दलको होइन, देशको नेता बन- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दलको होइन, देशको नेता बन

ढुण्डीराज पौडेल

सर्वसाधारणका दैनन्दिन समस्याप्रति मूलतः उदासीन राजनीतिक दलहरू अहिले टुट, फुट, द्वन्द्व र ध्रुवीकरणबीच सांगठनिक अभ्यासमा व्यस्त छन् । संविधानमै आवधिक महाधिवेशन सम्बन्धमा बाध्यात्मक व्यवस्था भएकाले आफ्ना नीतिबारे छलफल र आत्मसमीक्षाभन्दा नेतृत्व चयनका लागि दलहरू महाधिवेशन गर्न बाध्य छन्, जुन तिनका लागि सकसपूर्ण हुने गर्छ ।

राजनीतिक स्थिरता भएका, सुशासनका माध्यमबाट समृद्धि हासिल गरिरहेका मुलुकहरूमा चुनावमा बाहेक दलगत राजनीतिले त्यति महत्त्व पाएको हुन्न । विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानका माध्यमबाट मुलुकको उन्नति भैरहेको हुन्छ, नागरिकको जीवन सहज र खुसी बनाउन सरकारहरू केन्द्रित हुन्छन् ।

लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्था भएका मात्रै होइन, पुँजीवादी भनिने मुलुकका सरकारहरूले पनि शिक्षा, स्वास्थ्यजस्ता सवाललाई प्राथमिकता दिएका हुन्छन् । त्यसैले व्यक्तिहरू आफ्ना सन्ततिका लागि खासै चिन्तित हुँदैनन् । राजनीतिक गतिविधिहरूमा खासै चासो रहन्न । तर महँगी, भ्रष्टाचारजस्ता विकृतिविरुद्ध जनता प्रदर्शनमा उत्रिन्छन् ।

‘कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा’ भनेझैं नेपालमा भने राजनीतिक दलमा प्रत्यक्ष संलग्न नरहेका, विभिन्न पेसा–व्यवसाय अँगालेका अनि विशेषज्ञता हासिल गरेका नागरिकहरूले पनि दलगत राजनीतिबारे बढी सरोकार राखेको पाइन्छ । राष्ट्रसेवक भनिने कर्मचारीहरू पनि तोकिएको जिम्मेवारी र कर्तव्य निर्वाह गर्नुभन्दा विभिन्न राजनीतिक दल, गुट तथा उपगुटमा संलग्न हुने गरेका छन् । हरेक क्षेत्रमा काम फत्ते गर्न कुनै न कुनै दल नेताको फेर समात्नैपर्छÙ व्यक्तिगत, पेसागत तथा व्यवसायगत सहजताका लागि पनि कुनै न कुनै दलको आड चाहिन्छ भन्ने मानसिकता व्याप्त छ ।

राजनीतिक संलग्नता या संरक्षणबिना, अन्तर्निहित क्षमता र प्रतिस्पर्धाका आधारमा व्यक्तिले समान अवसर पाउन नसक्ने आशंकाले मनमा घर गरेको हुन्छ । भन्ने गरिन्छ, सबैभन्दा ठूलो नीति राजनीति भएकाले यो नसुध्रिई अरू क्षेत्र सुध्रिन्नन् । अन्य यावत् क्षेत्रहरूको सुधार पनि राजनीतिमै निहित हुनु अनि राजनीतिमा चाहिँ विकृति, विसंगतिहरू झन्झन् घनीभूत हुँदै जानु विडम्बना बनेको छ ।

मूलतः राजनीतिक दलहरू र तिनका नेताहरूका कारण नै नेपालको संसदीय लोकतन्त्रमा झन्झन् विकृति थपिइरहेको छ । २०४७ सालमा स्थापित बहुदलीय संसदीय पद्धति तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाह र मुख्यतः दलहरूकै कारण २०६२ सालमा धराशायी बन्न पुग्यो । गणतन्त्र स्थापनापछिको एक दशकसम्म व्याप्त राजनीतिक अस्थिरता २०७४ सालको चुनावपछि अन्त्य हुने आशामा मुख्यतः केपी शर्मा ओली र अन्य नेताका कारण तुषारपात भएको छ । उदार र लचिलो भै दलभित्रको द्वन्द्व या असन्तुष्टिको निरूपण गर्न नसक्दा नेकपा टुक्रियो ।

गत चुनावमा वाम गठबन्धनलाई मत दिनेहरूको मनोविज्ञानमा यसले कस्तो असर पारेको छ भन्ने ख्याल नेताहरूलाई छैन । गिरिजाप्रसाद कोइरालाले दलभित्रकै विग्रहका कारण आफ्नो दलको बहुमत छँदाछँदै २०५१ सालमा संसद् विघटन गरे । तर त्यसमा पश्चात्ताप या आत्मग्लानि भएरै हुनुपर्छ, उनले संसदीय दलको नेता बन्न खोजेनन् । दुर्भाग्य, ओलीले आत्मसमीक्षा गरेको प्रतीत हुन्न ।

नेकपा फुटेसँगै अहिले क्रियाशील सदस्य संख्याका दृष्टिले नेपालको सबैभन्दा ठूलो दल नेपाली कांग्रेस बनेको छ । कांग्रेससँगै अहिलेसम्म संसद्मा प्रतिनिधित्वका हिसाबले ठूलो दल एमालेको पनि राष्ट्रिय महाधिवेशन चल्दै छ । गत चुनावमा एकआपसमा गठबन्धन गरी पूर्ण बहुमत हासिल गरेका कम्युनिस्टहरू फुटेर एकअर्काको कट्टर विरोधी मात्रै होइन, दुस्मनझैं प्रतीत भैरहेको परिवेशमा आगामी चुनावमा विजय हुने आशा कांग्रेसीजनहरूमा पलाएको छ ।

अहिले कांग्रेसका निम्ति राष्ट्रिय अधिवेशनसम्मको यात्रा मानौं कठिन पहाड चढेझैं भएको छ । कांग्रेसको वडादेखि संघसम्मको अधिवेशनमा नेतृत्व चयन प्रक्रियामा उदेकलाग्दा चरित्र र प्रवृत्तिहरूको पुनरावृत्ति हुनु प्रजातान्त्रिक पद्धतिकै निम्ति दुर्भाग्य हुन पुगेको छ । सबै तहको चुनावहरूमा आर्थिक बलको प्रयोग हुँदा प्रजातान्त्रिक पद्धति नै कमजोर हुन्छ । दलका पद पाउनका लागि गरिने आर्थिक लगानीको प्रतिफल खोजिँदैन भन्न किमार्थ सकिन्न ।

विगतभन्दा यस पटकको महाधिवेशनमा युवा र नयाँ पुस्ताहरूको प्रवेश उल्लेख्य छ । सायद केन्द्रीय पदाधिकारी एवम् सदस्यहरूमा पनि उनीहरू निर्वाचित हुनेछन् । कांग्रेसमा अहिले ‘उमेरभन्दा एजेन्डा’, ‘पुस्तान्तरणभन्दा रूपान्तरण’ जस्ता सवाल उठाइए पनि ध्रुवसत्य के हो भने रूपान्तरणका लागि पनि विकृतिका कारक र वाहकहरू अब नेतृत्वबाट अलग हुनुपर्छ । ती को–को हुन् पछिल्लो दुई दशकमा पहिचान एवम् परख भैसकेको छ ।

दलबाट विगतमा धेरैले सरकारमा बस्ने अवसर पाए । तीमध्ये को–कोले आफूलाई तुलनात्मक रूपमा सक्षम र खरो साबित गर्न सके, सापेक्षतामा इमानदारी र सफलतापूर्वक राजकीय दायित्व निर्वाह गर्न सके, यसको हिसाबकिताब मतदाता महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले राखेका होलान् । तर युवा नेतृत्वको सामुन्ने पनि चुनौतीका पहाडहरू छन् । नयाँ पुस्ताका नेता–कार्यकर्ताहरूमा अनेक व्यक्तिगत चाहना, इच्छा, महत्त्वाकांक्षादेखि लोभ–लालचहरू पनि छन् ।

आफूलाई सरकारमा पुर्‍याएका दलका दाइहरूले उनीहरूका जायज–नाजायज सबै चाहना या मागहरू पूरा गरिदिनैपर्ने दबाब पनि दिन सक्छन् । युवा एवम् नयाँ नेतृत्वले यस्ता दबाबहरू थेग्नैपर्ने हुन्छ । व्यक्तिगत जायज–नाजायज चाहना पूरा नगरेको भनी विरोधमा उर्लिए पनि झुक्नु हुन्न । झुक्नेबित्तिकै आत्मविश्वास र विश्वसनीयता तासको महलझैं ढल्न पुग्छ । अबका युवा पुस्ताका नेताहरू फगत दलको होइन, देशकै नेता बन्न प्रयास गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ७, २०७८ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सहरमा अर्गानिक खानेकुरा

काठमाडौंका काँठसहित अन्य सहरी क्षेत्रवरिपरि छ्यापछ्याप्ती देख्न पाइने कुखुरा फार्म, कालिज फार्म, बाख्रा फार्म तथा तरकारी फार्म कति अर्गानिक छन् ? तिनको शुद्धता मापन गर्ने कसी के ?
जीवनमणि पौडेल

फ्रान्सेली दार्शनिक पिअर बोर्दिउ भन्छन्— बजारले सोच, विचार र मनोवृत्तिलाई पनि वस्तुसँगै पोको पारेर बिक्री गर्ने गर्छ । नेपाली सहरबजारमा अर्गानिकका नाममा खुलेका पसलहरूले अर्गानिक खानेकुराहरूको व्यापार मात्र गरिरहेका छैनन्, सहरियाहरूको खानेकुराप्रतिको सोच, विचार र मनोवृत्तिलाई पनि वस्तुसँगै पोको पारेर बिक्री गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।

केही वर्षयता सहरियाहरूमा अर्गानिक खानेकुराप्रति बढेको मोह पनि यसैको परिणाम हो । कतिपय खाजाघर, होटल, रिसोर्ट, फार्ममा ‘अर्गानिक खानेकुरा’ वा ‘स्थानीय परिकार’ लगायतका शब्दावलीयुक्त साइनबोर्ड झुन्डिएको देख्न पाइन्छ, जसले सहरियाहरूको सोच, विचार र मनोवृत्तिमा परिवर्तन आएको संकेत गर्छ । वातावरणीय सचेतना दिँदै छ । यसले वातावरणका विषयवस्तुहरूलाई सांकेतिक रूपमा सार्वजनिक बहसमा ल्याउँदै छ ।

रासायनिक मल र विषादी नहालिएको, आनुवंशिक रूपमा परिमार्जन नगरिएको खाद्य पदार्थ नै अर्गानिक हो । अर्गानिक उत्पादनमा जैविक मल, जैविक रसादि र रैथाने बीउबिजन प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै, प्राकृतिक चरन क्षेत्रमा चरेका पशुपन्दीबाट उत्पादित दूध, अण्डा र मासुजन्य पदार्थ पनि अर्गानिक हुन्छ । यस्ता पशुपन्छीको उपचारमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्न । रासायनिक पदार्थहरू मिसाइएको दाना खुवाइन्न ।

खाद्यान्न उत्पादन र उपभोगका आधारमा अहिले विश्व दुई भागमा विभाजित छ— अर्गानिक (जैविक) विश्व र इन–अर्गानिक (अजैविक) विश्व । जैविक खाद्यान्नको इतिहास कृषि र पशुपालनको प्रागैतिहासिक मानवसभ्यताजत्ति नै पुरानो छ । अजैविक खाद्यान्नको उत्पादनको इतिहास एक शताब्दीभन्दा केही पुरानो मात्र भए पनि विश्वमा यसकै दबदबा छ । आज रासायनिक वस्तुहरूको प्रयोग गरेर उत्पादित खाद्यान्नमा ठूला व्यवसायीहरू र कर्पोरेट एजेन्सीहरूको लगानी छ । राजनीतिक नेता, नोकरशाह र नीतिनिर्माताहरूको यसमा साथ र सहयोग छ । तैपनि विश्वमा अहिले फेरि अर्गानिक खाद्यान्नको बहस उठ्न थालेको छ । मानिसहरूमा यसप्रति मोह बढ्दै गएको छ ।

विश्वमा झैं नेपाली सहरी समाजमा पनि अर्गानिक खाद्यान्नको मोह बढ्न थालेको छ । सहरबजारका सम्भ्रान्त वर्ग र स्वास्थ्यमा चासो राख्ने जमातमा यस्ता खाद्यान्नको माग दिन–प्रतिदिन बढ्न थालेको छ । माग बढेसँगै अर्गानिक खानेकुराका पसलहरू सहर र सहर परिधिका क्षेत्रहरूमा खुल्न थालेका छन् । चिल्लो र बोसोयुक्त नभई रेसादार खानेकुरातिर आकर्षण बढ्दै गएको छ । यसले रासायनिक मलखाद, विषादी, वर्णसंकर जातका बीउबिजनको प्रयोग र त्यसको उत्पादनप्रति एक वर्गका सहरियाहरूमा फरक धारणा, विचार र मनोवृत्ति उत्पन्न गराउँदै छ ।

अर्गानिक खाद्यान्नले विश्वमा अहिले वातावरण दिगोपन र विविधता संरक्षण, मानिसका जीवनशैली र स्वास्थ्यसम्बद्ध तीनवटा बहस अगाडि ल्याएको छ । अर्गानिक खानेकुराको बहसले उठाएको पहिला मुद्दा वातावरणको दिगोपन र जैविक विविधताको संरक्षणप्रति लक्षित देखिन्छ । यसले मानिस र प्रकृति अलग नभई एउटै सिक्काका दुई पाटा रहेको वकालत गर्दै आएको छ, वातावरणमाथि पुँजीवादी संस्कृतिको दबदबालाई लिएर प्रश्न उठाउँदै आएको छ । मानिसले प्रकृतिमाथि गर्दै आएको ज्यादतीप्रति आत्मबोध गर्दै छ । प्रकृतिको उत्पादन गर्ने क्षमतालाई पुनः स्वीकार गर्न खोज्दै छ । रासायनिक मल, विषादी र आनुवंशिक रूपमा परिमार्जित बीउबिजनको वैकल्पिक उपाय खोज्दै छ । प्रांगारिक मल, जैविक रसादि र रैथाने बीउबिजन नै रोजौं भन्ने आवाज उठाउँदै छ । विश्वसमुदायलाई प्रकृतितर्फै फर्कन झकझकाउँदै छ ।

अर्गानिक खानेकुरासम्बन्धी बहसको दोस्रो मुद्दाले पश्चिमा प्रविधिले उत्पादन गरिरहेको खाद्य संस्कृतिको विकल्पमा प्रकृतिमैत्री वैकल्पिक जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गरेको छ । रासायनिक पदार्थहरूको मिश्रण वा मल र विषादीको प्रयोग गरिएको भन्दा गाउँघरमा जैविक रूपमा उत्पादित खाद्यपदार्थ रोज्न र खान उत्प्रेरित गरेको छ । आधुनिक औद्योगिक खाद्य संस्कृतिलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने सोच, विचार र धारणा आम मानिसमा पुर्‍याएको छ । पश्चिमा संस्कृतिअनुकूल प्रविधिबाट उत्पादित खाद्यान्नलाई अस्वीकार गर्न प्रेरणा दिएको छ । प्रकृति र संस्कृतिलाई अलग रूपमा हेर्ने पश्चिमा आधुनिक चस्मालाई खोल्नुपर्छ भनेको छ ।

अर्गानिक खानेकुराको तेस्रो बहस खानेकुरा र व्यक्तिगत स्वास्थ्यसँग जोडिएको छ । नेपालको सहरी क्षेत्रका शिक्षित र सम्भ्रान्त वर्गमा देखिएको अर्गानिक मोह पनि व्यक्तिगत स्वास्थ्य सचेतनासँग सम्बन्धित छ । अर्गानिक खानेकुरा शारीरिक तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित पनि भएर होला, सहरी क्षेत्रमा यो बहस व्यापक रूपमा उठेको छ । अर्गानिक खानेकुरा मानिसको मात्र होइन, वातावरणको स्वास्थ्यसँग पनि जोडिन पुगेको छ । यो बहस स्वास्थ्य र पोषणसँग सम्बन्धित मानिसहरूका लागि मात्र होइन वातावरण संरक्षण र रैथाने कृषिमा चासो राख्ने, मानवशास्त्री तथा अन्य सामाजिक विज्ञहरू सवैका लागि चासोको विषयवस्तु बन्न पुगेको छ । रासायनिक मल, औषधि र आनुवंशिक रूपमा परिमार्जन गरिएको बीउबिजनले मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर गरे; जैविक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई विनाश गरे । अर्गानिक खाद्यान्नको मुद्दा यिनै विषयवस्तुसँग जोडिएको छ ।

अर्गानिक खानेकुराको माग र लोकप्रियतासँगै यसप्रति सन्देह पनि झाँगिँदै गएको छ । नेपालका सहरी क्षेत्रमा अर्गानिकका नाममा खोलिएका सबै चमेनागृह, होटल, रिसोर्ट, पसलका खाद्य पदार्थ कति अर्गानिक छन् त ? काठमाडौंका काँठसहित अन्य सहरी क्षेत्रवरिपरि छ्यापछ्याप्ती देख्न पाइने कुखुरा फार्म, कालिज फार्म, बाख्रा फार्म तथा तरकारी फार्म कति अर्गानिक छन् ? तिनको शुद्धता मापन गर्ने कसी के त ? ती फार्महरू रासायनिक मल र विषादी अनि एन्टिबायोटिकबाट टाढा छन् ? त्यहाँ पालिएका कालिज, कुखुरा, गाई, भैंसी र बाख्रा आदिले जैविक खानेकुरा खान पाएका छन् ? तिनै उत्पादन खान खोज्ने सहरिया शिक्षित र सम्भ्रान्त वर्गले साँच्चै अर्गानिक स्वाद पाइरहेको छ ? सरकार वा अन्य सरोकारवाला संस्थाले नै यी विषयवस्तुमा चासो राखेका छन् त ? अर्गानिक खाद्यान्नको बहससँगै यस्ता प्रश्न पनि उठाउनु जरुरी छ ।

सन् १९८० को दशकदेखि विश्वमा सुरु भएको अर्गानिक खानेकुराको बहस व्यक्तिगत स्वास्थ्यको मुद्दामा अलमलिएको छ । यो बहसले अहिले पनि प्रकृति र मानिसका स्वास्थ्यको विषयवस्तुलाईएक ठाउँमा उभ्याउन सकेको छैन । जबसम्म अर्गानिक खानेकुरालाई व्यक्ति र बजारको तहभन्दा माथि उठेर भूमण्डलीय वातावरणको स्वास्थ्यसँग जोडेर हेर्न सक्दैनौं, तबसम्म हामी अर्गानिक खाद्यान्नको बहस त गरौंला तर हाम्रा सन्ततिलाई स्वस्थ प्रकृति, विविधतायुक्त समाज र संस्कृति हस्तान्तरण गर्न सक्दैनौं ।

त्यसैले पनि अहिले अर्गानिक खानेकुराको बहसलाई खाजाघर, होटल, रिसोर्ट, पसलमा टाँस्ने साइनबोर्डभन्दा बाहिरल्याउन जरुरी छ । यसो गर्न सकियो भने पक्कै पनि हामीले सुन्दर वातावरण जोगाउन सक्छौं र हाम्रा सन्ततिलाई जैविक र सांस्कृतिक विविधता पनि हस्तान्तरण गर्न सक्छौं ।

प्रकाशित : मंसिर ७, २०७८ ०८:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×