउटा रूखजस्तै हो । एउटै पात बाँकी नभई झरेको रूखको केही समयपछि पालुवा लागेर हरियाली आउने स्थिति भएझैं निराशा नै निराशा र असफलताले जिजीविषा हराएको जीवनमा पनि धैर्य राखेर कुर्ने हो भने पालुवा चढ्न सक्छ । 
सुशील कोइरालाले भने–  तपाईंले पूर्व चितवन छोडेर पश्चिम चितवनमा घरजम गर्ने निर्णय लिनुअघि पूर्व चितवन राम्ररी बुझ्नुस् । 
विश्व पौडेल

सामान्यतया अगस्ट लागेपछि बर्कलीमा केही हप्ता तातो सुरु हुन्थ्यो । स्थानीयहरू त्यसलाई ‘हिट वेभ’ भन्थे । मेरी घरभेटी बज्यै एक जना वृद्धा थिइन्, जो एक्लै बस्थिन् । क्यालिफोर्निया सुक्खा हुँदै छ भन्ने कतै पढेदेखि नै कोठामा बस्नेहरूले पानी धेरै खर्च नगरून् भन्ने उनको चाहना हुन थालेको थियो ।

तिनी धेरै पढेकी महिला थिइनन् र मलाई थाहा भएसम्म घरभाडा उनको आम्दानीको प्रमुख स्रोत थियो । त्यसो त बर्कलीमा अन्य घरभेटीहरू पनि अप्ठेरा नै भएको खबर मेरा साथीहरू ल्याउँथे । म त्यसैले जसरी पनि मिल्ने कोसिस गर्थें, सकेसम्म हाँस्थें– उनले बुझे पनि नबुझे पनि, महत्त्व दिए पनि नदिए पनि केही मजाकका कुरा, केही नयाँ कुरा सुनाउँथे र समयमै भाडा बुझाउँथे । उनको मप्रतिको बानीवयहोरा सधैं उस्तै थियो– जोकमा पनि सकेसम्म नहाँस्ने, नबुझेझैं गर्ने गर्थिन् । उनी मलाई चिढ्याउन पनि चाहन्नथिन्, नजिक हुन पनि चाहन्नथिन् ।

‘धनी देशका विद्यार्थी त ठीकै छन् । तर, क्यानाडा, जापान, पश्चिम युरोप, पूर्वी एसियाका केही र खाडीका केही देशबाहेक अन्य ठाउँका विद्यार्थीहरू धेरै नजिक हुन दियो भने आफ्नो देशको दुःखको कुरा सुनाएर बेलामा बहाल नतिर्ने दाउ खोज्छन् भन्ने पनि यी घरभेटीमध्ये कतिलाई परेको छ’, एकदिन मेरो थाई साथीले भन्यो । हुन पनी मैले भाडा लिएर बसेको घरमा म बस्ने तलामा पहिल्यै एउटा इरानी केटा बसेको थियो, जो दिनदिनै इरान सरकारलाई गाली गर्थ्यो, आफ्नो परिवारका सदस्यलाई सत्य, न्याय, प्रजातन्त्र र धार्मिक अल्पसंख्यकको पक्षमा लाग्दा कसरी प्रताडित गरिएको छ भन्ने सुनाउँथ्यो र बूढीले पनि उसको दुःखका कथा सुनेर उसलाई पहिल्यै केही मद्दत गरिसकेकी थिइन् । त्यस इरानीबाहेक अर्को एक अमेरिकी, टाम, पनि त्यही तलामा बस्थ्यो ।

मुख्य कुरा उक्त घर मेरा लागि घरजस्तो भइराखेको थिएन । देख्दा हेल्लो भन्थें, घरभेटीलाई, त्यो इरानीलाई र टामलाई, जो थोत्रो सर्ट लगाउँथ्यो । नब्रास्काबाट एक जना समलिंगी मित्रको पछि लागेर क्यालिफोर्नियाको उत्तरी सहरी क्षेत्रमा आएको टाम नजिकैको एउटा डिपार्टमेन्टल स्टोरमा जुत्ता बेच्ने काम गर्थ्यो । एकदिन आफ्नो साथीले छोडेको, नब्रास्कातिर फर्केर जाने वातावरण नभएको जस्ता टामका दुःखका कुरा सुनेपछि मलाई फेरि ऊसँग धेरै कुरा गर्न मन लागेन ।

यसरी घरबाट पन्ध्र हजार किलोमिटर पर पुगेको मलाई त्यहाँ पनि कुनै सन्तुष्टि थिएन । मेरो मनमा चितवन दोहोर्‍याई तेहर्‍याई आउँथ्यो– सहन नसक्ने तातो मौसममा पनि, साथीभाइ नभएको एक्लोपनमा पनि । चितवनको तस्बिर धेरै खालको थियो । कहिले पश्चिमतिर डुब्न लागेको घामलाई सौराहाबाट हेरेको सम्झन्थें, कहिले भर्खर रोपेका धानको हरियो बीच–बीचको धमिलो पानी सम्झन्थें । कहिले निपनीबाट मोहनातिर जाँदै गर्दा पश्चिमतिर हेर्दा देखेको जंगल सम्झन्थें ।

सम्झनाहरू निरुद्देश्य आउँछन्, जान्छन् । ती मुस्कान पनि ल्याउँछन्, पीडा पनि दिन्छन् । मलाई धेरैजसोले पीडा दिन्थे । कहिलेकाहीं समयले मात्र सम्झनाहरूको अत्याचारबाट मुक्ति दिलाउँछ । मेरो हकमा सान फ्रान्सिस्कोको चिडियाखानाको एकसिंगे गैंडाले पनी सम्झनाको बोझ हल्का बनाउँथ्यो ।

एक शनिबार म चिडियाखानामा त्यो गैंडा हेर्दै थिएँ ।

गैंडासँगै छेउमै, लगभग मैलेजस्तै उक्त गैंडालाई मायालु भावले हेर्दै गरेकी, चिनेचिनेजस्ती, एक महिला देखिइन् । उनको जीउ ठूलो थियो । उनका दाँतहरू पनि धेरै मिलेका थिएनन् । परम्परागत परिभाषामा उनी सुन्दर थिइनन् । म उनको अझ नजिकै गएर गैंडालाई हेर्दै थिएँ, उनले भनिन्, ‘हाम्रै नेपालको ।’

जम्मा दुई शब्द । मलाई भनेको हो कि गैंडालाई बुझ्न सजिलो भएन । तर, पनि मैले भनें, ‘हाम्रै नेपालको जस्तै ।’

‘नेपाल कहाँबाट तपाईं ?’ मैले नजिकै पुगेर सोधें ।

‘चितवन टाँडीबाट,’ उनले भनिन् । उनको उत्तरले मलाई अप्ठेरो पार्‍यो । म अब उनलाई मतलब नगरीकन हिँड्न सक्ने स्थितिमा पुगिनँ ।

‘म पनि टाँडीकै हुँ,’ मैले भनें । उनी पश्चिमपट्टि सौराहा जाने बाटोतिरकी थिइन् । म पूर्वतिरको ।

मलाई नेपालीभाषीहरू फेला पार्न त्यो बे एरियामा गार्‍हो पनि थिएन । अरू बेला भएको भए उनको खासै धेरै मतलब गर्दैनथे हुँला । तैपनि उनीसँग बोल्न मन लाग्यो ।

‘कति भयो यता आएको ?’ उनले सोधिन् ।

‘यस्तै चार पाँच वर्ष,’ मैले भनें ।

‘चार, पाँच वर्ष पनि कति छिटो जान्छ है ?’ तिनले भनिन् ।

र, यसरी एउटा चिनजानको सुरुआत भयो । हामी बिस्तारै ठूलो ओठ भएको त्यो गैंडालाई छोडेर अर्कोतिर हिँड्न थाल्यौं । एकैछिनपछि उनले उनीसँगै घुम्न आएको एक जना इरिट्रियाली मित्रसँग मलाई चिनजान गराइन् । उसले अलिअली दार्‍ही पालेको थियो, मोटो, कालो रिम भएको चस्मा लगाएको थियो । ऊ मसँग चिनजान गर्दा खासै खुसी थिएन । म पनि ऊसँग चिनजान गर्नुपर्दा त्यस्तो खुसी थिइनँ र मलाई लाग्छ, हामी तीनै जना त्योबेला त्यो स्थिति नआइदिएको भए हुन्थ्यो भन्नेमा थियौं ।हामी सँगसँगै चिडियाखानाबाट बाहिर निस्क्यौं ।

नजिकै प्रशान्त महासागरले एसियाको चीन, सिंगापुरदेखि पानी ल्याएर अमेरिकाको जमिनमा छ्यापिरहेको थियो । नजिकै स्लोअट बुलभार्डको पुरानो पिट्स क्याफेमा पसेर मैले तीतो र तातो अमेरिकानो कफी मगाएँ । उनीहरूले जुस मगाए । उनको इरिट्रियाली मित्र आफ्नो देशबारे बोल्न धेरै रुचाएन । मैले बीचमा एकपटक भनें, देशको खराब खबर सुन्दासुन्दा म त गैंडाजस्तो भैसकेको छु, केहीले पनि नछुने । घरभेटी र अरू छिमेकीको कुरा भने मैले गरिनँ । उनले आफ्नो कुरा खासै गरिनन् । निकैवटा चिसा सन्नाटाबीच त्यो तातो कफी पियाइसकियो । पिइन्जेल हामी तीनै जना मन नभईनभई कुनै सभामा बस्न बाध्य भएका श्रोताजस्ता थियौं ।

फर्केर त्यो दिन राति मैले उनलाई सपनामा देखें । सपनामा उनी र म बजारमा हिँड्दै थियौं । अरू कोही पनि थिएनन् । उनले आफ्नो संघर्षका कथा सुनाइन् । टाँडीको माध्यमिक विद्यालयमा पढ्दाका कुरा सुनाइन्, सकीनसकी संघर्ष गरेर अमेरिका आउने जाँच दिएको कथा सुनाइन्, भिसा पाउने हो कि होइन भनेर राजदूतावासमा कुरेको कुरा सुनाइन् । अमेरिका गएपछि ट्युसन तिर्न गाह्रो भएको कुरा सुनाइन्, साथीभाइ नभएका बेला बल्ल एक जना इरिट्रियाली साथी भेटेको कुरा सुनाइन् । विपनामा जे कुरा उनले भनेकी थिइनन्, त्यो सपनामा आएर सबै स्पष्टीकरण दिइन् । बिहान उठ्दा उनीप्रति मेरो सोचाइ केही राम्रो भयो । त्यसको एक हप्तापछि फेरि बर्कलीमा मेरो क्याम्पसछेउ कफी खान भेट्ने उनको र मेरो कार्यक्रम बन्यो ।

मेरो सपनामा जेसुकै भए पनि कफी–भेटमा उनी कुनै स्पष्टीकरण दिने गरी आएकी थिइनन् । कफी खाँदै गर्दा उनी धेरै बोलिनन् । मेरो जीवन मेरो मर्जी हो भन्ने उनको सोचाइ थियोजस्तो लाग्छ । म बरु अरू बेला धेरै नबोल्ने मान्छे भए पनि त्यतिखेर उनीभन्दा धेरै बोलें । टाँडीको उनको गाउँ मोहनातिरको कुरा धेरै गरें । जबर्जस्ती केही प्रसंग ल्याएर टाँडीको मेरो गाउँ शान्तिचोक र उनको गाउँ मोहनाबीचको सम्बन्ध गाँस्न खोजें ।

‘शान्तिचोकमा सानो छँदा, उखुम गर्मीमा पानी लगाउन जाँदा, हामी बाघचाल खेल्थ्यौं । खेतको बीचमा सानो खरको छानो भएको कुटी बनाएको हुन्थ्यो, चिसो पानीको गाग्रो हुन्थ्यो, त्यही कुटीको शीतलमा बस्दै बाघचाल खेल्थ्यौं । छेउमा सधैं बसेर गफ चुट्ने दुई, तीन जना हुन्थे । एक जना कलकत्ताबाट फर्केका लाहुरे थिए, जो आफ्नो कलकत्ताको रसिक जीवनबारे सुनाउँथे । अर्को एक जना अन्तरिक्षयात्री थिए । उनका अनुसार, चितवनमा मान्छेहरू खासै नहुँदाका बेला, २०१८ साल तिर, एक दिन उनी डुल्दै मोहनातिर गएका थिए । चर्को गर्मीमा थाकेर खेतनजिकै सुस्ताएका मात्र के थिए, केही एलियनहरू आएर उनलाई समातेर मंगल ग्रह लगे । केहीदिन राखे र फर्काइदिए रे ।’

यत्तिको रसिलो अनुभव सुनाएपछि उनले प्रतिक्रिया जनाउने ठाउँ निकै हुन्थे । पहिलो कुरा यो कथा मोहनासँग जोडिएको थियो, अर्को कुरा अन्तरिक्षयात्री चितवनमा त्यसरी फेला पार्नु चानचुने कुरा थिएन ।

‘साँच्चै आस्ट्रोन्याट त के होला त्यो ?’ अपेक्षित रूपमा उनले सोधिन् ।

‘खै ?’ मैले पनि के–के न अनभिज्ञ भएजस्तो गरेर उत्तर दिएँ । तर, यथार्थमा उक्त आस्ट्रोन्याटको यात्रा विवरण सधैं उस्तै हुन्थ्यो । ऊ सुरुमा पाँच तले रकेट चढेर माथि गयो, सुरुमा रकेटको एउटा तला खस्यो, त्यसपछि दोस्रो तला खस्यो, त्यतिन्जेल ऊ वायुमण्डलको माथि पुगिसकेको थियो । त्यसपछि पृथ्वीको दुई चक्कर लगाएर पृथ्वीको अन्तरिक्षबाट बाहिर निस्कने बेला रकेटको अर्को तला खस्यो, त्यसपछिको करोडौं माइल दुईतले यानमा गयो । मंगलग्रह नजिक पुगेपछि ऊ माथिल्लो तलामा गयो । त्यसपछि तल्लो र माथिल्लो तला छुट्टियो ।

माथिल्लो तला मंगलग्रहतिर लाग्यो, तल्लो तलाले मंगलग्रहको वरिपरि फन्को लाइरह्यो । फर्केर पृथ्वी आउने बेला त्यो माथिल्लो तला आएर तल्लो तलासँग जोडियो र ऊ तल्लो तलामा गयो । त्यसपछि माथिल्लो तलालाई उतै मंगलग्रहमा छोडेर तल्लो तला मात्र भएको एकतले रकेटमा चढेर ऊ पृथ्वीमा आइपुग्यो । जतिपटक सोधे पनि रिठ्ठो नबिराई आस्ट्रोन्याट यही कथा भन्थ्यो । साँच्चै भनुम् भने मलाई पछि त उसको कुरामा विश्वास हुनथाल्यो । मैले उनलाई यही कुरा सुनाएँ ।

उनीसँग किन कुरा गरिरहेको थिएँ, किन उनले मेरो कुरामा ध्यान दिऊन् भन्ने चाहन्थें मलाई थाहा थिएन । म आफूलाई उनीभन्दा निकै माथिको व्यक्ति ठान्थें र त्यसको सुनिश्चितताका लागि पनि उनी मेरो प्रशंसा गरून्, मप्रति कौतूहल हुन् भन्ने चाहन्थें । तर, त्यही बेला उनको इरिट्रियाली साथी सम्झन्थें अनि मलाई हामी समुद्रमा फालिएका र बग्दै गर्दा अचानक भेटिएका प्लास्टिकका दुई खाली बोतलजस्तै हौं भन्ने लाग्थ्यो, भेटिएको केही समयपछि छुट्टिनेमा कुनै शंका नभएको ।

उनको इरिट्रियाली साथीसँग उनलाई भेटेपछिको एकदिन स्याटक अभेन्युको कर्नरमा भेटें । उसको एउटा सानो ग्रोसरी स्टोर थियो । मलाई देखेपछि ‘हे म्यान’ भनेर बोलायो । हामी दुवै जनालाई एक अर्काप्रति कुनै उत्सुकता नभएको कुरा हामी दुवैलाई थाहा थियो । उसको बाउसको बालाई पहिलोपटक त्यहीं भेटें । ती इरिट्रियाको इथियोपियासँगको स्वतन्त्रता क्रान्तिका बेलाका वामपन्थी विद्रोहीतर्फका एक महत्त्वपूर्ण नेता थिए । उनी इरिट्रियाका स्वास्थ्यमन्त्री पनि भएका थिए तर पछि राष्ट्रपतिसँग उनको कुरा नमिलेपछि उनी भागेर बर्कली आएर बसेका थिए । तर, उनको बर्कली बसाइ त्यति सुखद भने थिएन । मैले भेट्नु केही दिनअघि उनी रेल स्टेसनमा रेल कुर्दै थिए । उनले इरिट्रियामा छँदा मारेका कुनै व्यक्तिको परिवारको सदस्यले उनलाई चिनेछन् र धन्न रेलको लिकमा खसाएर फ्याँकिदिएनछन् ।

‘ढिलो–चाँडो त्यो बूढोलाई कसै न कसैले मार्छ । आफू मन्त्री हुँदा त्यसले भुइँ न भाँडामा भएर कतिलाई मारेको थियो,’ एकदिन बर्कलीमा पढ्ने एक इरिट्रियालीले मलाई भनेको थियो ।

‘तिनीहरूको परिवारलाई कुनै पनि इरिट्रियनले मन पराउँदैन, यहाँ तिनीहरूको कोही साथी पनि छैनन्,’ अर्को एक इरिट्रियनले मलाई त्यसपछिको एक दिन भन्यो ।संयोगवश ती इरिट्रियाली बूढालाई नेपालको सशस्त्र संघर्षबारे धेरै नै विस्तृत थाहा थियो । नेपालका विद्रोही नेताहरूको नाम पनि कनीकुथी भन्न सक्थे । मलाई लाग्यो, अन्तरकुन्तरमा उनी अझै विद्रोही थिए । ती कतै कोही विद्रोही भएर लडेको थाहा पाए भने कुरा बुझ्नतिर नलागी उनीहरूको पक्षमा नै बोल्ने खालका व्यक्ति थिए ।

***

सेप्टेम्बरको पहिलो हप्ता नै अपेक्षित रूपमा ‘हिटवेभ’ सुरु भयो । मेरो बस्ने कोठामा एयर कन्डिसनर थिएन । दिउसो कफी खाने बानी पनि केही समयलाई छुट्यो । पुस्तकालयको चिसो हुने भागमा बसेर पत्रिका पढ्दै समय कटाउन लागें ।

‘सेप्टेम्बरतिर मेरो ध्यान सधैं यहाँको नयाँ पारागुयान विद्यार्थी आए भन्नेमा हुन्छ । सधैं मेरो आशा राम्री, कुरो मिल्ने, तिक्ष्ण कोही आफ्नो छरछिमेकतिरबाटै आइदिओस्, मसँग ग्रोसरी गर्न अथवा अन्य केही काम गर्न सहयोगका लागि याचना गरोस्, उसका स्वर सुनिराखूँजस्तो मीठो होस् र मेरो सम्बन्ध बिस्तारै बढोस् भन्ने हुन्छ । तर, आजसम्म कहिल्यै त्यस्ता कोही आएनन, बरु यो दाह्री पाल्ने झुसिलो, गनाउने टिसर्ट लगाउने केटो अघिल्लो वर्ष आयो,’ मसँगै पढ्ने पारागुएको एक विद्यार्थीले अर्को पारागुएली केटालाई देखाउँदै पुस्तकालय बाहिर उच्छवास छोड्दै भन्यो ।

अरूले आफ्नो मनको कुरा भन्दा पनि कृतघ्नतापूर्वक मनमा त्यस्तो नभएको भन्ने देखाउने मेरो वानी अझै गइसकेको थिएन । ‘तिम्रो देश सानो भएकाले हो त्यस्तो भएको,’ मैले भनें ।

हिटवेभले सुत्न नदिएको त्यो बेला नै मैले एक सपना देखें । एक महिला विश्वविद्यालयको साथर गेटबाट सकीनसकी नीलो सुटकेसको झोला बोकेर विश्वविद्यालयतिर आउँदै थिइन् । म पुस्तकालयबाट निस्कँदै थिएँ । तिनले मेरो नजिक आएर भनिन्, ‘तपाईं नेपाली हैन ?’

म झस्कें । उनी मिलानका फेसन सोहरूमा क्याटवाक गर्ने मोडलहरूजस्तै वित्पात राम्री थिइन् । ‘कसरी चिन्नुभयो ?’ मैले सोधें ।

‘म बर्कली आउने भएपछि तपाईंको बारेमा सुनेको थिएँ । मेरा केही नातेदार पूर्व चितवनमा पनि छन् । तिनले पनि तपाईंलाई चिनेका रहेछन् । मेरो मावली बा चिन्नुहुन्छ होला । मंगलग्रहमा गएर फर्केका अस्ट्रोन्याट ।’

‘किन नचिन्ने ?’ मैले भनें ।

उनले मेरो आँखामा हेरेर भनिन्, ‘हेर्नुस् न, न छात्रावास देखेको छु, न जुस, फलफूल, मुस्ली कता गएर किन्ने भन्ने नै थाहा छ । के गर्ने होला ?’

मेरो निधारमा चिटचिट पसिना आयो, तैपनि मैले भनें, ‘किन पीर गरेको ? म छु नि !’ मैले उनलाई सहयोग गरें, छात्रावास पुर्‍याइदिएँ, किनमेल गराइदिएँ । अन्त्यमा उनले मलाई धन्यवाद भनिन् । मैले उनको मुख हेरिरहें । उनको सुन्दर आँखा, नाक, मुख, ओठ, शरीर सबै फेरिँदै गयो । तिनी मैले चिडियाखानामा भेटेको महिला बनिन् । म हिटवेभको प्रभावले त्यसपछि फेरि उठें ।

त्यसको केही दिनपछि तिनलाई फेरि भेटें । तिनी बिस्तारै राम्री लाग्दै गइन् । उनको स्वर पनि मीठो लाग्न थाल्यो । उनी कुनै नजिकैको नेपाली दोकानमा काम गर्थिन् र बर्कलीको बिचको मेट्रोस्टेसनबाट डेरामा घर फर्किन उनलाई पायक पर्थ्यो ।

उनलाई मैले सेप्टेम्बरको तेस्रो साताको एकदिन टेलिग्राफ अभेन्युमा रहेको बर्मेली खाना खाने रेस्टुराँमा लन्च गरौं भनेर प्रस्ताव राखेको थिएँ । तर, मैले उनलाई सीधै प्रस्ताव नराखेर घुमाएर राखेको थिएँ ।

‘तिमीलाई भोक लागेको जस्तो देखिन्छ । लन्च आवर पनि भयो । मैले त खासमा भर्खर टन्न पेट भर्ने गरी स्यान्डविच र कफी माथि पिएको थिएँ । तर, तिमीलाई भोक लागेको छ भने ऊ त्यहाँको बर्मेली खाना मलाई मन पर्छ, तिमीलाई म खुवाउँला । तिमीलाई साथ दिन म पनि केही खाउँला, ’ मैले उनलाई भनेको थिएँ । उनी उनका नमिलेका दाँत देखाउँदै उपहासको हाँसो हाँसेकी थिइन् । ‘भैगो पछि कुनै बेला तिमीलाई भोक लागेका बेला, खाउँला,’ उनले भनिन् ।

अक्टोबरको सुरुतिर हिटवेभ सकिन थाल्यो । उनको उपेक्षाले मलाई भित्रभित्र अप्ठेरो र उकुसमुकुस बनाउन थालेको थियो । माथि नै उल्लेख गरेजस्तै मैले आफूलाई जहाँ राखेर हेर्थें, त्यसको तुलनामा उनलाई निकै तल राख्थें र मसँग हिँड्नु, खाना खानु, कफी खानुले उनको सामाजिक प्रतिष्ठा बढाउँछ भन्ने उनले ठान्नुपर्ने हो भन्ने म सोच्थें । यसैले पनि उनको सरल, शिष्ट उपेक्षाले मेरो आत्मविश्वास दिनदिनै क्षय गरेको थियो । मलाई दुई दिन, तीन दिनको फरकमा एकपटक उनी भेट्थिन् र हामी बजारको बीचमा बसेर टाँडीको, चितवनको कुरा गर्थ्यौं । त्यसपछि उनी आफ्नो बाटो लाग्थिन्, म आफ्नो बाटो । केही दिनपछि भने म उनलाई भेट्दा अप्रत्यक्ष रूपमा कसरी अरू इरिट्रियालीहरू उनको साथीको परिवारलाई निन्दा गर्छन् भन्ने कुरा गर्न थालें ।

‘तिमी उसको डाहा गर्छौ,’ उनले उत्तरमा भनिन् ।

एकदिन साँझपख मैले उनलाई भियतनामी खाना खान साटक अवेन्युको ओरिएन्टल रेस्टुराँमा जाऊँ भनें । अक्टोबरको अन्त्यतिर भएकाले सडकमा ओक, कपूर तथा पिट्स्पोरम फूलका बुटामा बत्ती नै बत्ती बाल्न सुरु गरिएको थियो । त्यो वर्ष माथि बर्कली गार्डेनमा आठ दस वर्षमा एकपटक फुल्ने मालाडोरा भन्ने फूल फूलेको थियो । मालाडोरा आठ वर्षपछि जम्मा एक–दुई दिनका लागि फुल्थ्यो, तर फुल्दा गनाएको सिनोजस्तो दुर्गन्ध आउने गरी फुल्थ्यो । ‘कुन हो नेताले भनेको थियो, राजनीतिमा बीस वर्षसम्म केही हुँदैन, तर त्यसपछि यस्तो बीस घण्टा अपर्झट आउँछ कि त्यो बीस घण्टामा बीस वर्षमा हुनुपर्ने राजनीतिक घटना एकैचोटि हुन्छन् । यो फूल त्यस्तै छ । वर्षौं फुल्दैन, एक दिन फुल्दाचाहिँ संसारै आतंकित गराउँछ,’ भियतनामी रेस्टुराँतिर जाँदै गर्दा त्यो फूलको वर्णन गर्दै मैले उनलाई भनें ।

हाम्रो मित्रतामा पनि केही हप्तासम्मको शान्त स्थिरतापछि त्यो स्तब्ध पार्ने छोटो समय आउने बेला भएको थियो ।

उनले ओरिएन्टलमा पिरो फो खान सुरु गरेपछि मलाई भनिन्, ‘म तीन महिनाको गर्भवती रहेछु ।’

मलाई खाएको फो खाऊँ कि ओकलूँजस्तो भयो । ‘के गर्छ्यौ ?’ मैले यत्ति सोधें ।

‘राख्छु,’ उनका अनुसार, त्यो इरिट्रियाली केटा खबर सुनेपछि निकै खुसी थियो ।

कम्तीमा मेरा लागि उनको र मेरो अध्याय ठीक त्यहीँ अन्त्य भयो । उनको हकमा त्यो सम्भवतः कहिल्यै सुरु भएको थिएन ।

छ महिनापछि उनले बच्चा जन्माउँदा म उनलाई भेट्न टेलिग्राफ अभेन्युको एक फेमिली म्याटर्निटी सेन्टरमा गएको थिएँ ।

‘तिमीले यहाँ जरा गाड्यौ, मेरो फर्कने बेला भयो,’ मैले भनें । इरिट्रियाली केटाको बा पनि भेट्न आएका थिए । मैले जिस्क्याउँदै भने, ‘अब तिम्रो नातिले मेरो छोरा नातिलाई परबाट बम खसाल्ने होला ।’ उनको क्रान्तिकारिता पौडँदै–डुब्दै गरेको भकुन्डोजस्तो थियो ! अमेरिकाले दीनदुःखीलाई दिएको सहयोगको तारिफ गर्थे, तर मौका पाउँदा विश्वभरिका अमेरिका विरोधीहरूप्रति आसक्ति पनि देखाउँथे ।

‘तिमी पनि टाँडी नै त जाने हैन होला । मान्छेहरू आईए, बीए पास गर्नेबित्तिकै टाँडीका लागि ठूला हुन्छन् । त्यहाँ के छ र ? जागिर छैन । ती त्यहाँ अटाउँदैनन्,’ तिनले भनिन् । मैले आफू टाँडी नभई नजिकैको रामपुर क्याम्पसमा पढाउन जान लागेको भनेपछि उनले भनिन, ‘आकाशबाट झर्‍यौ, खजुरमा अड्कियौ ।’

आज फर्केर हेर्दा के लाग्छ भने जीवनमा कुनै एकबेला हामी जतिसुकै अप्ठेरोमा परे पनि अन्ततोगत्वा जीवनले धेरै मौका दिन्छ । जीवन एउटा रूखजस्तै हो । एउटा मात्रै पात बाँकी नभएर झरेको रूखको पनि केही समयपछि पालुवा लागेर हरियाली आउने स्थिति भएझैं निराशा नै निराशा र असफलता नै असफलताले जिजीविषा हराएको जीवनमा पनि धैर्य राखेर कुर्ने हो भने पालुवा चढ्न सक्छ ।

***

मेरो पढाइ सकिएर देश फर्कने बेला भयो ।

फर्कनु केही दिनअघि जीउ दुख्ने गरी यो किताब नेपाल लाने, यो छोड्ने भनेर निर्णय गर्दै, सामान सुटकेसमा राख्दै, आफूलाई मन परेका कपडा र जुत्तासमेत छोड्दै सकेसम्म सानो लगेज बनाउन कोसिस गर्दै थिएँ ।

यस्तै पुराना नेपाली गीतहरू इन्टरनेटमा सुन्दै सकेसम्म नेपालको म सानो छँदाको वातावरण बनाउँदै घरको सम्झना नजिक नजिक ल्याउन खोज्दै थिएँ । पुराना गीत–संगीतले गर्दा एकैछिनका लागि मेरो त्यो डेरामा म सानो छँदाको पूर्वी चितवन आयो र गयो ।

मेरी घरभेटी आमैले माया गर्दै तेरो देश गरिब छ, तेरो जीवनमा अझै धेरै संघर्ष बाँकी छ भनेर मलाई अप्रत्याशित रूपमा अन्तिम महिनाको घरभाडा नलिने घोषणा गरिदिइन् । म फर्केर चितवनको रामपुर क्याम्पसमा पढाउने लगभग टुंगो लागेकाले त्यस्तो कुनै संघर्ष बाँकी छजस्तो लागेको थिएन, तर उनले दिएको घरभाडाको उपहारको उपयोग गर्दै इन्डोनेसियाको बाली घुम्न गएर त्यही बाटो नेपाल फर्कने निर्णय गरें । बालीमा समुद्रको तीरमा पत्थरमा रहेको ताना लट मन्दिरमा एक जना नेपाली भेट भए । सरकारी हाकिम रहेछन्, कुनै अर्थशास्त्रीहरूको कन्फेरेन्समा पुगेका । ‘मेरी भान्जी राम्री छ, चिनाइदिन्छु,’ उनले छुट्टिने बेला, मेरो खर्चमा कफी र केक खाएपछि, भने । यसरी मेरो जीवनको डोरी बाँधियो ।

बिहेपछि एक वर्ष बित्यो, दुई वर्ष बित्यो । पश्चिम चितवन बढ्दै गएको देखेर र रामपुर क्याम्पसमै बसेर लामो समयदेखि पढाइरहेकाले पनि मैले पूर्व चितवन स्थायी रूपमा नै छोडेर पश्चिम चितवनमा घर बनाएर बस्ने लगभग निश्चय गरेको थिएँ । मेरी श्रीमतीको पनि त्यही चाहना थियो । त्यही बेला सुशील कोइराला चितवनबाट चुनाव लड्ने हल्ला धेरै जोडजोडले चल्न थाल्यो ।

त्यसैताका एक दिन सपनामा तिनै सुशील कोइरालालाई देखें । उनी सिलगुडीमा डुल्दै रहेछन् । मेरी श्रीमती र म पनि शैलेश्वेरी मन्दिरमा पूजा गर्न प्रतीक्षारत थियौं । वरिपरि कपललेखी, तिखा, पाँकरी, कलेना, सानागाउँलगायतका गाउँ भएका ठूला डाँडाहरू थिए । उत्तर र पश्चिममा डडेलधुरा, वैतडी र बझाङ चियाएर हेरिरहेका थिए । सुशील कोइरालाले मलाई नजिकै आएर भने– तपाईंजस्तो मान्छे के गर्नुभएको ? जानुस् आफ्नो ठाउँ ।’

‘आफ्नो ठाउँ भन्नाले ?’ मैले सोधें ।

‘पूर्व चितवन । तपाईंले पूर्व चितवन छोडेर पश्चिम चितवनमा घरजम गर्ने निर्णय लिनुअघि पूर्व चितवन राम्ररी बुझ्नुस्,’ कोइरालाले भने । आफू पश्चिम चितवनबाट चुनाव लड्न लागेका सुशील कोइरालाले किन मलाई पूर्व चितवनमा बस्न सल्लाह दिए मैले बुझ्न सकिनँ । राजनीतिज्ञहरू देशभरि घुम्छन्, थातथलो छोड्छन् र पनि मलाई किन त्यसरी थातथलो नछोड्न भनेका होलान् ? त्यसमा उनको फाइदा त केही थिएन ।

सपनाको अर्को भागमा मैले आफू सिलगुडीको एक होटलमा श्रीमतीसँगै बसेर चिया र माडा खाएको देखें । ‘भगवान्को कृपाले देशविदेश धेरै देखियो । अब पूर्व चितवन नै स्थायी रूपमा बसौं कि ?,’ मैले भनें । ‘पूर्व चितवनमा के गरेर बस्ने ? राम्रा कलेज छैनन् । सानो होटल खोल्ने ? कुखुरा पाल्ने ? के गर्ने ? कि फेरि खेतीपाती गर्ने ?,’ मेरी श्रीमतीले सोधिन् ।

‘हेरौं न, के गर्न सकिन्छ त्यहाँ ?,’ मैले भनें ।

मैले देखेको सपना त्यहीँ सकियो । त्यो दिन दिनभरि क्याम्पसमा बस्दा मनचाहिँ पूर्व चितवनतिर गइरह्यो ।

***

सुशील कोइरालासँग डोटीमा भेट भएको सपना देखेको दिन साँझपख म बिस्तारै टिकौलीको जंगल छिचोलेर पूर्वी चितवन गएँ । कल्पनाको तरेलीमा के भ्रम हो, के सत्य हो भन्ने स्पष्ट भएन । जंगलका सालका रूखहरूमुनि मेरो कल्पनामा दुईवटा बाघ देखिए, चारवटा गैंडा देखिए र सयौं हरिण देखिए । मैले सानोदेखि देख्न खोजेका सबै जनावर देखिए । प्रधानमन्त्रीलगायत मन्त्रिपरिषद्का सबै व्यक्ति देखिए । मेरा बा, कास्कीको माथिको डाँडामा वर्षौंदेखि दुःखजिलो गरेर बसेका र बितेर गएका मेरा पुर्खाहरू देखिए । यसपालिको मेरो फर्काई विशेष जो थियो ।

म निपनीबाट मोहनातिर गएँ । पश्चिमतिर डुब्न लागेको घाम म सँगसँगै हिँड्दै थियौं । धेरै वर्षपछि देख्दा पनि टिकौलीको जंगलका रूखहरूको उचाइ उस्तै थियो जस्तो मैले क्यालिफोर्निया हुँदा कल्पना गरेको थिएँ । केही खेतहरू फुल्न सुरु गरेका फलफूलका रूख र तरकारीका बुटाले भरिएका थिए । घामको मुनिबाट त्यो उचाइ र ती खेतहरूले मलाई पुरानो यादसँग एकाकार गराए । पुराना कुलाहरू अझै थिए । गोधूलि साँझमा टिकौलीबाट घाँटीमा घण्टा झुन्ड्याउँदै फर्कने गाई तथा भैंसीको झुन्डले मेरो अगाडिबाट बाटो काटे । तिनको खुरले उडाएको माटोको सुगन्ध मेरो नाकबाट शरीरभित्र पस्यो ।

सडकमा सेतो पाइन्ट, सेतै जुत्ता लगाएर जितेन्द्र र मिथुनका जस्ता कपाल बनाएका युवाहरू हिँडिरहेका थिए, पहेंलो सर्ट लगाएर जुही चावलाजस्तो देखिएर महिलाहरू हिँडिरहेका थिए । नीलम र श्रीदेवीजस्ता देखिने युवतीहरू पनि साइकल चढेर हिँडिरहेका थिए । मानौं पूरै जिल्लाको फेसन मैले हाइस्कुल पढेर छोड्दाको जस्तो भएको थियो ।

म सौराहाको केसि’ज रेस्टुराँमा गएर रोकिएँ । मेरा केही पुराना साथीहरू त्यहाँ मलाई कुरिरहेका थिए । मैले भने, ‘कस्तो हेर न, घर देखें, मान्छे देखें, सन्तोकको कुरा सबै कुरा मैले छोड्दाजस्तै छ । केही परिवर्तन भएको छैन ।’ उनीहरू हाँसे । भने, ‘परिवर्तन त तिमीले देखेकै छैनौ । परिवर्तन पनि धेरै भएको छ ।’

त्यसपछि म उनीहरूसँग परिवर्तन हेर्न गएँ । नजिकैको बछ्यौलीका गाउँहरूका फुसका घरहरू राम्रा भइसकेका रहेछन् । पहिले गाईगोठ हुने ठाउँमा निजी गाडी देखिए । होटलमा काम गर्ने विदेशीहरू बाटोमा हिँडिरहेका देखिए, उनीहरूका डेराका लागि बनाइएको राम्रो बस्ती देखियो ।

त्यसपछि म आस्ट्रोन्याटको घर गएँ । टेबलमा मैले ‘कादम्बिनी’ को एउटा विशेषांक भेटें– जहाँ नील आर्मस्ट्रङको चन्द्र–यात्रामाथि लेखिएको लेख थियो । आस्ट्रोन्याट मतिर हेरेर फिस्स हाँस्यो । मैले ‘ए’ भने ।

अन्त्यमा फेरि त्यो इरिट्रियाली मित्र, उसको नेपाली श्रीमती र उनीहरूका बच्चा देखिए । ‘हामी पनि त यहीँ बस्ने भनेर आयौं । अब यही घर किन्ने मन छ ।’ इरिट्रियालीले आफ्नो घुम्रेको कपाल र कालो वर्णको छाला भएको छोराको टाउको मुसार्दै भन्यो, ‘कती सहिष्णु र सम्पन्न ठाउँ !’

‘कस्तो राम्रो,’ मैले भनें ।

‘पचास लाख नेपाली विदेशमा भएकोमा चितवनका नै डेढ लाखभन्दा बढी जति विदेश गएका होलान् । कसले को बिहे गर्छ, कसले कुन देशको बिहे गर्छ । अब यो नेपाली महिलाले इरिट्रियालीसँग बिहे गरेर जन्मेकालाई के जात भन्ने ? यस्ता कति छन्, कति हुनेछन्, केमा विभेद गर्नु ?,’ मेरा साथीहरूले भने ।

‘तिमीहरूले यसरी सोचेको ? म सारा संसार घुम्दा पनि हुर्कंदाको विभेद खल्तीमा बोकेर हिँड्दै थिएँ । तिमीहरू यही बसेर फेरिएछौ,’ मैले उनीहरूलाई भनें, ‘पुराना कुरा पनि देख्छु, नयाँ सोचाइ पनि देख्छु ।’ मिथुनको जस्तो कपाल काटेको र जितेन्द्रको जस्तो सेतो पाइन्ट र सेतो जुत्ता लगाएको मेरो साथीलाई मैले भनें ।

म घर पुगें । बा–आमा घरबाट बाहिर निस्कनुभयो । धेरै बूढो हुनुभएको थिएन । मेरो घरको तल्लो तलामा दुई जना विदेशी र एक जना नेपाली बस्ने रहेछन् । ती पनि आए । एउटा इरानियन, एउटा अमेरिकी थिए । ‘हामी नजिकैको कलेजमा पढ्छौं,’ तिनले भने । ‘तपाईंका बा–आमाले माया गर्नुहुन्छ,’ इरानियनले भन्यो, ‘मेरो देशमा धेरै दुःख छ । मेरो घर इरानको निशापुरमा हो । यसपालि निशापुरमा धेरै बाढी आयो र हाम्रो धानखेत केही राखेन । बा–आमालाई भनेको, मेरो घरभाडा मिनाहा गरिदिनुभयो ।’ ‘थाहा छ, थाहा छ,’ मैले भनें ।

बा–आमासँग खाना खाँदै गर्दा बाले भन्नुभयो, ‘यो इरानीको देशमा धेरै दुःख रहेछ । अब घर जाने बेला पनि भएको छ । तेरी आमाले त्यसको अर्को महिनाको पनि भाडा नलिने कि भन्दै छे । मेरो वैंक खातामा अलिअलि पैसा छ, त्यता इरानतिर एउटा स्कुल भवन बनाउन चन्दा दिऊँ कि जस्तो लागेको छ । यो मान्छे सोझो, मिहिनेती छ, पैसा लगेर आफैं त नखाला है ?’

‘होस गर्नुस् । धेरै विदेशीको भर हुँदैन । यस्तै दुःखका कुरा सुनाउँछन् र हाम्रो पैसा लिएर जान्छन्,’ मैले भनें । ‘यसलाई एकपटकलाई चाहिँ दिनुस्, तर भविष्यमा सकेसम्म यस्ता दुःख देखाउने विदेशीलाई घर भाडामा नराख्नुस् ।’

बाले त्यही चेक झिक्नुभयो र मिति लेख्नुभयो, ‘जुन २६, २०१३ ।’

प्रकाशित : आश्विन २३, २०७८ १०:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×