घरबाटै थालौं लैंगिक हिंसाविरुद्धको अभियान- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

घरबाटै थालौं लैंगिक हिंसाविरुद्धको अभियान

महिलाविरुद्धको हिंसा अन्त्यका लागि महिला मात्र हैन, हरेक घरपरिवारका पुरुषहरू सचेत, सजग र संवेदनशील हुनु अपरिहार्य छ ।
कमला पराजुली

आफ्नो पहिचान, आत्मसम्मान र स्वतन्त्रतालाई अखण्डित राख्न एवं हिंसारहित ढंगले सहअस्तित्वपूर्ण जीवन बाँच्न पाउनु हरेक व्यक्तिको नैसर्गिक अधिकार हो र यसलाई मानव अधिकार पनि भनिएको छ । यसरी हिंसा कसैउपर पनि हुनु व्यक्तिको मानव अधिकारको हनन हो । कुनै पनि व्यक्तिलाई शारीरिक, मानसिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक रूपमा हानि वा चोट पुर्‍याउने कार्य नै हिंसा हो ।

कोहीमाथि कुनै पनि किसिमको हिंसाबाट व्यक्तिको पहिचान, समानता, स्वतन्त्रता, अवसर, विकास र आत्मसम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा हनन भइरहेको हुन्छ । यसरी हेर्दा, जुनसुकै हिंसाले व्यक्तिको मानव अधिकार उल्लंघन गर्छ । अतः प्रत्येक व्यक्तिको मानव अधिकार र स्वतन्त्रताको संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु राज्यको दायित्व हो ।

महिलाका मानव अधिकारका विषयमा अझ एक कदम बढेर राज्य मात्र नभई सम्पूर्ण समाजले नै यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक र संवेदनशील तवरले आत्मसात् गर्न जरुरी छ । ऐतिहासिक रूपले दमन र भेदभावको सामान गर्दै आइरहेका सम्पूर्ण महिलाको अधिकारका मामिला, वा अझ महिलामाथि हुने हिंसाबारे हामी सबैको सधैं नै ध्यानाकर्षण हुनुपर्छ । हरेक वर्षझैं यो बेला (२५ नोभेम्बर–१० डिसेम्बर) पनि महिलामाथि हुने हिंसाविरुद्धको सोह्रदिने अभियान चलिरहेको छ, जसले पुनः महिलाको मानव अधिकार, महिला अधिकार र महिलामाथि हुने हिंसाका कुराहरूलाई मूल प्रवाहमा ल्याएको छ ।

महिलामाथि हुने हिंसा भन्नाले महिलाको व्यक्तिगत, पारिवारिक वा सार्वजनिक जीवनमा लैंगिक आधारमा हुने हिंसाजन्य कार्य हो । महिलालाई पारिवारिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक — कुनै पनि कारणले शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य क्षति वा पीडा पुर्‍याउनु वा पुर्‍याउने सम्भावना हुनु नै महिलामाथिको हिंसा हो । यही परिभाषाका आधारमा हेर्ने, बुझ्ने र अनुभूति गर्ने हो भने हरेक दिन हाम्रै घर, परिवार र समाजमा कुनै न कुनै रूपमा महिलामाथि हिंसा भइरहेको पाउन सक्छौं । हरेक दिन समाचारमा महिला हिंसाका घटनाहरू सुनिरहेका छौं, पढिरहेका छौं र यसको रोकथाम हामी सबैको प्रतिबद्धताबिना असम्भव छ । त्यस कारण ‘घरैबाट सुरु गरौं, महिला हिंसा अन्त्य गरौं’ भन्ने राष्ट्रिय नाराका साथ यस वर्ष पनि २५ नोभेम्बरमा हामीले महिला हिंसाविरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनायौं ।

विश्व महिला आन्दोलन तथा अभियानका क्षेत्रमा २५ नोभेम्बर र ६ डिसेम्बरलाई विशेष रूपमा सम्झिने गरिन्छ । २५ नोभेम्बर १९६० मा डोमिनिकन रिपब्लिकका तीन साहसिक दिदीबहिनी (प्याट्रिया, मिनर्भा, रमारिया) को तत्कालीन तानाशाह राफेल त्रुजिलोको सरकारले कायरतापूर्ण तथा निर्मम हत्या गरेको थियो । एकै परिवारका यी तीन दिदीबहिनीले त्रुजिलो सरकारविरुद्ध सशक्त आन्दोलन गरेका थिए र त्यही कारण षड्यन्त्रपूर्वक तिनीहरूको हत्या गरिएको थियो । यी तीन दिदीबहिनीको उच्च साहस र त्यागको सम्मान गर्दै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा २५ नोभेम्बरलाई महिला हिंसाविरुद्धको दिवसका रूपमा मनाउन थालियो । त्यसको झन्डै तीन दशकपछि संयुक्त राष्ट्र संघको साधारणसभाले त्यसै दिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय महिला हिंसाविरुद्धको दिवसका रूपमा घोषणा गरेको थियो ।

त्यसै गरी ६ डिसेम्बर १९८९ मा मोन्टरेल विश्वविद्यालय क्यानडाको पोलिटेक्निक कलेजका २५ वर्षीय मार्क लेपिनले चौध छात्राहरूको सामूहिक हत्यापश्चात् आत्महत्या गरेका थिए । यसै घटनाको सम्झनामा सन् १९९१ मा सेतो रिबन अभियान थालियो, महिला हिंसाविरुद्ध पुरुषहरूलाई जागरुक गराउने अभिप्रायले । अंग्रेजी अक्षर ‘भी’ (भ्वाइलेन्स) लाई उल्टो बनाउँदा बन्ने आकारमा सेतो रिबन लगाउनु भनेको ‘म हिंसा सहन्नँ, आफू पनि गर्दिनँ र प्रतिकार गर्छु’ भन्ने प्रतिबद्धता हो । हाल विभिन्न देशमा सोह्रदिने अभियानका बेला सेतो रिबन लगाउने चलन छ ।

नेपालले २०५४ सालदेखि लैंगिक हिंसाविरुद्धको सोह्रदिने अभियान मनाउँदै आइरहेको छ । तर चौबीस वर्ष बितिसक्दा पनि महिला हिंसा अझ बढ्दै जानु अत्यन्त दुःखद र चिन्ताको विषय हो । अझ पछिल्ला वर्षहरूमा गाउँदेखि सहरसम्म नयाँ प्रकृतिका महिला हिंसा देखिन थालेका छन्, जसलाई कानुनको दायरामा ल्याउन सहज भइरहेको छैन ।

सोह्रदिने अभियानको सुरुआत विदेशी घटना र स्मरणबाट भए पनि यसले हामीलाई नेपालीकै विभिन्न घटनाको मात्र नभई महिला हिंसाविरुद्धको अभियानका अगुवाहरूको सम्झना गर्ने अवसर पनि दिएको छ । महिला हिंसा सदियौंदेखि अनेक रूपमा हुँदै आएका छन् । विभेद, अन्याय, अत्याचार र उत्पीडनविरुद्ध संसारभर महिलाहरूले संगठित वा असंगठित माध्यमले प्रतिकार र विद्रोह गरेको इतिहास पनि हामीले पढेका छौं । हाम्रो देशका सन्दर्भमा यस्तो आवाज उठाउँदै विद्रोह गर्ने सशक्त महिला थिइन्— योगमाया ।

विसं १९२५ मा पूर्वी पहाडको भोजपुरमा जन्मिएकी योगमायाले राणा शासनकालमा महिलालाई सतीका रूपमा जिउँदै जलाउने र मानिसलाई पशुसरह दासदासी बनाउने कुप्रथाविरुद्ध सशक्त आवाज उठाएकी थिइन् । परिणामस्वरूप सबै दासदासी मुक्त भए, सती पठाउने कुप्रथाको अन्त्य भयो । तर त्यसै बेलादेखि उठाइन थालेका — छोरीले पनि पढ्न पाउनुपर्ने, बालविवाह र बहुविवाहको अन्त्य हुनुपर्ने, विधवा विवाह हुनुपर्ने र छोराछोरीबीचको विभेद हुन नहुने एवं घरेलु हिंसा, यौन हिंसा, जातीय विभेद, धार्मिक अन्धविश्वास र सांस्कृतिक कुसंस्कार एवं खराब अभ्यासलगायतका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विभेद जस्ता — सवालहरू आज पनि अन्त्य भएका छैनन् । यिनका विरुद्ध विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि–महासन्धि, सिफारिस, संविधान, राष्ट्रिय कानुन, ऐन–नियमलगायतका व्यवस्था भए पनि त्यत्तिकै संगठित आवाज उठाइरहनुपरेको छ ।

पितृसत्तात्मक सोच, सामन्ती संस्कार र मूल्यमान्यताका कारण शोषण, जातीय विभेद र छुवाछुत, चरम लैंगिक विभेदविरुद्धको अभियान सञ्चालन गर्दागर्दै योगमायाले १९९८ असार २२ गते आफ्ना अनुयायीहरूसहित तत्कालीन राज्य व्यवस्थालाई चुनौती दिँदै विद्रोहस्वरूप भोजपुरको मझुवा बेसीबाट अरुण नदीमा जलसमाधि लिएकी थिइन् । आज हामीले उक्त दिनलाई समेत नेपाली समाजमा लैंगिक हिंसाविरुद्ध अभियानका रूपमा स्मरण गर्नु त्यत्तिकै आवश्यक छ ।

एक्काइसौं शताब्दीमा पनि हाम्रो समाजमा एउटी महिलालाई कथित बोक्सीको आरोपमा बर्बर यातना दिएर चरम हिंसा र हत्यासमेत भइरहेको छ । महिनावारी भएकै कारण अपहेलित भएर घरबाहिर असुरक्षित बस्नुपर्ने बाध्यकारी अमानवीय कुप्रथा (छाउपडी) कतिपय समाजमा कायमै छ । चरम पितृसत्तात्मक सोचका कारण छोरा–छोरीमा विभेद, स्त्री भ्रूणको हत्याजस्ता अमानवीय कृत्य भइरहेकै छन् । छोरी जन्मिएपछि आमालाई गरिने हेला, दुर्व्यवहार, तिरस्कारÙ छोरीले जन्मेदेखि पलपल झेलिरहनुपर्ने भेदभाव, उपेक्षा, अनेक किसिमका हिंसा, वञ्चितीकरणÙ दाइजो नभएको वा कम भएको कारण हुने शारीरिक–मानसिक र यौनजन्य शोषण र हिंसाÙ बालविवाह र सानै उमेरमा बच्चा जन्माउने बाध्यताÙ प्रजनन स्वास्थ्यको समस्याÙ आफन्तैबाट हिंसा र शोषणÙ पारिवारिक–घरेलु हिंसाÙ आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिकलगायतका पक्षहरूबाट बालिकादेखि वृद्धासम्मले दैनन्दिन भोग्नुपरेका कहालीलाग्दा घटनाहरूले हाम्रा ऐन, कानुन, पारिवारिक–सामाजिक सभ्यता र संस्कृतिमै प्रश्न उठाइरहेका छन् ।

हामी कस्तो समाजमा बाँचिरहेका छौं ? मानिसले मानिससँग, छोरी बाबुसँग, दिदीबहिनी दाजुभाइसँग, बुहारी ससुरासँग, भाउजू–बुहारी देवर–जेठाजुसँग, छात्रा गुरुसँग, विश्वास र भरोसा गरिएकासँग असुरक्षित हुनुपर्ने, डराउनुपर्ने अवस्था छ । पाइलापाइलामा बलात्कार, यौन शोषण, शारीरिक–मानसिक हिंसा सहनुपर्ने बाध्यता छ । सहन नसक्दा मनोरोगी हुने, आत्महत्यासमेत गर्न विवश हुने परिस्थितिले जरो गाडेको छ ।

अति विपन्न परिवारदेखि अति सम्पन्न घरानासम्म, निरक्षरदेखि अति शिक्षितसम्म, गाउँदेखि सहरसम्म जुनसुकै जाति, भाषा, धर्म, वर्ण, वर्ग, तह र समुदायका महिलाहरू हिंसाबाट पीडित छन् । यसको मूल कारण महिलालाई वस्तु र साधनका रूपमा हेरिने पितृसत्तात्मक सोच र चिन्तन नै हो । तसर्थ महिलाविरुद्धको हिंसा अन्त्यका लागि महिला मात्र हैन, हरेक घरपरिवारका पुरुषहरू सचेत, सजग र संवेदनशील हुनु अपरिहार्य छ । परिवार, समाज र राज्यका सबै पक्ष र सम्बन्धित निकायहरूले महिलाको मानव अधिकारलाई आत्मसात् गर्दै महिलामाथि हुने सबै किसिमका हिंसाविरुद्ध शून्य सहनशीलता अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

पराजुली राष्ट्रिय महिला आयोगकी अध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर १२, २०७८ ०८:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोभिडको नयाँ भेरिएन्ट भित्रिन नदिन सतर्कता अपनाऔं

सम्पादकीय

नेपालले कोभिड–१९ को दोस्रो लहरबाट पूर्ण त्राण पाउन बाँकी छँदै दक्षिण अफ्रिकामा सोमबार पत्ता लागेको कोरोना भाइरसको नयाँ भेरिएन्टले अरू चिन्ता थपेको छ । तीव्र गतिमा उत्परिवर्तित भएको नयाँ भेरिएन्ट बी.१.१.५२९ का कारण यो व्याधि अझ फैलिन सक्ने भय विश्वभर छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले ओमिक्रोन नाम दिएको यो भेरिएन्टविरुद्ध हालसम्म बनेका खोप प्रभावकारी नहुने र संक्रमण दर पनि बढ्ने भन्दै विज्ञहरू चिन्तित छन् । कतिपय मुलुकले यसको रोकथामका लागि तयारी थालिसकेका छन् । नेपालमा पनि यो भेरिएन्ट भित्रिन नदिन सरकारले सम्पूर्ण सुरक्षा सतर्कता अपनाउनु अत्यावश्यक छ ।

मुलुकमा कोभिडका दुवै लहर लगभग बाजा बजाएरै आएका थिए; चीन हुँदै भाइरस संक्रमण सुरु हुँदा र बेलायत, भारत हुँदै दोस्रो लहर आउँदा नेपालका लागि सबै खाले तयारी गर्न पर्याप्त अवसर थियो । व्यवस्थित ढंगले रोकथामका उपाय अपनाएर संक्रमण विस्तार हुनबाट रोक्न सकिन्थ्यो । यस कार्यमा मुलुकका संयन्त्रहरू चुकेकैले संक्रमण व्यापक फैलिएर क्षतिको मात्रा बढेको हो । अहिले फेरि खतराको घण्टी बजिसकेको छ । र यसबीचमा थाहा भैसकेको छ— यो विश्वव्याधिले न भूगोल भन्छ, न राज्यको सीमा चिन्छ । त्यसैले सुदूरमा बजेको खतराको यो घण्टीबाट समय छँदै नेपाल सरकार ब्युँझनुपर्छ । भाइरस मुलुक पस्न सक्ने सबै स्थलहरूमा आवश्यक निगरानी र सतर्कता अपनाउनुपर्छ ।

दक्षिण अफ्रिकामा नयाँ भेरिएन्ट पत्ता लागेसँगै सरकारले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलगायत सबै नाकाका हेस्थ डेस्कलाई सतर्क अवस्थामा राखेको जनाएको छ । दक्षिण अफ्रिकाबाट आउनेहरूको हेल्थ डेस्कमा परीक्षण, सिक्वेन्सिङ र क्वारेन्टिन गर्न भनिएको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको भनाइ छ । सम्बन्धित हेल्थ डेस्कहरूले यो निर्देशनको यथोचित पालना गर्नुपर्छ । मन्त्रालयले पनि एकातिर यस्ता डेस्कहरूलाई साधन–स्रोत र जनशक्तिले सम्पन्न तुल्याउनुपर्छ भने अर्कातिर उनीहरूले प्रभावकारी कार्य गरे–नगरेको निगरानी पनि गर्नुपर्छ । विगतमा ‘आवश्यक सतर्कता अपनाएका छौं’ भन्दाभन्दै पनि कतिपय मामिलामा चुक्न पुगेकै कारण मुलुकले भयावह अवस्था भोग्नुपरेको तथ्य सम्बन्धित सबैले स्मरण गर्नुपर्छ । र, त्यति बेलाका गल्ती नदोहोर्‍याउने प्रण गर्नुपर्छ ।

कोभिडविरुद्धको खोपले पछिल्लो समय धेरै मुलुकलाई राहत दिइरहेको थियो । कति मुलुकले महिनौंदेखि बन्द रहेका आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय सीमाहरू पुनः खोल्न थालेका थिए । तर, नयाँ भेरिएन्ट भेटिएसँगै फेरि कतिपय मुलुकले विभिन्न प्रतिबन्धात्मक व्यवस्थाहरू गर्न थालेका छन् । बेलायतले दक्षिण अफ्रिकासहित ६ वटा अफ्रिकी मुलुकबाट हुने आवागमनलाई रोक लगाउने निर्णय गरेको छ । अमेरिका, क्यानडा, बेलायत, ग्वाटेमालालगायतले पनि अफ्रिकी मुलुकबाट हुने आवागमनमा प्रतिबन्धको घोषणा गरेका छन् । अमेरिकाको न्युयोर्कमा त संकटकाल नै लगाइएको छ । युरोपेली मुलुकहरूले महामारीको चौथो लहर फैलन सक्ने भन्दै प्रतिबन्धात्मक व्यवस्थाहरू लागू गर्न थालिसकेका छन् । यसै सन्दर्भमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले शनिबार मात्रै उच्च अधिकारीहरूसित भारतमा कोभिडको स्थिति र राष्ट्रव्यापी खोपका बारेमा ‘भर्चुअल’ छलफल गरेका छन् । नेपालले पनि उच्च तहबाटै यस्तो सक्रियता देखाएमा सकारात्मक नतिजाका लागि थप मद्दत पुग्न सक्छ ।

नयाँ भेरिएन्टविरुद्ध हालसम्मका खोप प्रभावहीन भएको चिन्ता विज्ञहरूले गरेकाले सरकार र नागरिक स्तरबाट पूर्ण सतर्कता अपनाउनुको विकल्प छैन । हालसम्म कोभिडको यो भेरिएन्ट दक्षिण अफ्रिकाबाहेक बोत्सवाना, हङकङ र इजरायलमा देखिएको छ । नेपालीहरूको बाक्लो उपस्थिति रहेको हङकङमा समेत यो भेरिएन्ट देखिएकाले पनि सतर्क रहनु जरुरी छ । सरकारले नयाँ भेरिएन्ट भेटिएका र संक्रमण बढेका मुलुकबाट आउने सबै यात्रुलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ । र, नागरिकले पनि स्वास्थ्य सुरक्षाका सम्पूर्ण उपायहरू अपनाउनुपर्छ ।

ख्याल राख्नुपर्ने पक्ष, मुलुकमा जारी दोस्रो लहरकै कारण पनि स्वास्थ्य सुरक्षाप्रति सतर्कता अपनाउनु अनिवार्य छ । सक्रिय संक्रमितको संख्या अहिले पनि ७ हजारभन्दा बढी छ । विगतमा जस्तो एकै दिन ९ हजारभन्दा बढी संक्रमित भएको र झन्डै अढाई सयसम्मको ज्यान गएको कहालीलाग्दो अवस्थामा निकै सुधार आएको पक्कै हो, तथापि अहिले पनि दिनहुँ २ सय जनाजति नयाँ संक्रमित थपिइरहेका छन्, मानिसहरूको ज्यान गैरहेकै छ । संक्रमण घट्दै जाँदा धेरैजसो गतिविधि चलायमान हुन थाल्नु सुखद भए पनि राजनीतिक भीडभाडमा सहभागी हुनेहरू अति निस्फिक्री देखिन्छन्, मानौं— हामी अहिले कोरोनाकालमा छौं भन्ने तथ्य नै उनीहरूले भुलेका छन् । यस्तै गैरजिम्मेवार प्रवृत्ति नै आपत् निम्त्याउन पर्याप्त हुन सक्छ । झन् अहिले त नयाँ भेरिएन्टकै चिन्ता पनि थपिएको छ । तसर्थ, सरकार र नागरिक दुवैले आवश्यक सुरक्षा सतर्कता अपनाएर सम्भावित खतरा टार्नुपर्छ ।

प्रकाशित : मंसिर १२, २०७८ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×