ढक ढक चाल- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ढक ढक चाल

जुनजुन देश आज सफलताको शिखरमा छन्, तिनको विकासको रहस्य के होला ?मलेसियालाई बीस वर्षमा विकासको नयाँ उचाइ दिएका महाथिर मोहम्मदले कुनै बेला काठमाडौंमा भनेका थिए, ‘राजनीतिक स्थायित्व, परिवर्तनप्रतिको प्रतिबद्धता, नेतृत्वको मिहिनेत र संकल्प ।’
केशव दाहाल

काठमाडौँ — अवसरको कुरा पुराना मान्छेहरू भन्छन्— जिन्दगीमा भाग्यले एकपटक ढोका ढकढकाउँछ । ढोका खुल्यो, भाग्य चम्कियो । कथंकदाचित् अल्छी गरेर समयमै ढोका खोलिएन भने, निमेषमै भाग्य अर्को ढोका ढकढकाउन पुगिसक्छ । त्यसपछि सायदै त्यो क्षण फर्किएर आउला । यसैलाई शास्त्रमा भाग्यको खेल भनिन्छ । यहाँ भाग्यलाई अवसर भन्ने बुझौं । जसलाई राजनीतिमा भनिन्छ— ऐतिहासिक अवसर ।

मान्छेको जस्तै हुन्छ देशको भाग्य । अर्थात्, देशको मूलद्वारमा चाल गर्न आउने अवसरहरू पनि उस्तै चञ्चल हुन्छन् । जो मात्र एकपटक आउछन्, एक युगमा । गुमेपछि गुम्यो–गुम्यो । गुमेको भाग्य फर्किएर आउन अनेकौं दिन, महिना र वर्ष कुर्नुपर्ने हुनसक्छ । अर्थात्, पटक–पटक भाग्यले ढोका ढकढकाउँदैन । हेर्दा प्रस्ट देखिन्छ, जुनजुन देशहरू आज सफलताको शिखरमा छन् तिनीहरूले समयमै भाग्यको चालसुने, ढोका खोले र विकासको शिखर चुमे । चीन । मलेसिया । सिंगापुर । जापान । अमेरिका । अर्थात्, विकसित अनेकौं मुलुक ।

सफलताका कथाहरू

इतिहास रोचक हुन्छ, जस्तो अमेरिका । सन् १७७६ सम्म अमेरिका स्वयं उपनिवेशमा थियो । स्वतन्त्रतासँगै अमेरिकाले अनेक अप्ठ्यारालाई विरासतमा पायो । उसका सामु राज्य निर्माणका युगीन चुनौतीहरू थिए । थिए, शासकीय संरचना र चरित्र निर्माणगर्ने दायित्वहरू । त्यहाँ संघीयता, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षतालाई मान्छेको जीवनसँग जोड्नु त थियो नै, साथमा थिए आर्थिक–सामाजिक चुनौतीका पत्रपत्र । जस्तो दास विद्रोह, आर्थिक संकट र निराशा ।

सन् १८६१–६५ मा अमेरिकाले ठूलो गृहयुद्धनै बेहोर्‍यो । तर संकट र निराशालाई अमेरिकी नेतृत्वले आशा र अवसरमा बदल्यो । जर्ज वासिङ्टन, थोमस जेफर्सन, फ्रयान्कलिन रुजवेल्ट र अब्राहम लिंकनजस्ता नेताहरूले चुनौतीको चिसो सुरुङभित्र अवसरको उज्यालो देखे । अर्थात्, अँध्यारोमा दियोझैं बलिरहेको उज्यालो । भाग्यले ढोकामा सुस्तसुस्त चाल मारिरहेको थियो । त्यो संगीत उनीहरूले सुने । परिणाम, एकशताब्दीमै अमेरिका शक्तिशाली अर्थतन्त्रमा रूपान्तरित भयो । ऊ शून्यबाट शिखरमा पुग्यो । दुईशताब्दीपछि आज अमेरिकाको इतिहास पढ्दा लाग्छ— ‘असम्भव केही पनि छैन ।’

सफलताका कथाहरू यत्रतत्र छन्, जस्तो चीन । अध्यक्ष माओले जनवादी क्रान्ति सम्पन्नगर्दा चीन निकै जर्जर थियो । आन्तरिक युद्ध, गरिबी, भोकमरी र वैदेशिक आक्रमण । सांस्कृतिक क्रान्तिताका चीनको जनजीवन अझ विशृंखलित र निराश थियो । तर जसै नेतृत्वमा देङस्याओपिङ आए, उनले आफ्ना अगाडि अवसरका थाकहरू देखे । विस्तारै कुरा फेरिँदै गयो । र, सांस्कृतिक क्रान्तिपछिका बीस वर्षमा चीनको आर्थिकवृद्धि लगभग तीन गुणाले बढ्यो । अर्को तीसवर्षमा चीन संसारको दोस्रोठूलो अर्थतन्त्र बन्यो । चीनसँग आज रफ्तार मात्र छैन, उसका चालहरू कलात्मक र सशक्त पनि छन् । आजकल चीन विकासका परियोजनाहरू बनाउँदैन । ऊ विकासको रचनागर्छ । जस्तो कि पृथ्वी नाम गरेको ठूलो क्यानभास छ । त्यो क्यानभासमा चीन छ । र, चीनका इन्जिनियरहरू त्यहाँ विकासका चित्रहरू कोर्दै छन् । कतै रेखा कोरिँदैछ । कतै रंग भरिँदैछ । कतै जग हालिँदै छ । त्यसैले आज चीनसँग छ विकासको भव्यतम बगैंचा ।

जापानको कुरापनि उस्तै रोचक छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा जापान तहसनहस भयो । सन् १९४५ अगस्टमा लिटिल ब्वाईहरूले हिरोसिमा र नागासाकीलाई खरानी बनाए । जुन त्रासदीमा दुईलाख बीसहजार मान्छेहरू मारिए । तर जापान त्यही खरानीको जगमा उठ्यो । त्यसपछिका बीस वर्षभित्रै जापानले आफ्नो अर्थतन्त्र पुनर्निर्माण गर्‍यो ।

एसियाकै मलेसिया, सिंगापुर र भियतनाम समृद्धिका थप उदाहरणहरू हुन् । जोसँग सुनाउन अनेकौं उत्प्रेरक कथा छन् । केही दशकअगाडिसम्म विदेशी हस्तक्षेप, आन्तरिक टकराव र गरिबीको चपेटामा फसेको मलेसियालाई महाथिर मोहम्मदले बीस वर्षमा विकासको नयाँ उचाइ दिए । आज मलेसिया लाखौं नेपालीको श्रम गन्तव्य बनेको छ । स्वराज प्राप्त गरेको तीस वर्षमै भारत विश्वको महत्त्वपूर्ण आर्थिक शक्ति बन्यो । सन् १९६५ मा स्वतन्त्र हुँदाको कमजोर र परित्यक्त सिंगापुर बीसवर्षमा बाघझैं जुरुक्क उठ्यो र अगाडि बढ्यो । उता भियतनाम छ, जसले कुनैबेला (सन् १९४५–७५) अमेरिकासँग कठिनतम युद्ध लडेको थियो । तर युद्धपछि उसले ठूलो सावधानीसाथ आफूलाई उठायो । आज भियतनाम धानको उत्पादनमा विश्वमै अग्रणी मानिन्छ ।

विकासको कुरागर्दा स्वयं युरोप अर्को आश्चर्य हो । सन् १६८९ देखि १८१५ सम्म भएका बेलायत र फ्रान्सबीचका युद्धहरूले युरोपलाई तहसनहस पारेका थिए । तथ्यहरूले भन्छन्— सन् १९१४ देखि १९१८ सम्म भएको पहिलो विश्वयुद्धमा युरोपका एक करोड तीस लाख मान्छेहरू मारिए । दोस्रो विश्वयुद्ध पहिलोभन्दा अझ भयंकर थियो । तर आफ्ना सहस्र प्रियजन गुमाएको युरोपले शोकलाई शक्तिमा बदल्यो । भनिन्छ— युरोपको समृद्धि रगत र आँसुको पोखरीमा फुलेको कमलजस्तै हो ।

निश्चयनै हाम्रो परिवेश फरक छ । हाम्रा सपनाहरू फरक छन् । तर इतिहासमा हामीले पनि त रगत र आँसु बगाएकै हौं । हाम्रो पोखरीमा चाहिँ कमल किन फुलेन ? प्रश्न स्वाभाविक हुन्छ । फरक राजनीतिक व्यवस्था, फरक संस्कृति र फरक परिवेशका उल्लिखित देशहरूको विकासको रहस्य के होला ? कुनैबेला काठमाडौंमा एउटा कार्यक्रमलाई सम्बोधनगर्दै महाथिरले भनेका थिए, ‘राजनीतिक स्थायित्व, परिवर्तनप्रतिको प्रतिबद्धता, नेतृत्वको मिहिनेत र संकल्प ।’

जवाफ खोजौं

चीनमा जनवाद (सन् १९४९), भारतमा स्वतन्त्रता (सन् १९४७) र नेपालमा प्रजातन्त्र (सन् १९५१) लगभग उस्तै समयमा भएका ऐतिहासिक बदलावहरू थिए । भनिन्छ, कुनैबेला एसियामै चीन, भारत, सिंगापुर, मलेसिया, दक्षिण कोरिया र नेपालको अवस्था उस्तै थियो । तर राजनीतिक परिवर्तनसँगै तिनीहरू कहाँ पुगे, हामी कहाँ छुट्यौं† किन हाम्रो भाग्यको ढोका खुलेन ?

ठीकैछ, २००७ र २०१५ सालमा हाम्रा आफ्नै सीमा थिए । अनुभवको सीमा थियो । स्रोतको सीमा थियो । परिवर्तनको चेतना सुदृढ थिएन । २०१७ सालमै पञ्चायत आयो र स्वतन्त्र सपनाहरूमाथि बलात् बन्देज लाग्यो । तर २०४६ र २०६३ सालमा प्राप्त अवसरहरू किन अलमलमा परे ? लोकतान्त्रिक परिवर्तनपछिका युगीन महिना र वर्षहरू किन सत्यानाश हुँदै छन् ? कतिपय मान्छेको मत छ, ती आन्दोलनहरू आफैंमा सफल आन्दोलन थिएनन् । अत: आन्दोलन अझै बाँकी छ । त्यसैले अलमल भयो । वस्तुत: यो बहानामात्र हो । सत्य के भने, संसारको कुनैपनि आन्दोलन त्यो समयको विशिष्ट सम्झौता हो । कुनैपनि आन्दोलनका परिणामहरू सर्वसम्मत, सार्वकालिक र शाश्वत हुँदैनन् । समाजमा अनेक स्वार्थको एकता र संघर्ष चलिरहन्छ । अत: आन्दोलन सकिएको अर्कोदिन फेरि नयाँ मुद्दाहरू आउँछन् । यसको अर्थ हो, प्रत्येक आन्दोलनले अवसरसँगै नयाँ मुद्दाको उत्खनन गर्छ । अत: सबैकुरा ठीकठाक भएपछि विकास गरौंला वा सबै द्वन्द्व सकिएपछि अघि बढौंला भन्नु बहाना मात्र हो ।

राजनीतिले प्रत्येक आन्दोलनलाई अवसरमा बदल्नुपर्छ । नेतृत्वको कामनै त्यही हो । अमेरिकामा जसले स्वतन्त्रताको दियो बाल्यो, उसले अमेरिका बनाउन आधारहरू खडागर्‍यो । चीनमा सांस्कृतिक क्रान्तिपछिको लाल अराजकतालाई सम्हाल्न तत्कालीन नेताहरूले कडा मिहिनेत गरे । परित्यक्त सिंगापुरलाई चम्काउन कुनैबेला ली क्वान युले जग हाले । तर हाम्रा बीपी, कृष्णप्रसाद, गणेशमान, गिरिजाप्रसाद, मनमोहन, माधव, शेरबहादुर, प्रचण्ड, बाबुराम र खड्गप्रसादहरू कहाँ चुके ? हाम्रा नेताहरू नेपाली सन्दर्भका जर्ज वासिङ्टन, अब्राहम लिंकन, देङस्याओपिङ, मोहम्मद महाथिर र ली क्वान यु किन भएनन् ?

समीक्षा गरौं

आजको प्रसंगमा विचारगर्दा, हाम्रो नेतृत्व (राजनीति) मा मुख्यत: चारखाले समस्या देखिन्छन् । पहिलो, सपना र संकल्पको सीमा । अर्थात्, हाम्रा नेताहरूमा समाजलाई रचनात्मक नेतृत्व दिने, देशको सपनासँग एकाकार हुने, समयको संगीत सुन्ने र परिवर्तनका पाइलाहरू चाल्ने क्षमता र संकल्प देखिएन । आफू सत्तामा पुग्ने सूत्र र षड्यन्त्रलाई नेताहरूले राजनीति बुझे । उनीहरूमा आन्दोलन र इतिहासलाई न्यायगर्ने कुनै उत्सुकता रहेन । सिर्जना कतै देखापरेन । सर्वत्र सत्यानाश हुँदा पनि चेत नखुल्ने बोधो ज्ञानले हाम्रा नेताहरूलाई अर्थहीन बनाइदियो ।

दोस्रो समस्या, परिवर्तनको औचित्य स्थापितगर्नमा देखिन्छ । २०४६ सालमा प्राप्तभएको प्रजातन्त्रलाई किन जोगाउन सकिएन ? कारण एउटै छ— प्रजातन्त्रले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरण सुनिश्चित गर्न सकेन । तत्कालीन कांग्रेस र कम्युनिस्ट नेतृत्व जनताका सपनाहरू पूरागर्न असमर्थ रह्यो । यद्यपि २०४६ साललाई २०६३ सालमा अझ समुन्नत गरियो । तर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले पनि किन परिणाम दिइरहेको छैन ? किनभने नेतृत्वले पछिल्ला परिवर्तनहरूको स्वामित्व लिन सकेन । उल्टो आफ्नै दुष्कर्मले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई बदनाम गर्ने काम पो हँुदैगयो । परिवर्तनको स्वामित्व लिने र जनताको अवस्था बदल्ने सचेत प्रतिबद्धता कतै देखिएन ।

तेस्रो समस्या, राजनीतिक नैतिकताको स्खलन हो । आज सत्ता, शक्ति र सम्पत्ति नेतृत्वको कमजोरी बन्दैछ । राजनीतिमा सांस्कृतिक उन्नयन, उदारता, निष्ठा र सरलता हरायो । लोकतन्त्र आसेपासेहरूको कुत्सित स्वार्थमा फस्यो । राज्य अंगमा दलालहरू हाबीभए । दलाल पुँजीवाद । नेताहरूले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनको एजेन्डालाई बिर्सिए । पार्टी कार्यालयहरू लोकतन्त्रका मन्दिर बन्नुपर्ने, जारशाही दरबार बन्नपुगे ।

चौथो समस्या, राजनीति गतिशील भएन । गतिशील हुनुको अर्थ युगको नेतृत्वगर्नु हो । गतिशील हुनुको अर्थ विचार, संगठन, मुद्दा, संस्कृति र सपनाहरूको पुनर्गठन गर्नु हो । गतिशील हुनुको अर्थ अग्रगामी हुनु हो । तर यहाँ समय–चेतना, संकल्प र गति कतै देखिएन । उही आग्रह–पूर्वाग्रह । उही तथ्यहीन तर्क । उही ढिपी । व्यवस्था बदलियो तर राजनीति बदलिएन । शासकीय संरचना बदलियो, तर चरित्र बदलिएन । अनेक रंग र रूपमा पात्र र प्रवृत्तिको पुनरावृत्ति भइरह्यो । या त नयाँ राजाहरू देखा परे या पुराना राजाका सेवकहरू । ढोकामा अवसरहरू आए र गए, तिनको सुस्त चाल र लय कसैले सुनेन ।

त्यसैले अब समीक्षागर्ने बेला भयो ? अब प्रश्नगर्ने बेला भयो ? प्रश्नगर्नु पछाडि फर्किनु होइन । वस्तुत: जानु अगाडि नै छ । तर राजनीतिको यही चालामालाले हाम्रो यात्रा अगाडि बढ्ला ? हामीले लोकतन्त्र र समृद्धिका लागि तीन पुस्ता संघर्ष गर्‍यौं । व्यवस्था फेरियो, लोकतन्त्र आयो । तर भुइँमा परिवर्तन किन आएन ? भुइँ जनताको जीवनको प्रतीक हो । भुइँश्रमको प्रतीक हो । भुइँ गरिब, दलित, महिला, सीमान्त समुदाय र दु:खको प्रतीक हो । भुइँको जीवन कहिले फेरिएला ? ढोकामा अवसरले लगातार चाल गर्दै छ । ढकढकढक । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र अनेक अवसरहरू बोकेर हाम्रो ढोकामा उपस्थित छ । त्यसलाई सुनौं । भनिन्छ— हजार माइलको यात्रा एक पाइलाबाट सुरुहुन्छ । त्यसैले पाइला चाल्न ढिलो नगरौं । अन्यथा इतिहास निर्मोही हुन्छ, यसले कसैलाई पर्खिबस्दैन ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७८ २१:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

छुकछुके रेल 

के यो जुनीमा नेपालमा रेल कुद्ला ? हाम्रो नेतृत्वसँग न सपना छ, न त संकल्प । हाम्रो राजनीति सिर्फ एउटा चुनावदेखिअर्को चुनावसम्मको छलछाम हो । जबसम्म भ्रष्ट राजनीति, सपनाविहीन नेतृत्व र संकल्पविहीन प्रशासनले बालुवाटार र सिंहदरबारमा रजगज गर्छन्, हुने यस्तै हो ।
केशव दाहाल

कल्पनाको उडानकल्पना गरौं, धूलोमैलो हटेको शरदको कञ्चन मौसम । टिङ टिङ टिङ... घडीले बिहानको पाँच बजायो । अर्थात्, एक सुखद दिनको सुरुआत भयो । तपाईं उठ्नुभयो र मेची किनारतिर मर्निङवाकमा निस्किनुभयो ।

तपाईंसँगै काँकरभिट्टा बजार पनि आङतान्दै उठ्यो र चहलपहल गर्नथाल्यो । त्यही चहलपहलमा झुम्दै, रम्दै र गुनगुनाउँदै तपाईं मर्निङ वाकबाट फर्किनुभयो । फ्रेस हुनुभयो । चिया खानुभयो । पत्रिका पढ्नुभयो । तपाईंको घरमा सानो बगैंचा छ, फूल गोड्नुभयो । तरकारी टिप्नुभयो । खाना पाक्यो, खाना खानुभयो । त्यसपछि ठाँटसँग तपाईं जागिरमा निस्कनुभयो ।

मानौंतपाईंको अफिस छ २४० किलोमिटर टाढा, सिरहा बजारमा । त्यो दिन तपाईंले अफिसमा कुनै महत्त्वपूर्ण प्रस्तुति दिनु छ । बाटामा त्यसको तयारी गर्नुभयो । र, घर छोडेको एकघण्टा नहुँदै तपाईं सिरहा पुग्नुभयो । टिङ टिङ टिङ... घडीले बिहानको दस बजाउँदा तपाईं आफ्नो कार्यकक्षमा हुनुहुन्थ्यो । हातमा कफी थियो र थियो त्यो दिन केही नयाँगर्ने अथाह उत्साह । के यस्तो सम्भव छ ?तपाईंको घरछेउमै बुलेट ट्रेनको अत्याधुनिक स्टेसन हुन सम्भव छ । त्यो ट्ेरन ३५० किलोमिटर प्रतिघण्टा दौडिन सम्भव छ । र, तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ त्यहाँबाट लगभग एक–दुई घण्टामा देशको आधाभागमा जहाँकहीँ यात्रागर्न सम्भव छ ।

कल्पना गरौं, मातातीर्थ औंसीको दिन । इटहरी बस्ने आफ्नी आमालाई खाना पकाउँदैगर्न विद्यार्थी छोराले काठमाडौंबाट फोनगर्छ । नयाँ सडकमा ताजा पुष्टकारी र गुँदपाक किन्छ । र, हिँड्छ इटहरी । दुईघण्टा नबित्दै ऊ आमाको काखमा पुग्छ । आमालाई दर्शन गर्छ । आमाले पकाएको तात्तातो खाना खान्छ र साँझ पुन: काठमाडौं आइपुग्छ । कल्पना गरौं, आफ्नी प्रेमिकालाई भेट्न भ्यालेन्टाइन्स डेमा कुनै चञ्चल युवाप्रेमी वीरगन्जबाट नेपालगन्ज जान्छ । त्यहाँ उनीहरू सिनेमा हेर्छन्, डुल्छन्, सँगै खाना खान्छन् र युवक राति आफ्नै घर फर्कन्छ । कल्पना गरौं, इलामको जाँगरिलो किसान ताजा अकबरे बोकेर बिहानै काठमाडौं पुग्छ, हाटबजारगर्छ र बेलुका आफ्नै पखेरामा फर्किन्छ । जादुजस्तै के यस्तो जीवन सम्भव छ ? छ, किनभने कतिपय देशमा अहिले मान्छे हिँड्दैनन्, गुड्दैनन्, उड्दैनन्; बुलेट ट्ेरनमा हुइँकिन्छन् । हजुर, त्यसैले यो सबै सम्भव छ ।

सपना र विपना

मान्छेले रेलको सपना कहिले देख्यो ? इतिहासमा मान्छेका सपनाहरू अभिलेखन हुनुभन्दा धेरै अगाडि मान्छेले रेलको सपना देखेको हुनुपर्छ । घाँसे मैदानमा लामा र चिप्ला सर्पजस्ता रेलगाडीहरू कुदेको सपना । काँस फुलेका सेताम्य पाखाहरूमा सुलुलु रेलगाडी कुदाएका सपना । मैले भेटेका अभिलेखहरूले भन्छन्— इंग्ल्यान्डमा ३८०० बीसी र ग्रीसमा ६०० बीसीतिरै मान्छेले रेल कुदाएका थिए । चीनमा २२०० वर्षअगाडि नै रेल गुडेको थियो । तर ती थिए काठबाट बनेका साधारण रेलहरू, जसमा आधुनिक इन्जिन थिएन, धेरै डिब्बा थिएनन् । र, ती रेलहरूलाई घोडा वा दासहरूले तान्ने गर्थे । भनिन्छ, छोटो दूरीको यात्रा, रामरमाइलो र खानीहरूमा त्यस्ता रेल प्रयोग हुन्थे ।

अठारौं शताब्दीको मध्यबाट बिस्तारै काठका रेलहरू धातुका रेलमा रूपान्तरित हुनथाले । जसै जेम्स वाटले वाष्प इन्जिनको आविष्कार गरे, त्यसपछि रेलमा क्रान्ति आयो । परिणाम, उत्तरी इंग्ल्यान्डले सन् १८२५ देखि रेललाई सार्वजनिक यातायातका रूपमा चलाउन थाल्यो । केहीपछि रेलले ग्रेटब्रिटेनलाई आयरल्यान्डसँग जोड्यो । अर्को वर्ष लिभरपुलबाट म्यानचेस्टरतिर रेल छुट्यो । छिमेकी भारतले पनि सन् १८३८ देखि इन्जिन रेल कुदाउन थाल्यो । र, त्यसको लगभग नब्बे वर्षपछि सन् १९२७ मा नेपालमा रेल सञ्चालनगर्न पहिलो कम्पनी खोलियो ।

रेलमाथि अनेक प्रयोग, अनुसन्धान र आविष्कारहरू हुँदैगए । मान्छे वाष्प इन्जिनमा अडिएन । फलस्वरूप सन् १८३७ मा बिजुली रेलको पहिलो परीक्षण भयो । दोस्रो, तेस्रो हँुदै अनेक परीक्षण हुँदैगए । सन् १८४१ मा पहिलो पटक बिजुली रेल सार्वजनिक गरियो, जुन प्रतिघण्टा ६ किमिकुदेको थियो । यसै क्रममा डिजेल इन्जिनको पहिलो सफल परीक्षण भयो सन् १९१२ मा, जसले छुकछुके रेलमा अर्को क्रान्ति ल्याइदियो ।

अहिले रेलमा लम्बाइमात्र थपिएको छैन, गतिपनि जोडिएको छ । अहिले रेल कुद्दैन, हुइँकिन्छ । तपाईंले आँखा झिमिक्क गर्दा रेल आइपुग्छ र अर्कोपटक आँखा झिम्क्याउँदा डाँडो काटिसक्छ । कस्तो चमत्कार † यस्तो तीव्रगतिको रेल सन् १९६४ मा जापानले बनायो, जसले पहिलो वेग मारेको थियो टोकियोबाट ओसाकातिर । त्यसको गति थियो ३०० किमि प्रतिघण्टा । आज यस्ता रेलहरू धेरै देशमा चल्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा तीव्र गतिको रेल छ चीनसँग, जो ३५० किमि प्रतिघण्टा हुइँकिन्छ । पछिल्लोपटक यस्तो रेल भारतले समेत बनाउन सुरुगरेको छ । सन् २०१७देखि सुरुभएको भारतीय परियोजनाले पहिलोपटक मुम्बईलाई अहमदाबादसँग जोड्नेछ, जुन रेलको गति हुनेछ ३२० किमि प्रतिघण्टा ।

अर्थराजनीति

आज धेरै देशले रेलसञ्जालमा अथाह लगानी गरेका छन् । भारतसँग आज १,२६,३६६ किमि लामो रेल सञ्जाल छ । चीनसँग १,४६,००० किमि; अमेरिकासँग २,५०,००० किमि; पाकिस्तानसँग ११,८८१ किमि रेल सञ्जाल छ । रमाइलो के भने, आज रेलहरू जमिनमाथि मात्र कुद्दैनन् । समुद्रमुनि, लामालामा पुलमाथि र सुरुङभित्र पनि हुइँकिन्छन् । जस्तो, फ्रान्सबाट इंग्ल्यान्ड जाने रेल समुद्रमुनि ५० किमिलामो ‘च्यानल टनेल’ हुँदै चिप्लिन्छ । चीनमा रेलमार्गभित्र पर्ने सुरुङहरूको लम्बाइ नै १८,०४१ किमि छ ।

रेलमा लगानीको महत्त्व के छ ? सयौं मान्छे बोकेर वेगले हुइँकिने रेल आज यातायातको सबैभन्दा बलियो साधन भएको छ । खर्च कम, छिटो, सुरक्षित र आरामदायी यात्रा । पुस्तक पढ्दै, कविता लेख्दै, अफिसको रिपोर्ट बनाउँदै र नयाँ सोचहरूलाई टिपोटगर्दै हिँड्न पाइने जादुजस्तो रोमाञ्चक यात्रा । समृद्धिको प्रतीक । त्यसोत रेलले मान्छेलाई बोक्नेमात्र हैन, जोड्ने पनि काम गर्छ । जस्तो, पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धले छियाछिया पारेको युरोपको मनलाई रेलले यसरी जोड्यो कि उनीहरूमा युरोपेली भावना प्रबल बन्दैगयो । त्यसैको परिणाम हो— युरोपियन युनियन ।

रेलको आर्थिकपक्ष अझ सशक्त छ । औद्योगिक क्रान्तिका मुख्यआधारहरूमध्ये रेल एक हो, जसले यातायातलाई बृहत्तर बनाउने मात्र काम गरेन, सहरहरू जोड्ने, ढुवानीलाई सहज बनाउने र बन्दरगाहहरूलाई चलायमान बनाउने कामपनि गर्‍यो । रेलले औद्योगिक क्रान्ति र विश्वबजारलाई गतिदियो । रेलले मान्छेमा आत्मविश्वास जागृत गराइदियो । यसैका कारण आज समयको गति बढेको छ । जीवन सहज भएको छ । अर्थात्, आज रेलले गजब गरेको छ ।

नेपालमा रेल

हामीले रेल कुदाउने तारतम्य मिलाएको सयवर्ष (विसं १९८४) नाघ्न आँट्यो । इस्टइन्डिया सरकारको सहयोगमा रक्सौलदेखि अमलेखगन्जसम्म कुनैबेला नेपालमा रेल चल्थ्यो । कथाजस्तो लाग्ने कुरा । तर त्यो रेल २०२२ सालमा बन्द भयो ।पहिलो रेल कुदेको १० वर्षपछि जयनगरबाट जनकपुर हुँदै महोत्तरीको बिजलपुरासम्म नेपालमा दोस्रो रेल कुद्यो । खासमा त्यो रेल नेपालको वनपैदावार भारततर्फ ओसार्न निर्माण गरिएको मालवाहक रेल थियो । पछि त्यसैलाई यात्रुवाहक बनाइयो । यद्यपि अनेकौं दिशाहीनता र कमजोरीका कारण कालान्तरमा त्यो पनि बन्द भयो । अहिले त्यही रेलसेवालाई पुनर्निर्माणगरी सञ्चालनमा ल्याइँदै छ, जसका लागि गत वर्ष ठूलो तामझाम गर्दै दुलही भित्र्याएजस्तो गरेर नयाँ रेल ल्याइएको थियो । यद्यपि त्रिपाल च्यातिएको छ, रेलमा खिया लागेको छ र त्यो रेल कहिले कुद्ने हो, अझै ठेगान छैन ।

नेपालमा रेलको अर्को महत्त्वाकांक्षी परियोजना छ— काँकरभिट्टा–कञ्चनपुर (९४५.२४ किमि) रेल परियोजना । तर परियोजनाको गति, यसको ढंग, संरचना र प्रभाव निकै सुस्त छ । जस्तो कि, यो परियोजना सन् २००७ मा बनाइयो । २०११ मा परियोजना सञ्चालनगर्न मन्त्रालयले विभाग गठनगर्‍यो । तर २०२१ सम्म आइपुग्दा पनि धेरैलाई यो परियोजनाबारे या थाहा छैन या त विश्वास छैन । समन्वयको अभाव, मुआब्जा विवाद, प्रशासनिक सुस्तता, नेतृत्वको अकर्मण्यता, पर्यावरणको मुद्दा र युनेस्कोको असहमति आदि कारण यो परियोजना सायदै केही दशकमा पनि बन्ला ।

किन यस्तो हुन्छ नेपालमा ? सयवर्ष घस्रिँदा पनि हाम्रो रेल किन ५० किमिभन्दा अगाडि बढेन ? यहाँ रेल एक विम्ब हो, मुख्यकुरा हो— विकास । किन सयवर्ष पुरानो हाम्रो रेलकम्पनी बामे नसर्दै लड्यो र उठ्न सकेन ? यी यस्ता प्रश्न हुन् जसको उत्तर हाम्रा नेताहरूको अनुहार, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीको क्षमता एवं रेलकम्पनीको नियतमा खोजी गरे अवश्य भेटिनेछ । त्यसोत गत निर्वाचनमा विद्यासुन्दरले काठमाडौं महानगरमा मोनोरेल कुदाउने गफ दिएका थिए । उनको मौनता हेरे हाम्रो दुर्भाग्य कहाँ छ, स्पष्ट हुन्छ । प्रश्न पुरानै छ, के यो जुनीमा नेपालमा रेल कुद्ला ? हाम्रो नेतृत्वसँग न सपना छ, न त संकल्प । हाम्रो राजनीति सिर्फ एउटा चुनावदेखि अर्को चुनावसम्मको छलछाम हो । जालझेल, षड्यन्त्र र दलाली । जबसम्म भ्रष्ट राजनीति, सपनाविहीन नेतृत्व र संकल्पविहीन प्रशासनले बालुवाटार र सिंहदरबारमा रजगज गर्छन्, हुने यस्तै हो । शून्यता । अँध्यारो । घोर निराशा । अर्थात्, कुरा स्पष्टछ— विकासको युगीन चेतना, सृजना र संकल्प जागृत नहुँदासम्म जतिसुकै परियोजना बनाए पनि त्यो भ्रष्टाचारको अखडा मात्र हुन्छ । न त्यो पूराहुन्छ, न त त्यसले बदलाव ल्याउँछ ।

अन्त्यमा, तपाईं यो लेख जापानमा बसेर पढ्दै हुनुहुन्छ भने, पढिसक्दा त्यहाँका मान्छेहरू ५० किमि अगाडि बढिसकेका हुनेछन् । चीनमा हो भने, अझ धेरै । तर यदि तपाईं नेपालमा हुनुहुन्छ र जडीबुटीबाट कोटेश्वर जाँदै हुनुहुन्छ भने यो लेख पढिसक्दा तपाईं १ किमि पनि काट्नुहुन्न ? सांकेतिक प्रश्नगरौं, यस्तो किन हुन्छ ? यस्तो चालले यो जुनीमा हामी कहाँ पुगौंला ? हाम्रा सिद्धान्तका ठेलीहरू, निर्वाचन घोषणापत्र, पार्टीका दस्तावेज र नेतृत्वको सपनामा कहाँ भूलचूक भयो ? खोजी गरौं । खोजी गरौं, हामी किन अझै घस्रिन बाध्य छौं ? अन्यथा, यस्तै पारा हो भने हामीले पूर्वपश्चिम रेल चढ्न कतिवर्ष कुर्नुपर्ला ? मान्छेहरू भन्छन्, सिद्धान्तले मात्र देश बन्दैन । मुख्य कुरा हो संकल्प । मुख्य कुरा हो काम । कृपया सिद्धान्तलाई परिणामसँग जोडौं महोदय, अन्यथा हाम्रो राजनीति मात्र भ्रमको एउटा पुलिन्दा हुनेछ ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ २०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×