हाम्रा चाडपर्व र वातावरण- विचार - कान्तिपुर समाचार

हाम्रा चाडपर्व र वातावरण

मञ्जु भट्ट

दिनदिनै बढ्दो वातावरण प्रदूषणका कारण समस्त विश्व आतंकित छ । वातावरण प्रदूषणकै कारण विश्व तापमानमा वृद्धि भई विभिन्न रोगव्याधि देखा पर्न थालेका छन् । विभिन्न आविष्कारले मानव जीवनलाई सजिलो बनाए पनि वातावरणमा पर्दै गएका विकासका नकारात्मक असरहरूले आम मानिसको निद्रा नै खलबल्याउने गरेका प्रशस्त संकेत देखिन थालेका छन् ।

विश्वव्यापी तापक्रममा वृद्धि, बाढी, पहिरो, सुक्खा, खडेरी, ठूलठूला आगलागी, रूखबिरुवाको नास, बेमौसमी वर्षाजस्ता समस्याहरू देखा पर्नु वातावरण असन्तुलनका ज्वलन्त उदाहरण हुन् ।

हाम्रो देश चाडपर्वमा धनी छ । चाडपर्वले देश–विदेशमा रहेका नेपालीमाझ एकता ल्याउन मुख्य भूमिका खेलेका हुन्छन् । चाडपर्वले कुनै नकारात्मक प्रभावबिना वातावरणको सुरक्षा गरी जीव र बोटबिरुवाबीच सन्तुलन कायम गरेका हुन्छन् । चाडपर्वले मनोरञ्जन मात्रै दिँदैनन्, नजानिँदो तरिकाले मानिस, पशुपन्छीलगायत जीवजन्तुको सुरक्षासमेत गरेका हुन्छन् । हाम्रा केही यस्ता चाडपर्व छन् जसले वातावरण सन्तुलनमा भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।

तिहार : यो पर्वमा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरेर अबोध जनावहरूप्रति माया दर्साइन्छ । यसले मानवका विभिन्न काममा प्रयोग हुने र वातावरण सन्तुलनमा सहयोग पुर्‍याउने यी जनावरहरूको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ । यो पर्वले घरका कुनाकाप्चादेखि गल्ली–बाटासम्म सफा राख्न सबैलाई हौसला दिन्छ । यसले भाइबहिनीबीचको सम्बन्धलाई झन् गहिरो बनाउँछ । यो पर्वमा फूलहरू अनिवार्य चाहिने हुँदा त्यसका लागि निकै पहिलेदेखि फूल रोप्ने गरिन्छ । फूलका बिरुवा रोप्नाले वातावरणमा हरियाली थपिन्छ । फूलहरूबाट माहुरी, भमरा, पुतलीजस्ता परागसेचनका लागि महत्त्वपूर्ण मानिएका कीरा–फट्यांग्राहरूले आफ्नो खाना बनाउँछन् ।

छठ : छठ पर्व विशेष गरी तराईमा मनाइने गरेको भए पनि बिस्तारै देशैभरि विस्तार भएको छ । यो पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यको पूजा गरिन्छ र यसका लागि पूजा गर्न खोला, नदीनालालाई सफा गरी सजाइन्छ । यसबाट वर्षमा एकचोटि भए पनि पानीका मुहानहरू सफा हुन्छन् । यो पर्वले पानीका मुहानहरूको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने चेतना जगाइदिन्छ । यसले खोलानदीनजिक बस्नेहरूलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुर्‍याउँछ । जस्तो, काठमाडौंको गौरीघाट क्षेत्रमा छठमा वाग्मतीको सफाइ गरिने भएकाले, हिउँद सुरु भएसँगै पानीको कमी हुन थालेदेखि जेठ–असारसम्म स्थानीय बासिन्दाहरू त्यहाँ नुहाउन र लुगा धुन जाने गरेको देख्न सकिन्छ ।

तुलसी पूजा : हाम्रा धर्मग्रन्थअनुसार तुलसीलाई जति पटक प्रयोगमा ल्याए पनि बासी मानिँदैन । भगवान् विष्णुको प्रियका रूपमा तुलसीलाई लिइन्छ । घरमा तुलसी विवाह हुनु भनेको विवाह, व्रतबन्धजस्ता शुभ कार्यको थालनी हुनु मानिन्छ । यही दिन भगवान् विष्णु चार महिना लामो निद्राबाट जागेर लक्ष्मी रूपमा रहेकी तुलसीसँग विवाह गर्छन्, अनि मात्र चार महिनादेखि बाँकी रहेका शुभ कार्यको थालनी भएको मानिन्छ । वैज्ञानिक रूपमा पनि तुलसीलाई औषधिको भण्डारका रूपमा लिइन्छ । रातदिनै अक्सिजन दिने यो सानो बिरुवा सानै ठाउँमा पनि रोप्न मिल्छ । प्रत्येक घरको आँगन वा छतमा रोपिने तुलसीले वातावरणमा अक्सिजनको मात्रा पूर्ति गर्न र घरका सदस्यहरूलाई स्वच्छ अक्सिजन उपलब्ध गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्छ । शरीरलाई चिसोबाट जोगाइराख्न पनि हाम्रो समाजमा औषधिका रूपमा तुलसीको अत्यधिक प्रयोग गरिन्छ ।

वटवृक्ष पूजा : तरार्ईमा वटवृक्ष (वर) लाई भगवान्को रूप मानेर पूजा–आराधना गर्ने गरिन्छ । वरको फेदलाई ब्रह्मा, मध्यभागलाई महादेव र टुप्पोलाई विष्णु भगवान्को रूप मानेर पूजा गरिन्छ । धर्म– संस्कृतिका नाममा चलिआएको यो परम्पराले विशाल तथा हरियालीको भण्डार वटवृक्ष संरक्षणमा टेवा पुर्‍याएको छ ।

माघे संक्रान्ति : यो पर्वमा खोलानदीमा नुहाउन जाने चलन छ, जसले तिनको महत्त्व झल्काउने गर्छ । त्यस्तै, यस दिन बजारका पत्रु र विषादीयुक्त खानाभन्दा तरुल, पिँडालु, सखरखण्ड, चाकु, तिलको लड्डुजस्ता घरमा पकाइएका ताजा परिकार खाने परम्परा छ । यसबाट जाडोमा स्वस्थ रहन मद्दत मिल्छ । तिहार, छठजस्ता चाडपर्वले मानव, जीवजन्तु र बोटबिरुवाबीच सन्तुलन मिलाउन भूमिका खेल्ने गर्छन् । यी चाडपर्व मानव जीवनको हितमा छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७८ ०८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चाड आयो, महँगीले सतायो

मञ्जु भट्ट

पछिल्ला केही दिनमै गोलभेंडा र प्याजको मूल्य डेढ गुणा बढेको छ । बजारमा जुनसुकै तरकारी किलोको सयदेखि दुई सय रुपैयाँसम्म पुगिसकेको छ । स्याउ लगायतका फलफूलहरू पनि त्यति नै महँगिएका छन् । चाडबाडको मौका छोपी व्यापारी–व्यवसायीहरूले अचाक्ली मूल्य बढाएर उपभोक्ताको ढाड सेक्ने गरेका छन् ।

यो बेला उपभोक्ताले जसरी पनि सामान किन्छन् भन्ने व्यापारीलाई थाहा हुन्छ । कतिपयले त नयाँ लुगा पनि यही बेला मात्रै किन्ने गर्छन् । यसकै फाइदा उठाउँदै व्यापारीहरूले सामानको भाउ बढाएर बेच्छन् ।

चाडबाड तथा अन्य समय पनि भान्सामा नभई नहुने चिनी र तेलको मूल्य झनै बढेको छ । डेढ सय रुपैयाँ प्रतिलिटर पर्ने तेलको मूल्य एक वर्षमै झन्डै दोब्बर बढेर तीन सय हाराहारी पुगिसकेको छ । ‘मैले आफैं किलोको ८८ रुपैयाँमा किनेको चिनी ९० मा त बेच्नैपर्‍यो नि ! तिहारसम्म सय पुग्छ,’ पसले बडो आत्मविश्वासका साथ भन्दै थिए । कतिपय आयातित सामग्रीको मूल्य सरकारले विदेशी तयारी खाद्य पदार्थमा कर बढाएसँगै बढेको छ । पसलेहरूले आफूखुसी मूल्य गरेकै कारण हुनुपर्छ— कुनै पसलमा १४० रुपैयाँमा पाइने सामान कुनैमा १६० रुपैयाँसम्म पर्छ । यस्तै, गाडी भाडादेखि मासुसम्मको भाउ बढेको छ । बाढी–पहिरो जाँदा होस् या सडक अवरुद्ध हुँदा, तरकारी, फलफूललगायत खाद्यपदार्थको मूल्य यसै गरी बढ्ने गरेको छ । सरकारी कर्मचारीको तलब बढ्दा पनि यस्तै हुन्छ । यसबाट सर्वसाधारण, गरिब, मजदुरहरू भने बिचल्लीमा पर्ने गरेका छन् । दसैं टीकाको साइत पारेर नयाँ घरमा सर्न खोज्नेहरू पनि धरै हुन्छन् । गत वर्ष त सिमेन्ट, फलामको छडदेखि अन्य निर्माण सामग्रीको मूल्य पनि बढेको थियो ।

चाडबाडकेन्द्रित भएर ठूलो मात्रामा किनमेल गर्दा गुणस्तर तथा उपभोग्य मितिमा ख्याल नपुग्ने पनि हुन्छ । खाद्य पदार्थमा मिसावट, रसायनहरूको अत्यधिक प्रयोग, बजारमा अखाद्य वस्तुको बिगबिगी, ‘रिलेबलिङ’ गरी बजारमा आएका खाद्य सामग्रीका कारण पनि अस्पतालमा विभिन्न रोगका बिरामीहरू बढेका छन् । हुन त सरकारले प्रत्येक वर्ष चाडबाडलक्षित बजार अनुगमन गर्छ, दोषीहरूलाई कारबाही तथा जरिवाना गरिएका समाचार पनि सुनिन्छन्, तर त्यसको प्रत्यक्ष असर बजारमा परेको देखिँदैन । अर्को दिन पनि खाद्यपदार्थको मूल्य त्यही हुन्छ । म्याद नाघेका, लेबल नटाँसिएका सामानहरू यत्रतत्र भेटिन्छन् । हालै नेपालगन्जमा गरिएको संयुक्त बजार अनुगमनमा ५० किलो खान अयोग्य माछा जफत गरिएको छ । देशभरिका मासु पसलहरूको यस्तै दुरवस्था नहोला भन्न सकिन्न । त्यसैले, पालिकाहरूले पनि यसमा ध्यान दिनुपर्छ ।

सबै नेपालीको आर्थिक स्थिति एउटै छैन, हुने कुरा पनि भएन । लकडाउनका कारण लाखौंले जागिर, आम्दानी गुमाइसकेका छन् । सामान्य जीविका चलाउनकै लागि कति नेपाली देश–विदेशमा संघर्षरत छन् । चाडबाडको समयमा एक छाक मीठो खान र एक जोर नयाँ लुगा लगाउने रहर कसको हुँदैन ? तर यही बेला अचानक मूल्य बढ्दा विपन्नहरू ठूलो मारमा पर्ने गरेका छन् । ऋण गरेर भए पनि परिवार र सन्तानका सपना पूरा गरिदिँदा लागेको ऋण तिर्न कतिलाई महिनौं लाग्छ, यो बाध्यता न त सरकारले देख्छ न व्यापारीले । नत्र दसैं सुरु हुनु एक साताअगाडि बजारमा तरकारीदेखि अन्य खाद्य पदार्थसम्मको मूल्य किन यसरी अचाक्ली बढ्थ्यो र ! बजारको नियमअनुसार तरकारीको माग घट्दा मूल्य पनि घट्नुपर्ने हो । तर पनि तरकारीहरूको भाउ छुन नसकिने गरी बढेको छ । यसको कारण बुझिनसक्नु छ । कुनै समयमा बजारको मागअनुसार सामानको आपूर्ति हुन नसक्दा मूल्य बढेको देखिन्छ जुन स्वाभाविक हो । तर कतिपय अवस्थामा बजारमा सामान हुँदाहुँदै पनि लुकाएर भाउ बढाउने गरिन्छ । गत वर्ष प्याजमा यसै गरिएको थियो । रातारात प्याज लुकाएर मूल्य बढाइएपछि सरकारले अनुगमन गरेको थियो ।

बजार अनुगमन सरकारले महिनामा कम्तीमा दुईचोटि गर्नुपर्छ । चाडबाडलक्षित मौसमी अनुगमनले मात्र बजार नियन्त्रणमा आउने देखिँदैन । आफ्नो क्षेत्रमा सर्वसाधारण तथा उपभोक्ता मारमा परेको स्थानीय सरकारहरूले टुलुटुलु हेरेर नबसी आफ्नो संवैधानिक अधिकारअनुसार बजार अनुगमन गर्ने हो भने यस्तो समस्या धेरै हदसम्म हट्न सक्छ । आफ्नो क्षेत्रमा भइरहेका गतिविधिहरूको सम्पूर्ण जानकारी लिनु र त्यसको समाधानतिर लाग्नु प्रत्येक जनप्रतिनिधिको पनि कर्तव्य हो ।

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७८ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×