यो गणराज्यको जात के हो ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

यो गणराज्यको जात के हो ?

अबको न्यायिक संघर्षको लक्ष्य र बाटो असली हिंसाबाट मुक्ति, त्यसको संरचनाको विनाश, शास्त्रीय स्रोतमाथि निर्मम विमर्शसँगै जातवादी मानसिकताबाट उन्मुक्ति हुनु जरुरी छ ।
राजेन्द्र महर्जन

फेरि पनि
तिम्रो जुलुसमा
बज्नेछ
नवराजको छालाको दमाहा
रातो कार्पेट
बनेर बगेको छ भेरी
तिमी भेरी हुँदै आउनू ।
– केवल बिनाबी/तिमी भेरी हुँदै आउनू

भेरीमा बगेको जाजरकोटका नवराज विक र गोविन्द शाहीसँगै अन्य चार जनाको युवा रगतले कतिपय भूदेवको भूमि सिँचियो । कालीकोटकी नीरु विकको १६ वर्षको शरीर कुनै भूपतिको मकै बारीमा मलखादमा फेरियो । रूपन्देहीकी अंगिरा पासीको १३ वर्षको जीउ कुनै भूस्वामीको रूखमा फल्यो । सर्लाहीकी कविता पासवानको ज्यान घरमै झुन्डियो, उनका ६ वर्षीया छोरी सलोनी र ४ वर्षीय छोरा स्वागत ‘देउताका प्यारा’ भए । चितवनका भीमबहादुर विकको ज्यान उसैगरी लिइयो ।

यति धेरै सिञ्चन र पूजनपछि पक्कै पनि कसैको मातृभूमिमा जात–तन्त्र (कास्टोक्रेसी) को बाली नसप्रिने कुरै भएन ।यही मौका पारी नेपालमा प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रका नाममा जात–तन्त्र चलाउने जातवादी नेताहरू निकै राम्ररी सप्रेको चुनावी बाली काट्न तम्तयारी गर्दै छन् । जातवादी नेताहरू रामको नाम जप्दै, राम जन्मभूमि खोज्दै, ठोरीदेखि माडीसम्मलाई अयोध्या ठहर्‍याउँदै, हिन्दु शास्त्र र हिन्दुत्ववादी शस्त्र बोक्दै अनेक दलका दुलाबाट निस्किसकेका छन् ।

धार्मिक बहुलता भएको देशमा आगामी चुनावसम्म जातभातको जननी हिन्दु धर्मको थप पक्षपोषण र जात–धर्मका नाममा हिंसात्मक वारदात हुनेमा कुनै शंका छैन । त्यति मात्रै होइन, भाजपा–शैलीमा हिन्दु धर्मको राजनीतीकरण (हिन्दुत्वकरण) तीव्र पार्ने र धर्मनिरपेक्ष संवैधानिक प्रावधानको जरो उखेल्ने कामलाई सघन पारिने खतरा बढ्दो छ । नेपाली राज्य चलाउने अधिकांश राजनीतिक दलमा भाजपाको हिन्दुत्ववादी राजनीति र आसेपासे पुँजीपति पोस्ने विकासे मोडलप्रति अत्यधिक माया–मोह र आकर्षण छ, जसले स्वदेशी जनतालाई समेत परायाकरण (अदरिङ) गर्नुका साथै हिंसाको सिकार मात्रै बनाउँछ ।

परायाकरण र हिंसाको खाडल

भाजपाले सिंगो भारतलाई हिन्दुत्वकरणको खाल्डोमा धकेल्न थालेपछि मुख्यमन्त्रीदेखि प्रधानमन्त्रीसम्म पड्काएकै छ भने आफ्नै देशका मुसलमान र क्रिस्चियन मात्रै होइन, दलित र आदिवासी जनजाति समुदायलाई पनि शत्रुको कित्तामा हाल्लै हिंसाको खाडलमा जाक्दै गएको छ । उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्य नाथ (ठाकुर अजयसिंह बिष्ट) देखि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र दामोदरदास मोदीजस्ता भाजपा नेताहरूले भारतसँगै नेपाललाई पनि बनाउन खोजेको ‘हिन्दु राष्ट्र’ कस्तो हुन्छ, हिन्दुत्व–राजमा फैलिएको परायाकरण र हिंसाको खाडलले नै सबै जवाफ दिन्छ ।

करिब साढे सात दशकअघि नै डा. अम्बेडकरले भनेका थिए, ‘अछुतका निम्ति हिन्दु धर्म साँच्चिकै यन्त्रणाशाला हो । वेद, स्मृति र शास्त्रका पवित्रता र अयोग्यता, जातका नियम, कर्मको हृदयविहीन कानुन र जन्मजात स्थितिको विवेकहीन कानुन त्यस्ता वास्तविक अस्त्र हुन्, जुन हिन्दु धर्मले अछुतहरूविरुद्ध यातनाका लागि बनाएको हो ।’ करिब सय वर्षअघिदेखि भाजपाको माउ संगठन राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) अछुत र विधर्मीहरूको जीवनलाई विकृत, विस्फोटक र ध्वस्त पार्ने यिनै अस्त्र प्रयोग गर्दै भुइँतहमा मिचाहा झारजस्तै फैलिन थालेको हो । भाजपाको उक्साहट र रणनीतिअनुसार सन् २०२५ सम्ममा भारतलाई ‘हिन्दु राष्ट्र’ घोषित गरियो भने सिंगो देश नै आर्य–श्रेष्ठताको प्रतीक स्वस्तिकको पूजा गर्ने र लाखौं यहुदीलाई यातना र हत्या गर्ने अडोल्फ हिटलरको जस्तै ‘कन्सेन्ट्रेसन क्याम्प’ मा रूपान्तरित हुनेछ । परायाको भाष्य खडा गर्दै ‘विधर्मी’ (इस्लाम र इसाईजस्ता म्लेच्छ) लाई बढार्ने र गाईका नाममा दलित, जनजाति र मुसलमानलाई मार्ने अभियान राज्य र भीडको तहबाट युद्धस्तरमा फैलिनेछ ।

हिन्दुत्ववादीको राज हुँदा नै दलितहरूमाथि उत्पीडन, आतंक र हिंसाचारमा व्यापक वृद्धि भएको परिदृश्य हेर्न आँखै खोल्नुपर्दैन । मंसिर ५ गते मात्रै उत्तर प्रदेशको प्रयागराजमा भएको बीभत्स हत्याकाण्डले योगी आदित्य नाथदेखि मोदीसम्मको हिन्दुत्व–राजको पोल खोलेको छ । जग्गा विवादमा दलित परिवारका आमा र छोरीलाई सामूहिक बलात्कारपछि घाँटी थिचेर मारिएको र बाबु–छोराको निर्मम हत्या गरिएको घटनाले योगी–मोदीलाई खासै पोलेको छैन । उनीहरूलाई राम्ररी थाहा छ, आफूले राज गरेको भारत महान् देश हो, जहाँ हरेक दिन चार जना अछुत महिला छुत पुरुषबाट बलात्कृत हुन्छन्, हरेक हप्ता तेह्र जना दलितको हत्या हुन्छ र छ जना दलित अपहरणमा पर्छन् ।

नेसनल क्राइम रेकर्ड्स ब्युरोका अनुसार हरेक सोह्र मिनेटमा एक जना गैरदलितले एक जना दलितविरुद्ध अपराध गर्छ । हिन्दुत्ववादीको राज हुँदा नै यस्तो बेहाल छ भने हिन्दु राष्ट्र र हिन्दुत्व राज एकसाथ कायम भयो भने के होला, अनुमान गर्न खोज्दा पनि कहाली लाग्छ ।

प्रेम दूषित, बलात्कार पवित्र

हुन त नेपाल पनि कम सुन्दर, शान्त र विशाल देश होइन, जहाँ असिल् हिन्दुस्थानादेखि हिन्दु राष्ट्र र करिबन हिन्दु राष्ट्रको अभ्यास जारी छ । आम नेपालीले त डेढ दशकअघिसम्म राजतन्त्र र हिन्दु राष्ट्र भोगेकै थिए भने अहिले धर्मनिरपेक्ष गणराज्य र त्यसका सञ्चालकहरू सनातनदेखि चलिआएको धर्म–संस्कृतिको रक्षार्थ टुप्पी कसेर लागेकै छन् । जुनसुकै राजनीतिक तन्त्र चलाउने जातवादीहरूले पनि बेवास्ता गर्ने कटु यथार्थ हो— राज्य र समाज जाततन्त्र र जातवादी हिंसाको पृष्ठपोषक हुँदा प्रत्येक जातमाथि, त्यसमा पनि शूद्र र अछुतमाथि, त्यसमा पनि महिलामाथि पर्ने दुष्प्रभाव । प्रहरीमा दर्ता भएको तथ्यांकलाई मात्रै आधार मान्दा पनि प्रत्येक दिन एक जनाभन्दा बेसी दलित महिला र बालिका बलात्कृत भएका छन् । आर्थिक वर्ष २०७७–७८ मा २५ सयभन्दा बेसी बलात्कारका घटना दर्ता भएकामा ४०२ जना दलित समुदायका महिला र बालिका सिकार भएका छन्, जसमा २७८ जना त १८ वर्षभन्दा मुनिका छन् ।

‘ती विद्रोही : ती महात्मा’ मा अरुन्धती रोय भन्छिन्, ‘अछुत महिलाको शरीरमाथि विशेषाधिकारप्राप्त उच्च जातको निर्विवाद हक लाग्थ्यो । प्रेम दूषित हुन्छ, बलात्कार पवित्र हुन्छ । भारतका धेरै भागमा आजसम्म यही बेथिति अविराम चलेको छ ।’ जात व्यवस्था र जात–तन्त्र चलेको भारतमा मात्रै होइन, नेपालमा पनि जातकै कारण प्रेम वर्जित गरिएका, अन्तर–जातको बिहेमाथि दमन भएका र बलात्कार–हिंसालाई भरथेग गरिएका उदाहरणको कुनै कमी छैन ।तर पनि जात–अन्धता भएकाहरूले सहजै भन्न सक्छन्, बलात्कार वा हिंसा र जात–धर्मबीचको सम्बन्ध देखाउनु विधर्मी म्लेच्छहरूको दुष्कर्म हो ।

त्यसो हो भने देश राज्य र राज्य सञ्चालकबाट पटक–पटक छुवाछुत र जातीय भेदभावमुक्त राष्ट्र तथा धर्मनिरपेक्ष गणराज्य पनि घोषणा भइसक्दा त हाम्रो मुलुक सबै दमाई, कामी, सार्की, डोम दाइ–दिदीजस्ता अछुतका लागि पनि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई जस्तै सुन्दर, शान्त र विशाल नै लाग्नुपर्ने होइन र ? धर्म र जातका आधारमा जारी छुत–अछुत, उँच–नीच, शुद्ध–अशुद्ध, पवित्र–अपवित्र, श्रेष्ठता–हीनताको भावभूमि पनि कम हुनुपर्ने होइन र ? भावभूमिमा बहिष्करण र विभेद मात्रै होइन, बलात्कार र हिंसा पनि भइरहेको होइन र ? २०६८ सालमा जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतविरुद्धको ऐन जारी भएपछि पनि जातीय विभेदकै आधारमा दलित समुदायका ३४ जनाभन्दा बढी व्यक्तिको हत्या गरिएको घटनाले जात–अन्ध भाष्यलाई थेग्छ ?

जातनिरपेक्ष भाष्यमाथि प्रश्न

समता फाउन्डेसनले हालै प्रकाशित गरेको ‘दलित मानव–अधिकार पुस्तक, २०७७’ अनुसार, २०७७ सालमा मात्रै दलित समुदायमाथि जातीय आधारमा भएका ११७ वटा हिंसा तथा विभेदजन्य घटना सार्वजनिक भएका छन् । तीमध्ये जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतसम्बन्धी ३२, हत्यासम्बन्धी १३, प्रहरी हिरासतमा मृत्यु १, हिरासतमा आत्महत्या २, बलपूर्वक गर्भपतन १, शङ्कास्पद मृत्यु १, बेपत्ता १, जबर्जस्ती करणीसम्बन्धी १७, जबर्जस्ती करणी प्रयाससम्बन्धी ४, अन्तरजातीय प्रेम तथा विवाहमा विभेदसम्बन्धी १०, कुटपिटसम्बन्धी २६ र आत्महत्या दुरुत्साहनसम्बन्धी ९ वटा घटना छन् । यी घटनाका पीडितको मात्रै होइन, पीडकको, अपराधीको, पीडक–अपराधीलाई पोस्नेहरूको जात–जाति हेरियो भने, उनीहरूको अर्थ–राजनीतिक स्थिति पत्ता लगाइयो भने, उनीहरूको मनोविज्ञान बुझियो भने जातनिरपेक्ष व्याख्या नांगेझार हुन्छ ।

आम रूपमा जात–अन्ध भाष्यकारहरू सजिलै भन्ने गर्छन्— देशमा अब जात–भात छैन; जातका आधारमा बहिष्करण, विभेद र उत्पीडन कम भइसक्योÙ अब सबै नेपाली बराबर ! तर, तथ्यांकले भने प्रश्न गरिरहेको छ— शान्ति–सुरक्षाको ठेक्का लिएर बसेको प्रहरी हिरासतमै ‘जय भीम’ फिल्ममा भन्दा भयानक स्वरूपमा शृंखलाबद्ध मृत्यु हुने र बर्सेनि मर्ने १०–१२ जनामा अधिकांश दलित नै हुने क्रम किन जारी छ ? प्रहरीका उच्च जातका हाकिमहरूले ठानेझैं हिरासतमा मृत्यु हुनेहरूमा अधिकांश दलित समुदायका हुनु संयोग मात्रै हो कि नियमित प्रक्रिया नै हो ?

वास्तविक दोषीलाई उम्काउन र कमजोर समुदायका सदस्यलाई फसाउन हिरासतमा यातना दिइने र उनीहरूको मृत्यु यातनाकै कारण हुने गरेको तथ्यांकका कारण प्रहरीले दिने शान्ति–सुरक्षा कुन जात र समुदायका लागि हो भन्ने सवाल उठ्दैन ? आर्थिक रूपले विपन्न, समाजमा कमजोर मानिने, कानुनको ज्ञान नहुने, न्यायिक निकायमा पहुँच नहुने जात र वर्गका मानिसले प्रहरीको हिरासतमा ज्यान गुमाउने घटना तथा बलात्कार र हिंसाको सिकार हुने प्रवृत्तिले प्रहरी, प्रशासन र अदालतसँगै सिंगो राज्यको समेत जातमाथि जब्बर प्रश्न उठाउँदैन ?

राज्ययन्त्रका हाकिमको 'दिल'

प्रहरी–प्रशासनले जात–धर्मका आधारमा हुने विभेद, बलात्कार र हिंसामा कसरी अनुसन्धान र तहकिकात गर्छÙ कसरी अभियुक्त, उत्पीडक, बलात्कारी र हिंसाचारीलाई उन्मुक्ति दिन सहज बनाउँछ भन्नेबारे कोही पनि अनभिज्ञ छैन । जात–तन्त्ररूपी राज्य चलाउने शासक–प्रशासकको औजार भएको प्रहरी–प्रशासनदेखि अदालत र राज्यले कसरी कसलाई न्याय, कसलाई अन्याय दिन्छन्, एकपछि अर्को प्रतिवेदन र खबरले थाहा दिन्छन् । प्रहरीका हाकिमदेखि अदालतका बडाहाकिमहरूसम्मको ‘दिल’ कुन जातले बनेको छ, प्रत्येक घटनाका प्रतिवेदन, मिसिल र फैसला पढियो भने थाहा हुन सक्छ ।

अध्येता शिवहरि ज्ञवालीका अनुसार प्रहरीले सामान्यतया बलात्कार, छुवाछुतजस्ता फौजदारी अपराधमा समेत पीडितबाट उजुरी नआएको भन्दै कारबाही प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्छ । जबकि २०६८ असारमा खाँदबारी नगरपालिका–३ की केशकुमारी पोखरेलको बाच्छी काटेको आरोपमा प्रहरीले नै पोखरेलका तर्फबाट कुमार दर्जी, रामबहादुर दर्जी र मोटे राईका नाममा किटानी जाहेरी दिन पहल गर्न भने भ्यायो । ‘गाईको बाच्छी काटी खाएको सम्बन्धमा प्रहरीले भनेपछि थाहा पाएकी हुँ, गौवधबारे केही थाहा छैन’ भनी पोखरेलले अदालतमा दिएको बकपत्रले प्रहरीको अगुवाइको रहस्य खोल्यो । प्रहरीको पहललाई नै सबै प्रमाण मान्दै न्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर जबरा र जगदीश शर्मा पौडेलको संयुक्त इजलासले २०७२ पुस ३० गते उनीहरूलाई जनही १२ वर्ष जेल सजायको फैसला गर्‍यो ।

न्यायाधीशबाट प्रधान न्यायाधीश बनिसक्दा जबरा र न्यायाधीश तेजबहादुर केसीको इजलासले आफ्नै पत्नी गीता ढकाललाई लास बनाउने प्रहरी हाकिमको सर्वस्वसहितको जन्मकैदको सजाय घटाएको छ । छोराछोरी हेर्नुपर्ने भएकाले पूर्वडीआईजी रञ्जन कोइरालाको सजाय घटाउने जबरा र जबराजस्ता न्यायाधीशको ‘दिल’ कसको पक्षमा नरम, कसको विपक्षमा गरम हुन्छ, पटक–पटक देखिएको छ । त्यही जबरा–प्रवृत्तिको विरोधमा आन्दोलन गर्दा पहिलेका अछुत, कमसेल, मासिन्या र नमासिन्या मतवालीदेखि जातका आधारमा बहिष्करण र विभेद सहन बाध्य तागाधारीभित्रका महिलाका लागि न्यायिक पुनःसंरचना महत्त्वपूर्ण हुनु जरुरी छ ।

अधिकांश तागाधारी पुरुष सम्भ्रान्तको हालीमुहाली रहेको नेपाली राज्य, राज्य सञ्चालक शासकहरू, राजनीतिक दलका नेताहरू, प्रहरी–प्रशासनदेखि अदालतसम्मका हाकिमहरूलाई आजभोलि जात–तन्त्रका कुरा सार्वजनिक जीवनमा वाहियात लाग्न सक्छन्, निजी व्यवहार र नीतिगत निर्णयमा जातलाई नै सर्वोच्चता दिँदादिँदै पनि । जात–तन्त्र खासमा जन्म, जन्मका आधारमा जात, जातका आधारमा सत्ता–शक्ति–सम्पत्ति–शास्त्रदेखि सजायसम्म निश्चित हुने हिन्दु राष्ट्र–राज्य (नेसन–स्टेट) कोसबैभन्दा बलियो शासकीय संरचना हो, जुन सयौं वर्षदेखि संवैधानिक र सामाजिक कानुनका रूपमा शासनरत छ ।

जन्मजातकै आधारमा उँच–नीचको कठोर श्रेणी व्यवस्थाको निर्माणसँगै हिंसात्मक संरचना र सम्बन्ध सृजना गर्दै आएको जात–तन्त्रको खास हिंसा छुवाछुत र विभेद होइन, यी त परिणाम मात्रै हुन्, बरु असली हिंसा त अधिकारबाट बेदखली हो । अरुन्धती रोयका शब्दमा यसले कथित तल्लो जातलाई भूमिको अधिकार, सम्पत्तिको अधिकार, ज्ञानको अधिकार, समान अवसरको अधिकारबाट वञ्चित गर्दै हिंसाको खाडलमा धकेल्छ । अबको न्यायिक संघर्षको लक्ष्य र बाटो असली हिंसाबाट मुक्ति, त्यसको संरचनाको विनाश, शास्त्रीय स्रोतमाथि निर्मम विमर्शसँगै जातवादी मानसिकताबाट ऊन्मुक्ति हुनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : मंसिर १४, २०७८ ०८:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पढाइ र गृहकार्यले थिचिँदै बालबालिका

पाँचै बजे उठेर विद्यालय जाने अनि बेलुकी पाँच–छ बजे घर आइपुग्ने विद्यार्थीले बिहानका तीन अतिरिक्त र दिउँसोका नियमित आठ गरी एघारवटा कक्षाका छुट्टाछुट्टै गृहकार्य गरिसक्दा नै रातको दस–एघार बज्छ ।
साधना प्रतीक्षा

एक्काइसौं शताब्दीमा पनि व्यावहारिक बन्न नसकेको हाम्रो शिक्षा पद्धतिका कारण बालबालिका एकातिर किताब–कापीको गह्रौं भारीले थिचिएका छन् भने, अर्कातिर गृहकार्यको बोझले किचिएका छन् । विशेष गरी निजी विद्यालयमा पढ्ने बालबालिका पढाइको अत्यधिक चापमा छन् ।

आफ्ना नानीहरूले विद्यालयबाट जति धेरै गृहकार्य पाउँछन्, त्यति नै उनीहरूको पढाइ राम्रो भएको ठान्ने अभिभावकका कारण पनि आजका बालबालिका पढाइको आवश्यकताभन्दा बढी बोझ थेग्न बाध्य भएका छन् । यसबाट उनीहरूको मानसिकतामा नकारात्मक असर परिरहेको छ ।पठनपाठन भनेको बालबालिकाको रुचिअनुसार स्वतःस्फूर्त रूपमा हुनुपर्छ तर हामीकहाँ यसका विपरीत विद्यालय, शिक्षक तथा अभिभावकको चाहनाअनुसार हुने गर्छ । यसबाट बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा त कुण्ठित हुन्छ नै, उनीहरू पढाइलाई बोझ पनि ठान्न थाल्छन् ।

निजी विद्यालयहरूले पठनपाठनलाई स्वैच्छिक नभई बाध्यकारी बनाउनाले बालबालिका मात्र होइन, तिनका अभिभावक पनि पीडित छन् । यसै सन्दर्भमा एक परिचितले यसरी दुखेसो पोखेका थिए, ‘मेरी छोरीलाई बिहान अँध्यारैमा उठेर अतिरिक्त कक्षा लिन स्कुल जानुपर्छ । त्यति सबेरै उठ्न उसलाई गाह्रो हुन्छ । समयमा कक्षा पुग्न नसके सजाय पाइने डरले ऊ एक रात स्कुल पोसाक लगाएरै सुतेकी रहिछ । कसो टाई भने लगाएकी रहिनछ ! उसकी साथीकी बहिनीले टाईसमेत लगाएर सुत्दा घाँटीमा कसिएर झन्डै ज्यानै गएको रे !’ उनको भनाइ पूर्णतः यथार्थ हो वा अतिरञ्जनात्मक थियो, थाहा छैन तर पनि आफ्नो उत्कृष्टता र अनुशासनका नाममा निजी विद्यालयहरूले बनाएका नियम बालबालिकाका लागि अनावश्यक बोझ भइरहेकै छन् ।

दस कक्षा पढ्ने एक विद्यार्थीको दैनिकी नजिकैबाट नियालिरहँदा मेरो मनमा प्रश्न उब्जन्छ— ऊ मान्छे हो या कुनै स्वचालित यन्त्र ? बिहान पाँचै बजे उठेर विद्यालय जानु अनि बेलुकी पाँच–छ बजे घर आइपुग्नु ! बिहानका तीनवटा अतिरिक्त कक्षाका साथै दिउँसोका नियमित आठवटा कक्षा गरी एघारवटा कक्षाका छुट्टाछुट्टै गृहकार्य गरिसक्दा नै रातको दस–एघार बज्छ । त्यसबाहेक उसले आफूलाई कठिन लाग्ने विषयको अभ्यास कति बेला गर्ने ? आफ्नो रुचिको विषय कहिले पढ्ने ? खाना खाने समयसम्म मुस्किलले निकाल्ने उसले आराम र मनोरञ्जन कति बेला गर्ने ? आठ कक्षादेखि नै निजी विद्यालयहरूले उत्कृष्ट नतिजा प्रदर्शनका लागि अनिवार्य रूपमा बिहान अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन गर्छन् । महिनादिन शिक्षण संस्थामा जाडो बिदा गरिने काठमाडौंमा बिदा कटौती गरी यसरी बिहान कक्षा सञ्चालन गरिनुले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकूल प्रभाव परेको देखिन्छ । सैद्धान्तिक पढाइमा मात्र आफ्नो सारा समय खर्चिनुपर्ने हुनाले अहिलेका बालबालिका जीवनका लागि आवश्यक व्यवहार र आत्मनिर्भरताबाट समेत वञ्चित हुँदै गएका छन् ।

विकसित मुलुकका विद्यालयहरूमा बालबालिकालाई सर्वप्रथम आत्मनिर्भर हुन सिकाइन्छ । उमेरसुहाउँदा ससाना काम उनीहरूलाई नै गर्न लगाइन्छ । त्यहाँ किताबलाई भन्दा व्यवहार र प्रयोगलाई महत्त्व दिइन्छ । हामीकहाँ जस्तो बालबालिकालाई गृहकार्यको भारी बोकाउँदै र किताबी ज्ञानमा व्यस्त बनाउँदै पढाइलाई बोझ ठान्ने अवस्था सृजना गरिँदैन । त्यसैले त्यहाँका बालबालिकाहरू व्यावहारिक तथा आत्मनिर्भर देखिन्छन् । निश्चित उमेरपछि उनीहरू अभिभावकको जिम्मेवारीबाट मुक्त भएर आफैं स्वतन्त्रतापूर्वक जीवनयापन गर्न थाल्छन् । हामीकहाँ भने स्नातक तहसम्मको विद्यार्थीलाई लुगाफाटादेखि खानपिनसम्म अभिभावकले तयार पारिदिनुपर्ने हुन्छ । घरेलु काममा उनीहरू शून्य अवस्थामा देखिन्छन् । घरव्यवहार, दुःखसुख अनि कर्तव्य र दायित्वका पक्षहरू उनीहरूका लागि नौला लाग्छन् किनकि उनीहरू त केवल किताबी संसारमा व्यस्त रहन्छन् ।

जीवनमा सफल बन्नका लागि कुनै पनि व्यक्तिले जीवन–जगत्लाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ । आफ्नो कर्तव्य र अधिकारका पाटाहरू पहिल्याउन सक्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि ऊ जीवनको प्रारम्भिक अवस्थादेखि नै परिवार तथा समाजमा भिज्नुपर्छ । आजका हाम्रा बालबालिकाले यस्तो अवसर पाएका छैनन् । पढाइका कारण उनीहरू अत्यन्त बेफुर्सदिला भएका छन् । उनीहरूसँग अभिभावकछेउ बसेर घरव्यवहारका कुरा गर्ने न समय छ न त त्यसबारे चासो नै छ । कतिपयलाई त आफ्ना अभिभावकले के गर्छन्, परिवारको आयस्रोत के हो अनि उनीहरूको भविष्यका लागि अभिभावकले कति दुःख गरिरहेका छन् भन्नेसम्म थाहा हुँदैन । त्यसैले उनीहरू केवल सुखापेक्षी देखिन्छन् । सुखभन्दा दुःखलाई नजिकबाट चिन्न सकेमा मात्र जीवन सफल हुन्छ भन्ने तथ्यबाट हाम्रा बालबालिका अनभिज्ञ छन् ।

एकातिर बढ्दो प्रविधि प्रयोगका कारण बालबालिकामा विदेशी प्रभाव परिरहेको छ भने, अर्कातिर उनीहरू आफ्नो संस्कार–संस्कृति बुझ्ने र त्यसलाई अनुसरण गर्ने अवसरबाट वञ्चित भएका देखिन्छन् । पहिलापहिला दसैं आदि चाडपर्वका बेला विद्यालयमा लामो बिदा हुन्थ्यो । बालबालिका आफ्नापुर्ख्यौली घरमा गएर समय बिताउँथे । यसबाट पारिवारिक सद्भाव र सहकार्यको भावना विकसित हुन्थ्यो । आजभोलि विद्यालयहरूले यस्तो बिदा छोट्याएकाछन् । त्यही छोटो बिदामा पनि गृहकार्यको गह्रौं भारी बोकाइदिनाले उनीहरू चाडपर्वमा पनि रमाउन सक्दैनन् । चाडपर्वको महत्त्व बुझ्नु, परिवार तथा साथीभाइसँग हाँसखेल गर्नु अनि निस्फिक्री मनोरञ्जन गर्न पाउनुपर्ने त्यो समयमा पनि उनीहरू किताब, कापी अनि मोबाइल र ल्यापटपमै घोत्लिइरहेका हुन्छन् । चाडपर्वमा पनि रमाइलो गर्न नपाउँदा उनीहरूमा पढाइप्रति वितृष्णासमेत जाग्ने गर्छ ।

पढाइ स्वैच्छिक र स्वतःस्फूर्त नभई बाध्यकारी एवम् निर्देशित बन्नुमा विद्यालय र शिक्षकहरू मात्र नभई अभिभावक पनि दोषी देखिन्छन् । विद्यालयले धेरै गृहकार्य दिँदा र विद्यार्थी पढाइमा मात्र घोटिँदा उसको पढाइ अब्बल भएको ठान्नु अभिभावकको कमजोरी हो । यद्यपि कतिपय विद्यार्थी गृहकार्यलाई मात्र पढाइ ठानेर त्यसबाहेक आफूखुसी पढ्ने गर्दैनन् । उनीहरूको यस्तो प्रवृत्तिका आधारमा सबैलाई गृहकार्यको अत्यधिक बोझ बोकाउनु उपयुक्त हुँदैन । बालबालिकामा पढाइ आफ्नै लागि हो, त्यसैले आफ्नो रुचि र इच्छाले पढ्नुपर्छ भन्ने भावनाको विकास गराइनुपर्छ । शिक्षक तथा अभिभावकका लागि पढिदिनुपर्छ भन्ने मानसिकता बोकेका विद्यार्थी भविष्यमा सफल बन्न सक्दैनन् ।

पाठ सार्ने र घोक्ने गृहकार्यले बालबालिकाको सृजनात्मक क्षमताको विकास गर्न सक्दैन । यस सम्बन्धमा शिक्षकहरू सचेत हुनैपर्छ । त्यसैले गृहकार्य दिँदा जीवनोपयोगी विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । सकेसम्म उनीहरू आफैंले अनुभव गर्ने, प्रयोग गर्ने र बुझ्ने खालका समस्याहरू दिइनुपर्छ । गृहकार्य गर्दागर्दै आधा रात बित्ने अवस्था नहुने हो भने उनीहरू खेल्न, मनोरञ्जन गर्न तथा परिवारमा घुलमिल भएर व्यावहारिक ज्ञान–सीप हासिल गर्न सक्छन् । यसबाट उनीहरू मानसिक रूपमा चुस्त पनि हुन्छन् । माध्यमिक तहमा पुगेका विद्यार्थीहरूलाई त परिवार एवम् समग्र समाजबारे बुझ्ने र त्यसप्रतिको आफ्नो दायित्व पहिचान गर्ने वातावरण सृजना गरिनुपर्छ । यसका लागि उसलाई पठनपाठनका साथै समाचार सुन्ने, पत्रपत्रिका पढ्ने, परिवार तथा समुदायका गतिविधिमा सहभागी हुने समय हुनुपर्छ ।

शिक्षा भनेको बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा र क्षमतालाई बाहिर निकाल्ने माध्यम हो, उनीहरूलाई सैद्धान्तिक ज्ञानको भारी बोकाउनु होइन । विडम्बना, हामीकहाँ यस्तो सोच न पाठ्यक्रम र शैक्षिक पद्धति निर्माण गर्नेहरूमा पाइन्छ न त विद्यालय प्रशासन र शिक्षकहरूमै । हाम्रो शैक्षिक गतिविधि केवल परीक्षामुखी छ । परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउन सक्ने विद्यार्थी मात्र सर्वोत्कृष्ट ठानिने परिपाटीका कारण बालबालिकाका भिन्न रुचि, क्षमता र सृजनशीलता ओझेलमा परिरहेको छ । यसका साथै उनीहरू पढाइको अत्यधिक बोझका कारण मानसिक रूपमा रुग्णसमेत बन्दै गएका छन् । यसतर्फ विद्यालय प्रशासन, शिक्षक, अभिभावक सबै संवेदनशील हुनुपर्छ ।

प्रकाशित : मंसिर १४, २०७८ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×