बौद्धिक संस्कृतिमा मार्क्सवादी छाया- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बौद्धिक संस्कृतिमा मार्क्सवादी छाया

जब तपाईं हरेक कुरामा माक्र्सले भनेजस्तो वर्गको सेवा खोज्नुहुन्छ, तब तपाईंलाई लिओनार्दो दा भिन्चीको मोनालिसा अर्थहीन लाग्छ । शेक्सपियरकावियोगान्त किन महान् छन् भन्ने अनुमति तपाईंलाई हुँदैन । महाकवि देवकोटाको स्वच्छन्दतावादले गर्नुपर्ने वर्गको सेवा गर्दैन भन्ने लाग्छ।
यो वृत्तमा अलोकप्रिय भइएला कि त्यो वृत्तमा भन्दाभन्दै, राम्रै खुबीका कतिपय लेखकहरू हेर्दाहेर्दै भुत्ते भएका अनगिन्ती उदाहरण समकालीन नेपालमै बग्रेल्ती छन् ।
विष्णु सापकोटा

सांस्कृतिक पुनर्जागरण भने पनि या आधुनिक बौद्धिक परम्पराको सुरुआत, नेपालमा यसको इतिहास सय वर्ष पुग्न पनि बाँकी नै छ। विक्रम संवत् १९९०–२००० को दशकभन्दा पाँच–सात सय वर्षअगाडिको ‘भारतवर्ष’का जुन सामूहिक ज्ञान परम्पराहरू छन्, तिनलाई अहिलेका आधुनिक राज्यहरूले गच्छेअनुसार आफ्नो भनेर दाबी गर्ने कर्म त इतिहासको नियमित प्रक्रिया नै हो ।

यो चली नै रहनेछ। तुलनात्मक दृष्टिले हेर्दा, सय वर्षभन्दा अगाडिका, नेपालको बौद्धिक संस्कृतिका पाँच–सात सय वर्ष शुष्क थिए । त्यो इतिहासलाई त त्यति धेरै सच्याउन नसकिएलातर वर्तमान नेपालको परिदृश्यमा हामीले सच्याउनपर्ने र सकिने केही कुरा छन् ।

लेखको मूल ‘हाइपोथेसिस’लाई, घुमाउरो बाटो नगई, सुरुमै उल्लेख गरौं । नेपालको ‘आफ्नो’ बौद्धिक–सांस्कृतिक चेतनाको विस्तार र प्रजातान्त्रिक अभिलाषाका जागरुकताका अभियानहरू विक्रम संवत् १९९० को दशकमा एकैचोटि सुरु भएका हुन् । विश्वपरिवेशमा उत्तरऔपनिवेशिक कालको सुरुआत र छिमेकका स्वतन्त्रता एवं लोकतान्त्रिक अभियानका राजनीतिक सन्दर्भहरूको प्रभाव त त्यसमा हुने नै भयो। त्यस हिसाबमा नेपालको आधुनिकताको सांस्कृतिक र राजनीतिक सुुरुआतएकैचोटि भएकोहो । बौद्धिक इतिहासको प्राज्ञिक विधाले राजनीतिक चिन्तन प्रणाली, दार्शनिक उथलपुथलर कला–संस्कृतिले कुनै ऐतिहासिक कालखण्डमा एकअर्कालाई पारेको प्रभावलाई नछुट्याई, एकै ठाउँमा राखेर हेर्छ। ढिलो प्रारम्भ भए पनि विक्रमको एक्काइसौं शताब्दीका प्रथम तीन दशकको बौद्धिक विस्तार समग्रमा सन्तोषजनक थियो । आफ्नै विशाल जग नहुँदै, आफ्नो विश्वविद्यालय भर्खर खुलेको परिदृश्यमा त्यतिको विस्तारलाई सहानुभूतिपूर्वक हेरिनुपर्छ । तर ’३० को दशकमा विस्तार भएको र वर्तमानसम्म झाँगिएको नेपालको मार्क्सवादी चिन्तन परम्पराले समग्रमा हाम्रो राष्ट्रिय बौद्धिक परम्परालाई फराकिलो हुनबाट रोकेको छ । यसले नेपालको भनेर दाबी गर्न मिल्ने आफ्नै (पूर्वीय) ज्ञान परम्परा र बाँकी ‘विश्व’का समकालीन परम्पराका विविधतासँग संवाद गर्ने दायरा खुम्च्याएको छ ।

यति पढ्दै गर्दै केही ‘बौद्धिक’हरू अलिकति ‘प्रोभोक’ भइसकेको हुनुपर्छ । अलिकति ‘प्रोभोकेटिभ’ प्रस्तावना सचेत रूपमै गरिएको हो। किनभने, त्यसै पनि नेपालको तथाकथित बौद्धिक वृत्त त्यस्तै चार–पाँच सय मानिसको घेरामा होला। बौद्धिक, चिन्तक, लेखक, प्राध्यापक जोजो हुन्, सबै मिलाउँदा, तिनीहरूमध्ये धेरैले धेरैलाई व्यक्तिगत रूपमै चिन्छन्/चिनिन्छ। चिनजान त राम्रै होतर त्यसको गैरसृजनशील पाटो छ । एउटा विषयमा एक थोक लेख्न बस्यो, एक जना परिचित ‘मित्र’को अनुहार सम्झनामा आउँछ । ऊ रिसाउला भनेर या त त्यो विषयमा प्रवेशै नगर्‍यो या लेखे पनि बोधो भाषामा केही लेख्यो। अनि अर्को विषयमा अर्को दृष्टिकोण लेख्न बस्दा, अर्को कुनै मित्रलाई सम्झ्यो। अनि त्यो रिसाउला भनेर त्यो पनि नलेख्यो । सबैमा हैन, तर कतिपय लेखक र बौद्धिकमा त्यस्तो प्रवृत्ति देखिएको छ । कुनै बौद्धिक वा लेखकलाई सबैले मन पराइदिएको त राम्रो हो तर दुनियाँमा सबैले मन पराउने केही पनि छैन, खास गरी चिन्तन परम्पराका सन्दर्भमा । यो वृत्तमा अलोकप्रिय भइएला कि त्यो वृत्तमा भन्दाभन्दै राम्रै खुबीका कतिपय लेखकहरू हेर्दाहेर्दै भुत्ते भएका अनगिन्ती उदाहरण समकालीन नेपालमै बग्रेल्ती छन् । त्यसबाहेक, एउटा अर्को थरीको सानो वृत्त छ नेपालमा, जसले ज्ञान परम्पराको शुद्धतावादी ‘जजमानी’ गर्छ । तिनीहरूको सधैंको गुनासो हुन्छ— नेपालको बौद्धिकता विकास नभएको तिनका कुरा अरूले नसुनेर हो। आजीवन ज्ञानकर्मलाई नै पेसा बनाएका र अनुसन्धानमा जजमानी गरेका बाहेक अरूले ‘बौद्धिक’ कुरा गरेको नै सुहाउँदैन भन्ने आग्रह पनि हुन्छ तिनीहरूको। तिनका कुरा त बरु रोचक नै लाग्छन् किनकि तिनले कमसेकम मान्छेलाई एकै छिन भए पनि जुरुक्क पार्छन् । असहमत हुन जगाउँछन् । प्रतिक्रियास्वरूप नै भए पनि, अरूबाट थप संकथनको सृजना गराउँछन् ।

कार्ल माक्र्स नभइदिएका भए समाजलाई हेर्ने हामी धेरैको विश्वदृष्टि जे छ,त्यो अहिले भएको जस्तो हुने थिएन । पुँजीवाद पूर्णत: अँगालेका राष्ट्र नै किन नहोऊन्, श्रम, समानता र सामाजिक न्यायलाई हेर्ने विश्वदृष्टिमा माक्र्स कतै भेटिइहाल्छन् । त्यसैले विषयमाक्र्सको होइन। विषय नेपालमा मार्क्सवादी विचार परम्पराको छायाले देशको समग्र बौद्धिक परम्परालाई कसरी ओझेल पारेको छ भनेर हेर्नु हो। यो चिन्तन परम्पराले कसरी आफूबाहेक अरू परम्परासँग संवाद नै गर्दैन भन्ने हो। मार्क्सवादी सिद्धान्तले भन्छ— साहित्य, कला समाजको ऐना हुनुपर्छ। साहित्य, कला, संस्कृतिले सामाजिक यथार्थलाई उजागर गर्नुपर्छ। कलाको, विद्वत्ताको उद्देश्य हुनुपर्छ। त्यो उद्देश्य समाजलाई क्रान्तिका लागि, प्रगतिका लागि, अगाडि बढ्नका लागि प्रेरित गर्ने हुनुपर्छ। त्यसले निमुखा वर्गको बोली बोल्नुपर्छ। त्यसो नगर्ने सृजना फजुल हो। अन्यत्रका जस्तै, नेपालका प्रशिक्षण नलिएका तर वामपन्थी रुझानका बौद्धिकहरूको पनिज्ञान/सांस्कृतिक परम्परालाई हेर्ने दृष्टि यही हो।यसो सुन्दा, साहित्य, सृजना, कला सबैले समाजको सेवा गर्ने उद्देश्य बोकेको हुनुपर्छ भन्ने परम्परामा नराम्रो धेरै देखिँदैन।

तर समस्या यहीँनेर सुरु भइहाल्छ। समग्रमा मार्क्सवादी परम्पराका बौद्धिकहरूको विडम्बना के छ भने, उनीहरू नेपालकै आधुनिक कालका सांस्कृतिक परम्पराहरूसँग संवाद गर्न डराउँछन् । किनकि हरेक ज्ञान र सृजनालाई त्यो मजदुरका पक्षमा लेखिएको छ कि छैन, त्यसले ‘क्रान्ति’ को सेवा कसरी गर्छ, त्यसमा सामाजिक यथार्थवाद छ कि छैन भनेर हेर्नेबित्तिकै तिनीहरू लेखनाथ पौडयाल, माधवप्रसाद घिमिरेका सांस्कृतिक चेतका बारेमा खुलेर कुरा गर्न डराउँछन् । गरे भने पनि ‘डिसमिसिभ’ हिसाबमा गर्छन् । अरू त छाडौं, आधुनिक नेपालको चेत निर्माण गर्ने सांस्कृतिक अभियानमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाकै बारेमा विमर्श गर्न उनीहरू डराए । अझै डराउँछन् ।वैचारिक रूपमा आफ्नै अग्रणी भए पनि पारिजातकै ‘शिरीषको फूल’ को कति कुरा गर्नु ठीक होला भनेर हच्किन्छन् । के मदनमणि दीक्षितकी माधवी‘माधवी’ हुनु ठीक थियो ? त्यो चिन्तनले त्यहाँअरू सौन्दर्य परख गर्न दिँदैन। किनकि मार्क्सवादमा स्वच्छन्दताका लागि, बौद्धिक अराजकताका लागि, सृजनशील पागलपनका लागि छुट हुँदैन। बीपी कोइरालाको साहित्य वा विचारसँग ‘इन्गेज’ भयो भने त वामपन्थी ‘अछुत’ नै हुने खतरा अझै छ । सहमत हुनुपर्छ भन्ने त सवालै होइन। यहाँ बौद्धिक रूपमा पारस्परिक संवाद गर्ने कुरा मात्र गरिएको हो। यो चिन्तनले चौतर्फी रूपमा अरू बौद्धिक र सांस्कृतिक परम्परालाई एकै वाक्यमा ‘तत्कालीन सामाजिक चेतनाको प्रतिनिधित्व नगर्ने, सामन्तवादी र पुँजीवादी वर्गको सेवा गर्ने’ भनेर खारेज गर्छ।

अस्तित्ववादी बौद्धिक परम्परासँग उसले सामीप्य राख्न सक्दैन। मान्छे खान नपाएर मरिरहेका छन्, केको अस्तित्ववाद? बेलुका के खाने भनेर संघर्ष गर्न लाग्नु कि जीवनको अर्थ खोज्न लाग्नु ? उत्तरआधुनिकता, विनिर्माण भनेका त बुर्जुवा अवधारणा हुन् !मोहनदास करम चन्द गान्धी पनि सुधार गर्न खोज्ने मान्छेसम्म हुन् तर गान्धीका कुरा मार्क्सवादसम्मत छैनन् !नेपालमा खासगरी ’३० र ’४० को दशकमा सामाजिक चेतना बढी भएका र शिक्षित युवाहरूको ठूलो पंक्ति वामपन्थी अभियानसँग जोडियो। त्यो सारा पंक्तिले नेपालकै आफ्नै ऐतिहासिक परम्परासँग नै अन्तरसंवाद गर्न सकेन । सबै सांस्कृतिक परम्परालाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दै केवल खारेज गर्दै गयो। सबै विषयलाई मार्क्सवादी शुद्धताको कसीमा हेर्नुपर्ने भएकाले नेपालको आफ्नै जुन आंशिक पूर्वीय दार्शनिक परम्परा छ, त्यसमा बोल्न मिल्दैन जस्तो गर्छन्उनीहरू । मार्क्सवादी भएका कारण देवताका कुरामा नबोल्ने बुझ्न सकिन्छ तर त्यहाँबाट भगवान्लाई निकाल्दा जति बाँकी ज्ञान हुन्छ, त्यसमा कुरा गर्न पनि मार्क्सवादले दिँदैन। त्यो ज्ञानसँग सहमत हुनुपर्छ भनेको त हुँदै होइन। विषयसंवाद नै गर्न नहुने अछुतपन हो। किनकि मान्छेले आफैंले कुरा बुझ्न सक्छ, बुझ्नका लागि देववाणी नै जरुरी हुँदैन भनेर स्थापित नहुन्जेल संसारका प्राय: सबै ज्ञान परम्परामा भगवान्को अवधारणा जोडिएकै थियो। भगवान्ले भनेको भनेपछि मान्छेलाई पत्याउने बनाउन सजिलो हुन्थ्यो। तर मार्क्सवादी भएपछि बुद्धको दार्शनिक ज्ञान परम्परामा पनि सीमितबाहेक अन्तरक्रिया हुँदैन। जब तपाईं हरेक कुरामा माक्र्सले भनेजस्तो वर्गको सेवा खोज्नुहुन्छ तब तपाईंलाई लिओनार्दो दा भिन्चीको मोनालिसा अर्थहीन लाग्छ । शेक्सपियरकावियोगान्त किन महान् छन् भन्ने अनुमति तपाईंलाई हुँदैन। महाकवि देवकोटाको स्वच्छन्दतावादले गर्नुपर्ने वर्गको सेवा गर्दैन भन्ने लाग्छ।

साहित्य र कला समाजको ऐना भएको ठीक छ। तर व्यक्तिका निजत्वभित्र छिर्ने ‘गैरसामाजिक’ संस्कृति पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ, सुन्दर हुन्छ।माक्र्सले भनेजस्तै, दार्शनिकहरूले अहिलेसम्म (उनको बेलासम्म) केवल जीवन–जगत् के हो भन्ने मात्र कुरा गरे, खास दर्शनशास्त्रलेगर्नुपर्नेयी सबैको परिवर्तन हो भन्ने पनि ठीक छ । तर दर्शनशास्त्रको काम केही परिवर्तन गर्नु होइन भन्ने कुराको पनि अर्थ हुन्छ। जीवनको विसंगति र अर्थहीनताको कुरा गर्ने दर्शनको पनि अर्थ हुन्छ। यसो सोच्नोस् त, नेपालको वामपन्थी बौद्धिक वृत्तले आफ्नो सन्दर्भका रूपमा संवाद गर्ने नेपालकै बौद्धिक परम्परा अति साँघुरो लाग्दैन ? बाँकी विश्वसँग उनीहरूको संवाद हेर्नुस् त, कति डराई–डराई, आफ्नै गुरुकुलको कसले के भन्ने हो, आफ्नै पुरानो वाम अवचेतनले कता गाली गर्ने हो भनेर, तौलीतौली, सोचीसोची मात्र त्यसो गर्छन् ! वाम बौद्धिकहरू अझै पनि शीतयुद्घकालीन मार्क्सवादी शुद्घताको कैदमा आफैं कक्रक्क परेर बस्नुपरेको छ । त्यसले देशको आफ्नै ऐतिहासिक–सांस्कृतिक चेतसँग उन्मुक्त संवाद गर्न नदिएर बौद्धिक परम्पराको विकासमै संकुचन पैदा गरेको छ ।

प्रकाशित : मंसिर १, २०७८ २१:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बौद्धिक मध्यमवर्गको विडम्बना

बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र कस्तो हुँदो रहेछ भने उसले आफूलाई औसत मान्छेभन्दा फरक बनाउन खोज्छ । त्यसैले यो वर्गका मान्छेहरु परिस्थितिजन्य हिसाबमा, युवा अवस्थामा, एउटा वा अर्को राजनीतिक आन्दोलनतिर जोडिएका हुँदा रहेछन् ।
कहिलेकाहीँ यथास्थिति पट्यारलाग्दो भयो भने केही मानिस पछाडि फर्कन खोज्छन् । पछाडि फर्काउन खोज्नेहरू सक्रिय हुन्छन् । तर अन्त नगई नेपालकै इतिहास हेरे हुन्छ, अगाडि बढ्ने झिल्का नै दुई–चार वर्षमा फेरि विस्तारित भइहाल्छ । 
विष्णु सापकोटा

इतिहासको प्रत्येक कालखण्डले आफ्नो समयको समस्यालाई ठूलो देख्नु स्वाभाविक होला तर परिवर्तनका निम्ति भनेर राजनीतिक संगठन बन्न थालेको आठ दशकको नेपाली इतिहासमा यसअघि सबै दल एकैचोटि उत्तिकै दिशाहीन कहिल्यै भएका थिएनन् ।

वर्तमानमा यिनीहरूको आम निकम्मापन, सर्वाङ्ग दलाल पुँजीपतीकरण र अन्य भ्रष्टीकरण मात्र भए पनि भविष्य हेरेर केही आस गर्न हुन्थ्यो । अहिले चौतर्फी कब्जा गरिरहेको नेतृत्वको तप्का जुन छ, त्योभन्दा उनीहरू दिवंगत भएपछि उत्तराधिकारी हुन पाउँला भनेर पालो कुरेर बसेको पुस्ता अझै निकम्मा हुनेछ भनेर ती आफैंले लक्षण मात्र हैन, सार्वजनिक प्रमाण नै दिइरहेका छन् । अपवाद त जहाँ पनि हुन सक्छ तर त्यसैमा आधारित भएर तर्क गर्नु काँचो हुन्छ ।

किन यस्तो भएको होला भनेर हेर्ने थेसिस एक नभई अनेक त हुन सक्ने नै भए । तीमध्ये प्रमुख चाहिँ नेपालको बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र हो जसले यी संस्थालाइ गतिशील हुनबाट रोकेको छ । गतिशील हुन रोकेको मात्र होइन, त्यो बौद्धिक मध्यमवर्गले यिनीहरूलाई यिनका आफ्नै विगतभन्दा बढी अनुदार र अप्रगतिशील बनाउँदै लगेको छ । ती को हुन् र त्यस्तो कसरी भइरहेको छ भनेर बुझ्नका लागि तीन वटा संगठनलाई उदाहरण बनाइनेछ ः एमाले, कांग्रेस र ‘नागरिक समाज’ । त्यहाँ पुग्नुभन्दा पहिले ‘बौद्धिक मध्यमवर्ग’ पदावलीलाई परिभाषित गर्नु जरुरी छ ।

समाज विज्ञानमा मध्यमवर्गको विशेषतालाई व्यंग्यात्मक रूपमा तर उत्सुकतासाथ प्रयोग गरिन्छ । कुनै जोखिम नलिने, सामाजिक परिवर्तनभन्दा निजी र पारिवारिक सुरक्षा रोज्ने, सिर्जनशीलता नभएका, जीविकोपार्जनवादी, तसर्थ यथास्थितिमा रमाउने जस्ता विशेषता प्रयोग गरेर स्वादले तिनीहरूको आलोचना गरिन्छ । तर ‘बौद्धिक’ मध्यमवर्ग, यस स्तम्भको परिभाषामा, ठ्याक्कै सामान्य आर्थिक–सामाजिक मध्यमवर्गभन्दा फरक हुन्छ । केही विशेषता मिल्छन्, तर केही विशिष्ट हुन्छन् । बौद्धिक मध्यमवर्गमा आर्थिक उच्च वर्गका मानिस पनि पर्न सक्छन्, निम्नका पनि । भर्खर आर्थिक रूपमा वर्गच्युत भएका पनि हुन सक्छन् या बाउबाजे धनी थिए भनेर आफ्नो वर्तमानको गरिबी नस्विकार्ने पनि । यस मानेमा, यहाँ ‘बौद्धिकता’ शब्दले उदार रूपमा, आफूलाई जान्नेसुन्ने ठान्ने, ‘कुरो/चिज मलाई पनि थाहा छ’ भनेर सोच्ने सबैलाई समेट्छ ।

औपनिवेशिक समयमा स्वतन्त्रताका लागि लडेका हस्तीहरू आफू सत्तामा आएपछि कसरी बिग्रेका छन् भन्ने उदाहरण संसारभर छन् । नेपाल अपवाद भइदिएको भए त हुन्थ्यो तर लोकतन्त्र र अरू ‘क्रान्ति’ का लागि त्यत्रो लडेर आएकाहरू किन यस्ता भए भनेर विलाप गर्नु एक हिसाबको नादानी हो । ठाउँ पाएपछि प्रायः पूर्वक्रान्तिकारीहरू ‘फर्म’ मा आइहाल्छन् । शक्ति पायो भने मान्छेको भ्रष्टीकरण जहिले पनि भएकै छ । तर सानोतिनो र क्षणिक पद पाएको वा त्यसको आस बोकेको बाहेक सत्तामा नपुगेका, सधैं केवल समर्थक वा सदस्यकै हैसियतमा रहेका हजारौं व्यक्तिको आधारभूत जीवनमूल्य नै कसरी पछाडि फर्किंदो रहेछ भन्ने हेर्नका लागि यो बौद्धिक मध्यमवर्गको ‘फ्रेमवर्क’ उपयोगी छ । त्यसैले सत्ताको स्वाद चाखेका केपी ओलीले सत्ता नछोड्न वा त्यहाँ फर्किनका लागि सक्नेजति गर्छन् भन्ने कुरा नौलो होइन । तर २०४० को दशकमा त्यतिबेलै माले आन्दोलनमा समर्पित व्यक्तिलाई भेटेका, तिनका कुरा सुनेका मान्छेले अहिले तिनैमध्येको ठूलो पंक्ति ओलीले ‘कम्युनिस्ट’ राजनीतिमा खुलेआम धर्म मिसाउने प्रयत्न गर्दा कि समर्थन गर्नु कि चुपचाप सुनेर बस्नु सामजिक आन्दोलनको मनोविज्ञानको इतिहासमा सानो घटना होइन ।

राजनीतिमा आएकै बीपी कोइरालाका यस्तायस्ता कुरा सुनेर हो भन्ने व्यक्तिहरूकै ठूलो पंक्तिलाई अहिले शशांक कोइरालाले कांग्रेसलाई उद्धार गर्छन् भनेर हिँडेको देख्न पाउनु पनि कम रोचक होइन । बीपी त यिनका लागि अहिले टाढाका भए । गिरिजाप्रसाद कोइराला गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताको पक्षमा अडिँदासम्म यो पंक्तिलाई ती अजेन्डा ग्राह्य थिए । तर त्यो वृत्त आखिर बौद्धिक मध्यमवर्ग नै पर्‍यो, जसले आफ्ना लागि आफैं सोच्न सक्दैन । सोचिदिने एउटा मान्छे चाहिन्छ । चलेको ‘ट्रेन्ड’ जहाँ उसले बौद्धिक सुरक्षा भेट्छ, त्यो ठाउँ भर्न कहिले नायक नै आउँछन् त कहिले प्रतिनायक । बीपीको व्यक्तित्वको विराटता यस्तो थियो, उनका सबै कुरा अनुसरण गर्न तिनीहरूलाई संकोच लाग्दैनथ्यो ।

बीपीको सट्टा तिनै उपन्यास, त्यही मनोविज्ञान अरू कसैले लेखेका भए तिनलाई आआफ्ना ठाउँमा आफूलाई बौद्धिक भन्नेहरूले सोझै खारेज गर्ने थिए, सनातन मान्यतालाई खलबल्याउने कुरा भनेर । नरहरि आचार्य र गगन थापाको प्रयास त थियो तर गिरिजाप्रसादले गणतन्त्र नभनेका भए गणतन्त्र आएपछि ‘सेलिब्रेट’ गर्न सडकमा आएको ठूलो कांग्रेस वृत्त गैरगणतान्त्रिक नै रहने थियो । किनकि उसको आफ्नो भन्ने मान्यता हुँदैन । परिवर्तनमा लाग्नुपर्छ, समाजका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने मनोविज्ञानको जार्गनबाट प्रभावित भएर यो वृत्त कुनै आन्दोलनमा लागेको त हुन्छ तर कुनै सुविचारित रूपमा आत्मसात् गरेको मूल्यका आधारमा होइन । यतिसम्म भन्न सकिन्छ, उनीहरूमध्ये धेरैको जेलसम्मको यात्रा पनि यस्तै ‘ह्वीम’ मा भएको थियो । त्यो मौलिक रूपमा सुविचारित थिएन भन्ने प्रमाण उनीहरू आफैंले दिइरहेका छन् । त्यसैले कोही मान्छे फलानो सिद्धान्तका लागि जेलसम्म बसेको थियो भनेर कसैको इतिहासप्रति ıवीभूत हुनु जरुरी छैन ।

२०५० को दशकमा मानव अधिकारकर्मी, नागरिक समाज भनेर चिनिएकाहरूको ठूलो पंक्ति अहिले पनि वरिपरि नै छ, आआफ्ना माउ पार्टीको विचलनको बचाउमा बदनाम हुँदै । उनीहरूलाई त्यति बेला नचिन्ने कोही नवयुवालाई, जसले उनीहरूको अहिलेको दृष्टिकोण सुनेको छ, उनीहरू पनि एक जमानामा ख्यातनाम परिवर्तनकामी थिए भन्यो भने उसले पत्याउला ? उदाहरणमा प्रयोग गरिएको युवा–नवयुवा शब्द समाजका सचेत युवाहरूका लागि हो । त्यही मध्यमवर्गीय दलीय ‘अचेत’ वृत्तलाई होइन जसले आफ्ना ‘नेतृत्व’ का दक्षिणपन्थी, अनुदार मान्यतालाई चुनौती दिनुपर्छ भन्ने चेतना बोक्दैन । र, नागरिक आन्दोलनको वर्तमान परिदृश्य राजनीतिक दलको जस्तो निराशाजनक छैन । स्वतःस्फूर्त रूपमा, मुद्दाविशेषमा आधारित भएर, नागरिक खबरदारीका साना झिल्काहरू जो देखिइरहेका छन्, तिनमा शक्ति छ किनकि त्यहाँ वैधता छ । मीडिया, साहित्य, प्राज्ञिक क्षेत्र र केही अझै वैधता बाँकी भएका मानव अधिकारकर्मीहरूको आह्वानमा सडकमा आउनेको संख्या सानो होला तर तिनीहरूको सन्देशले ठूलो वृत्तलाई झकझक्याउने काम गरी नै रहेको छ । नागरिक आन्दोलन भनेकै यही हो, जुन मुद्दाका आधारमा स्वतःस्फूर्त उठ्छ, सेलाउँछ । त्यहाँ त्यस्ता मान्छे हुन्छन् जसले ‘पेसा के हो’ भनेर सोध्दा ‘नागरिक समाज’ भन्ने आवश्यकता हुँदैन ।

एमाले र कांग्रेसका महाधिवेशन आउँदै छन् । ती पार्टीका कार्यकर्ताको यस्ता घटनावरिपरिको उत्साह बुझेर नसकिने खालको छ । कांग्रेसले फेरि शेरबहादुर देउवालाई सभापति बनाएर देशले के पाउँछ ? कांग्रेसले के पाउँछ ? के उद्देश्य, कुन आदर्श हासिल गर्न उनी सभापतिमा उठ्न लागेका हुन् र कार्यकर्ता त्यसैमा दंग छन् ? देउवाको सम्भावित विकल्प भनिएका शशांक कोइरालाको यही दैनिकमा दसैंअघि छापिएको अन्तर्वार्तामा तपाईं किन उठ्ने सभापतिमा भन्ने आशयको प्रश्न गरिएको थियो । उनको उत्तर थियो— देउवालाई हराउन सक्ने उनै मात्र हुन्, त्यसैले । देउवा त स्वयं आफैंले आफैंलाई आदर्शमा सधैं हराएकै मान्छे हुन् । उनलाई किन हराउने भनेर बताउनुपर्दैन ? त्योभन्दा बढी शशांकले कुनै राष्ट्रिय मुद्दामा दुई वाक्य प्रस्ट बोल्न सके भने त्यो देशलाई धर्मको राजनीतिमा धकेल्ने र गणतन्त्रलाई कमजोर बनाउने मुद्दा मात्र हो । तैपनि कांग्रेसका धेरैले त्यही कुरा मन पराउन सक्छन् । ल हेर्नुस्, यी तिनै कांग्रेस हुन् जो तत्कालीन समयमा ‘र्‍याडिकल’ लाग्ने बीपीका कुरा सुनेर त्यतै लागेका थिए; गिरिजाप्रसादले गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता भन्दा त्यता पनि यिनै हेलिएका थिए र अहिले शशांकले ती सबै कुरा उल्टाउने प्रस्ताव गर्दा उनका पछि लाग्ने पनि तिनै हुन् । किनकि तिनको आफ्नो भन्ने केही छैन ।

बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र कस्तो हुँदो रहेछ भने उसले आफूलाई औसत मान्छेभन्दा फरक बनाउन खोज्छ । त्यसैले यो वर्गका मान्छेहरू परिस्थितिजन्य हिसाबमा, युवा अवस्थामा, एउटा वा अर्को राजनीतिक आन्दोलनतिर जोडिएका हुँदा रहेछन् । सुविचारित आदर्शलाई आत्मसात् गरी त्यता लागेर आफ्नो मान्यतामा पछिसम्म टिक्नेहरू थोरै हुँदा रहेछन् । विचारमा जडसूत्रवादी हुनुपर्छ, फेरिनै हुँदैन भनेको होइन तर विचार फेरिँदा त यथास्थितिबाट प्रगतिशीलतातर्फ पो फेरिनुपर्ने हो । साँघुरोबाट फराकिलोतर्फ हुनुपर्ने । अनुदारबाट उदारतर्फ । तर तत्कालीन मालेको राजनीतिमा समर्पित व्यक्तिहरू अहिले ओलीको प्रस्ट परिभाषित दक्षिणपन्थी प्रवचन सुन्दा प्रश्न गर्ने सामर्थ्य देखाउनु त परको कुरा, त्यही अजेन्डाको रक्षा गर्न तम्सेको देख्दा लाग्ने फेरि पनि त्यही नै हो— यिनीहरूको आफ्नो भन्ने कुनै आदर्श छैन ।

यो वर्गको चरित्र केलाउँदा परिदृश्य निराशाजनक देखिन सक्छ । तर सकारात्मक निष्कर्ष के हो भने यो वर्गले राष्ट्रिय मुद्दालाई डोर्‍याउने हैसियत राख्दैन । यसले प्रगतिशील, समावेशी, उदार अजेन्डालाई ढिलो गराउन सक्छ तर रोक्न सक्दैन । कहिलेकाहीँ यथास्थिति पट्यारलाग्दो भयो भने केही मानिस पछाडि फर्कन खोज्छन् । पछाडि फर्काउन खोज्नेहरू सक्रिय हुन्छन् । तर अन्त नगई नेपालकै इतिहास हेरे हुन्छ, अगाडि बढ्ने झिल्का नै दुई–चार वर्षमा फेरि विस्तारित भइहाल्छ । राजनीतिक दलहरू आफू असान्दर्भिक हुने डरले फेरि लुरुलुरु फर्किन बाध्य हुन्छन्, २०६२–६३ मा जसरी । र, त्यति बेला नारा लगाउन आउने फेरि तिनै हुनेछन् जो अहिले अनुदार, असमावेशी नेताका पिछलग्गु भएका छन् । किन आउनेछन् भने तिनीहरूको त्यति बेला पनि आफ्नो केही हुनेवाला छैन । तिनीहरूका लागि सोचिदिन त्यति बेला अर्को कोही नयाँ आएको हुनेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७८ ०७:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×