एमाले महाधिवेशन र गैंडा बहस- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

एमाले महाधिवेशन र गैंडा बहस

एमालेको विधान महाधिवेशन सकिइसकेको सन्दर्भमा नयाँ नेतृत्व चयनका लागि हुने महाधिवेशनका लागि गैंडाको चित्र रोजिनु विशिष्ट सोचमा आधारित छ । सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, दलाल नोकरशाही पुँजीपति वर्गलाई शत्रु मानेर अघि बढेको एमालेले राजनीतिमा गैंडाअंकित लोगोमार्फत देशको समग्र अवस्थालाई समेटेको हो ।
राजेन्द्र मानन्धर

एकसिङ्गे गैंडा पछाडिका दुई खुट्टाको आडले उभिएको छ, अगाडिका दुई खुट्टामध्ये दायाँले हँसिया–हथौडा अंकित रातो झन्डा उठाएको छ । र, ठिङ्ग उभिएर सामुन्नेको सूर्यअंकित चिह्नलाई मोहित भई हेरिरहेको छ । एकसिङ्गे गैंडा वास्तवमा दुई खुट्टामा कहिल्यै उभिन सक्दैन, न त कुनै वस्तु समाउन नै सक्छ ।

केवल चार खुट्टा टेकेर जंगलमा विचरण गर्छ । उभिएको गैंडा कल्पनाको ‘ब्रान्ड’ मात्र हो । धेरैलाई जानकारी नै छ, यो नेकपा (एमाले) को दसौं राष्ट्रिय महाधिवेशनको लोगो हो । हरियो घाँसमा टेकेर उभिएको गैंडा झन्डा र सूर्यको सम्मिश्रणको प्रतीक चित्र सामाजिक सञ्जालमा भाइरल छ, सञ्चारमाध्यमभरि छाएको छ ।

एमालेको दसौं महाधिवेशन मंसिर १०–१२ सम्म चितवनमा हुँदै छ । एमालेले महाधिवेशनहरूमा प्रतीकचिह्नका रूपमा पहिलोपटक जनावरलाई रोजेको हो । एमालेले छैटौं राष्ट्रिय महाधिवेशनबाट मात्र लोगोको अभ्यास सुरु गरेको देखिन्छ । छैटौं महाधिवेशनमा पार्टीको हँसिया–हथौडा अंकित झन्डालाई प्रयोग गरियो । सातौंमा अक्षरहरूको पृष्ठभूमिमा जानकी मन्दिरको चित्र मिलाइएको थियो । आठौंमा बुटवलको ऐतिहासिक जितगढी किल्ला र सूर्य चिह्नलाई लोगोका रूपमा प्रयोग गरियो । नवौंमा राष्ट्रिय झन्डा र नौ अंकको मिश्रणसहित काठमाडौंका ऐतिहासिक थलोलाई आधार बनाएर प्रतीक बनायो । अहिले गैंडा, झन्डा र सूर्य चिह्नलाई रोजिएको छ । यो लोगो विगतका तुलनामा बढी आकर्षक छ । र, बढी प्रचारित पनि छ ।

संसारभर विभिन्न कार्यमा लोगोहरू प्रयोग हुने गर्छन् । लोगोमा जनावरको प्रयोग गर्ने प्रचलन पुरानै हो । देशका झन्डा, विशेष कार्यक्रम र उत्सवहरूमा लोगोमा जनावर रोजिएका छन् । अमेरिकाका दुई ठूला पार्टीका झन्डा नै जनावर अंकित छन् । डेमोक्र्याटिक पार्टीले आफ्नो झन्डामा गधा राखेको छ भने रिपब्लिकनले हात्ती । तिनीहरूका चुनावचिह्न पनि गधा र हात्ती नै हुन् ।

भुटानले अजिङ्गरलाई राष्ट्रिय झन्डामा राखेको छ भने श्रीलंकाले सिंह अनि मेक्सिकोले चील र सर्प । प्रतीकचिह्नमा भारतले सिंहको प्रयोग गरेको छ । सन् १९६० मा भएको रोम ओलम्पिकमा ब्वाँसोको थुन दुई दाजुभाइ रेमुस र रोमुलसले चुसिरहेको प्रतीकचिह्न बनाइएको थियो । ती दाजुभाइले रोम सहर स्थापना गरेर राजा भई नेतृत्व गरेको कथा जोड्ने गरिन्छ ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो दल एमालेले पनि खास अर्थसहित महाधिवेशनमा गैंडाको प्रतीक अघि सारेको हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज एकसिङ्गे गैंडाको बासस्थान हो । नारायणी किनार गैंडा सयर गर्ने सुरक्षित थलो पनि हो । विश्वमै दुर्लभ एकसिङ्गे गैंडाले बदलिँदो पर्यावरणीय परिस्थितिसँग संघर्ष गर्दै नेपालमा भने संख्या बढाइरहेको छ । एमालेले पनि कडा चुनौतीको सामना गर्दै आफ्नो आकार बढाइरहेका बेला दसौं महाधिवेशन गर्दै छ ।

गैंडाको घर चितवनबाट नेपाल चिनाउन र पर्यावरण संरक्षणको सन्देश दिन राजनीतिक पहलसँग लोगोको कथा जोडिएको छ । ‘सन्तुलित प्रकृति, सुरक्षित समाज’ भन्ने नारासमेत समावेश गरेर राजनीतिक दलको एजेन्डामा पहिलोपटक वातावरणीय महत्त्वलाई प्रमुख प्राथमिकतामा राखिएको छ ।

विभिन्न प्रसंगमा जनावरलाई अघि सार्ने चलन विश्वभर नै छ । जलवायु परिवर्तनसित जोड्दै हालै संयुक्त राष्ट्रसंघले डाइनोसरसम्बद्ध ‘म किन लोप भएँ’ भन्ने कथात्मक भिडियो सार्वजनिक गरेको छ । एकसिङ्गे गैंडा पनि पृथ्वीमा खतरापूर्ण अवस्थामा छ । खासमा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई गैंडा मोह छ । उनी प्रधानमन्त्री भएका बेला उनकी धर्मपत्नी राधिका शाक्यले एक महिनाको गैंडा ‘एडप्ट’ गर्दै पेन्सनबाट खाइखर्च बेहोरिदिने घोषणा गरेकी थिइन् । त्यति बेला ओलीले ‘एडप्ट एन एनिमल’ को अवधारणा प्रस्तुत गर्दै नेपालको पर्यावरणीय चिन्तालाई विश्वमाझ पुर्‍याएका थिए । २०७३ सालमा दुर्लभ एकसिङ्गे गैंडाका दुई जोडी चीन सरकारको आग्रहमा नेपालले उपहार पनि पठाएको थियो ।

गैंडाहरूको आँगनमा हुन लागेको एमालेको ऐतिहासिक महाधिवेशनको लोगोलाई लिएर विभिन्न व्यंग्य सार्वजनिक भइरहेका छन् । मजदुर, किसान, सर्वहारा, श्रमजीवी वर्गको नेतृत्व गर्ने कम्युनिस्ट पार्टीको झन्डा गैंडाले उठाउनुलाई अन्यथा अर्थ लगाइएको छ ।

एमालेको विधान महाधिवेशन सकिइसकेको सन्दर्भमा नयाँ नेतृत्व चयनका लागि हुने महाधिवेशनका लागि गैंडाको चित्र रोजिनु विशिष्ट सोचमा आधारित छ । सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, दलाल नोकरशाही पुँजीपति वर्गलाई शत्रु मानेर अघि बढेको एमालेले राजनीतिमा गैंडाअंकित लोगोमार्फत देशको समग्र अवस्थालाई समेटेको हो ।

जंगलको सुन्दर शाकाहारी जनावरलाई साक्षी राख्दै सक्षम, इमान्दार र जुझारु नेतृत्व दिने एकालेको सोच आफैंमा नवीन हो । हालै सम्पन्न विधान महाधिवेशनले निर्देशित गरेका विचार, सिद्धान्त, कार्यक्रम, आन्दोलन र संगठनलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्न सक्ने कर्मठ नेतृत्व चयन हुँदा गैंडा साक्षी राख्नुलाई प्रकृति र पर्यावरणप्रति कम्युनिस्ट पार्टीको गहिरो चिन्ता–प्रकटका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

-मानन्धर नेकपा (एमाले) महाधिवेशन प्रचार कमिटीका सदस्य हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७८ ०८:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तामाकोसीको उज्यालो

कस्तै बाधा–अवरोधहरूले पनि तामाकोसी आयोजनालाई लक्ष्यमा पुग्नबाट रोक्न सकेनन् ।
राजेन्द्र मानन्धर

देशको एउटा रोचक बहसको विषय बन्दै तामाकोसीले एक दशक बितायो । दशकसम्म नेपालको राजनीति र अर्थराजनीतिको केन्द्रभागबाट तामाकोसी बगिरह्यो । राजनेता, जलस्रोतविद्, अर्थशास्त्री, वातावरणविद् र समाजशास्त्रीका लागि तामाकोसी विश्लेषणको विषयवस्तु बनी नै रह्यो । 

तामाकोसी अर्थात् माथिल्लो तामाकोसीलाई जलविद्युत् उत्पादन गर्ने कारखानाका रूपमा मात्र हेरिएन, राजनीतिक धारका रूपमा हेरियो, आर्थिक मेरुदण्डका रूपमा लिइयो, सामाजिक परिवर्तनको ढोका भन्ने बुझियो, देशको गौरव चित्रण गरियो, अन्तर्राष्ट्रमा देखाइने तागतका रूपमा प्रस्तुत गरियो । ४५६ मेगावाट क्षमताको तामाकोसी बन्छ या बन्दैन भन्दाभन्दै अन्ततः यसको शुभारम्भ गरियो । असार २१ को अपराह्नदेखि देशका लागि तामाकोसीको बिजुली प्रसारण गरियो ।

देशको उत्तरी कुइनेटोमा प्राकृतिक ड्यामका रूपमा प्रचारित दोलखाको विगु गाउँपालिकास्थित लामाबगर लघु उपत्यकाजस्तै लाग्छ । अति नै रमणीय लामाबगरले प्राचीनकालदेखि चीनको तिब्बती बस्तीका मानिससँग नातागोता र लेनदेनको सम्बन्ध राख्छ । तामाकोसीको किनारैकिनारको यात्राबाट लामाबगर र तिब्बतबीच बिहाबारी चल्छ, मितेरी लगाउने गरिन्छ ।

लामाबगरबाट तिब्बत यात्रा तय हुने तामाकोसीको घाँटीमा बाँध बनाइएको छ । त्यहाँबाट गोगरसम्म सुरुङबाट पानी दौडाइएको छ । गोगरमा भूमिगत पावर हाउस बनाइएको छ, जसबाट उज्यालो छर्नु भनेको देशले खपत गरिरहेको जम्मा विद्युत्मा आधा हिस्सा थप्नु हो । हालसम्मकै ठूलो जलविद्युत् आयोजनालाई स्वदेशी पुँजीबाट निर्माण गर्नु पनि हो । नेपाली व्यवस्थापकीय नेतृत्व र निर्णयले ठूलो परियोजनालाई सफलताको चुचुरोमा पुर्‍याउनु पनि हो ।

तिब्बतबाट नेपाल हुँदै भारतको बिहारसम्म प्राचीन व्यापारिक मार्गको मुख्य हिस्सा तामाकोसी किनारैकिनार तिब्बततिर पछ्याउँदै २०५९ को वसन्तकालीन एक मध्याह्न हामी लामाबगर पुगेका थियौं । तामाकोसीको सुसाइ र हावाको वेगको मिश्रणबाट लामाबगरमा अजिब धुन गुन्जिरहेको थियो । छ्यछोतबाट झन्डै तीन घण्टा उकालो यात्रापछि लामाबगर उपत्यकाको दक्षिणी काखमा उभिँदा एउटा बस्ती आँखाअगाडि पर्‍यो ।

बस्तीभित्र आ–आफ्नै कर्ममा रमाइरहेका मानिसहरूको मुस्कान र हार्दिक व्यवहारबाट अभिभूत हुँदै अघि बढ्दा उत्तरतिर अर्को बस्ती देखियो । उस्तै मनमोहक । अग्लो ढुङ्गामा बसेर रिलवाला क्यामेराबाट सीमित तस्बिरहरू कैद गरेपछि सहयात्री इन्जिनियर महेन्द्रबहादुर कार्की र म त्यतै लाग्यौं । त्यो त्यही ठाउँ थियो, जसलाई माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना क्षेत्रको प्राकृतिक बाँधस्थल भनिएको थियो ।

त्यो बस्तीतिर अघि बढ्दै गर्दा ढुङ्गाका गारोका बीचबीचमा माने र विभिन्न अक्षर कुँदिएका देखिए । अझ अघि बढेर एउटा नेपाली र अर्को तिब्बती गुम्बालाई फेरो मार्दै हामी बस्तीमा पस्यौं । रैथाने बासिन्दा र तिब्बती शरणार्थीहरू मिलिबसेको सानो संसारमा तिनका आ–आफ्नै रहनसहन, भाषा र वेशभूषासँग साक्षात्कार भयो । अहिले मोटरबाट मिनेटमै पुगिने त्यो ठाउँ, लामाबगरको दक्षिण कुनाबाट उत्तर कुना, पुग्न त्यति बेला हामीलाई एक घण्टा लागेको थियो । बालुवामा हिँड्नुपर्दा गलेर खुत्रुक्कै भएका थियौं, सास बढेर भुतुक्कै ।

त्यति बेला लामाबगरका बासिन्दाका निम्ति बाहिरी मानिस त्यहाँ पुग्नु नै नौलो विषय हुने गर्थ्यो । सोधखोज गर्दै थुन्डु शेर्पाको घर पुग्यौं, जसको सहयोग लिन हामीलाई भनिएको थियो । छुर्पी र जडीबुटीको व्यापार गर्ने थुन्डुले भद्रतापूर्वक आतिथ्य दिएकाले हामी तत्कालै घुलमिल भयौं । उनैकी कान्छी छोरीले मीठो खाना बनाएर खुवाइन् । खाना खाएपछि रिपोर्टिङ गर्दै र तस्बिरहरू लिँदै गर्दा एक युवा हामी भए ठाउँ आए, आफू दोलखाकै पवटीको भन्दै । संयोगवश, उनी केही वर्षदेखि तामाकोसीको बहाव नापेर नेपाल विद्युत् प्राधिकरणमा रिपोर्ट पठाउने काम गर्दा रहेछन् ।

हामी उनीसँगै तामाकोसीको किनारैकिनार हालको ड्याम साइटमा पुग्यौं । बालुवा र हिलो भएको फराकिलो किनार । अझ उत्तरतिर आँखा तर्काउँदा कुनै मानिसको घाँटीजस्तै दुवैतिर साँघुरिँदै आएको चट्टानी भीरको काप । त्यो काप हुँदै तामाकोसी बगिरहेको क्षेत्र नै हालको ड्यामस्थल हो । त्यही घाँटीलाई नै ताकेर प्राधिकरणले सस्तोमा विद्युत् उत्पादन हुने

आधार खोज्न तामाकोसीमा बग्ने पानीको अनुसन्धान गर्दै थियो । लामाबगर क्षेत्रमा आकर्षक जलविद्युत् आयोजनाको पहिलो खोज अस्ट्रियाली नागरिक डा. क्रिस्चियन उल्हरले गरेका थिए । भूगर्भविद् उल्हरले २०५४ देखि २०५७ सम्म अध्ययन गरेर त्यो आयोजना सस्तो र आकर्षक हुने भनेपछि प्राधिकरणले पनि पहल थालेको थियो ।

हामी ४५८० मिटर उचाइमा रहेको च्छोरोल्पा हिमतालबाट बगेको पानीबाट बिजुली उत्पादन गर्नेबारेको कामका सिलसिलामा लामाबगर पुगेका थियौं । इन्जिनियर कार्कीको साथ हाइड्रो पावरबारे जान्न मेरा लागि लाभदायक भइरहेको थियो (उहाँकै नेतृत्वमा संसारकै अग्लो ठाउँको लघु जलविद्युत् आयोजनाबाट १५ किलोवाट बिजुली निकालिएका प्रतिवेदनहरू बनेका छन् ।)

कार्की दाइकै चिनजानका र त्यति बेला तामाकोसी आयोजना हेर्न खटिएका मृगेन्द्रबहादुर श्रेष्ठलाई मैले काठमाडौं आएपछि प्राधिकरणको केन्द्रीय कार्यालयमा भेटें । उहाँसँग लिएको थप जानकारीसहितको मेरो रिपोर्ट कान्तिपुर दैनिक र नेपाल पत्रिकामा छापियो (माथिल्लो तमाकोसीबारे नेपाली पत्रकारबाट गरिएको स्थलगत रिपोर्टिङ त्यही पहिलो रहेको भनिरहनुहुन्छ तामाकोसी आयोजना प्रमुख श्रेष्ठ) ।

देश नै उज्यालो बनाउने माथिल्लो तामाकोसीलाई मृगेन्द्रबहादुर श्रेष्ठले निकै कठिन परिस्थितिमा हाँक्नुभयो । सुरुमा आयोजनाको लागत ३५ अर्ब २९ करोड भनिएको थियो । तत्कालका लागि उक्त बजेट तलमाथि परेमा देशलाई ठूलो घाटा हुने ठानिन्थ्यो । तत्कालीन अर्थमन्त्रीहरूले स्वदेशी लगानीमा त्यति ठूलो परियोजना सञ्चालन गर्न आँट गरिरहेका थिएनन् । श्रेष्ठका अनुसार, त्यो साहस जुटाउनमा भीमबहादुर तामाङ, पशुपति चौलागाईंलगायतका दोलखाका नेताहरूको ठूलो योगदान रहेको थियो ।

नेपालको जल राजनीतिमा एउटा ऐतिहासिक घटना मानिने माथिल्लो तामाकोसीबारे कान्तिपुर पब्लिेकसनका प्रकाशनहरूले प्राथमिकतापूर्वक स्थान दिने गर्थे । मैले २०५८ चैत १५ मा कान्तिपुर दैनिक प्रवेश गरेदेखि २०७७ पुस १४ गतेसम्म माथिल्लो तामाकोसीका लागि धेरै शब्द खर्चिएको थिएँ । नेपाल पत्रकार महासंघको दोलखा शाखामार्फत हामीले सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा गरेको सकारात्मक लबिइङले पनि तामाकोसीको विरोधमा उठेका कैयौं ज्वारभाटा शान्त भएका थिए । गलत, बदनियत र खाइमासी भए हिसाबकिताब पछि पनि गर्न सकिन्छ, तर राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा बाधा पर्न हुन्न भन्ने अडान हामीले सुरुदेखि नै राख्दै आयौं । यो वा त्यो बहानामा आयोजनाको गति रोक्न खोज्नु भनेको तामाकोसीको क्षतिमा सहयोग पुर्‍याउनु हो भन्नेमा हामी दृढ थियौं ।

यो एक दशकका दौरान माथिल्लो तामाकोसीका नाममा आमहडतालहरू भए, सडक अवरुद्ध गरिए । तामाकोसीका सवारी साधनमाथि प्रतिबन्ध लगाइए । कर्मचारीहरूका लागि हिँडडुल गर्न नपाइने गरी तगारा लगाइए । अदालतमा मुद्दाका ठेलीहरू दर्ता भए । तर, त्यस्ता बाधा–अवरोधहरूले पनि तामाकोसी आयोजनालाई लक्ष्यमा पुग्नबाट रोक्न सकेनन् ।

माथिल्लो तामाकोसीबारे अनेक भ्रम छर्दै आएका दुःखी आत्माहरू अन्तिमसम्म थाकेका थिएनन् । तामाकोसीलाई गर्भमै तुहाउन स्वदेशी र विदेशी दलबलले अन्तिमसम्म तागत लगाई नै रहे । त्यस्ता ‘विज्ञ’ हरू सुरुसुरुमा ‘स्वदेशी लगानीले बन्न सम्भवै छैन’ भन्दै कुर्लिए । अलि पछि ‘स्वदेशी व्यवस्थापनले थेग्नै सक्दैन’ भन्दै बम्किन थाले । कहिले ‘यत्रो महँगो प्रोजेक्ट कसरी बनाउन सकिन्छ’ भन्दै तर्साउन खोजे । कहिले ‘डिजाइनमै कैफियत छ’ भन्दै दुष्प्रचारमा लागे । कहिले ‘तामाकोसी बन्दै बन्दैन’ भन्दै हिँडे । तर तामाकोसीले ती सबैलाई झुटो साबित गरिदियो ।

षड्यन्त्र, अप्ठेरा, अवरोध, असहयोग र प्राकृतिक वज्रपातको सामना गर्दै अन्ततः तामाकोसी आयोजनाले दिग्विजय प्राप्त गरेको छ । अब यसबारे भएका असहमतिहरूलाई थाती राखौं, बेइमानी र बेथितिहरू भए खोजी गर्दै गरौं । अहिले भने सबै मिलेर तामाकोसीको जितमा दीप प्रज्वलन गरौं ।

प्रकाशित : असार २३, २०७८ ०८:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×