छुकछुके रेल - विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छुकछुके रेल 

के यो जुनीमा नेपालमा रेल कुद्ला ? हाम्रो नेतृत्वसँग न सपना छ, न त संकल्प । हाम्रो राजनीति सिर्फ एउटा चुनावदेखिअर्को चुनावसम्मको छलछाम हो । जबसम्म भ्रष्ट राजनीति, सपनाविहीन नेतृत्व र संकल्पविहीन प्रशासनले बालुवाटार र सिंहदरबारमा रजगज गर्छन्, हुने यस्तै हो ।
केशव दाहाल

कल्पनाको उडान

कल्पना गरौं, धूलोमैलो हटेको शरदको कञ्चन मौसम । टिङ टिङ टिङ... घडीले बिहानको पाँच बजायो । अर्थात्, एक सुखद दिनको सुरुआत भयो । तपाईं उठ्नुभयो र मेची किनारतिर मर्निङवाकमा निस्किनुभयो ।

तपाईंसँगै काँकरभिट्टा बजार पनि आङतान्दै उठ्यो र चहलपहल गर्नथाल्यो । त्यही चहलपहलमा झुम्दै, रम्दै र गुनगुनाउँदै तपाईं मर्निङ वाकबाट फर्किनुभयो । फ्रेस हुनुभयो । चिया खानुभयो । पत्रिका पढ्नुभयो । तपाईंको घरमा सानो बगैंचा छ, फूल गोड्नुभयो । तरकारी टिप्नुभयो । खाना पाक्यो, खाना खानुभयो । त्यसपछि ठाँटसँग तपाईं जागिरमा निस्कनुभयो ।

मानौंतपाईंको अफिस छ २४० किलोमिटर टाढा, सिरहा बजारमा । त्यो दिन तपाईंले अफिसमा कुनै महत्त्वपूर्ण प्रस्तुति दिनु छ । बाटामा त्यसको तयारी गर्नुभयो । र, घर छोडेको एकघण्टा नहुँदै तपाईं सिरहा पुग्नुभयो । टिङ टिङ टिङ... घडीले बिहानको दस बजाउँदा तपाईं आफ्नो कार्यकक्षमा हुनुहुन्थ्यो । हातमा कफी थियो र थियो त्यो दिन केही नयाँगर्ने अथाह उत्साह । के यस्तो सम्भव छ ?तपाईंको घरछेउमै बुलेट ट्रेनको अत्याधुनिक स्टेसन हुन सम्भव छ । त्यो ट्ेरन ३५० किलोमिटर प्रतिघण्टा दौडिन सम्भव छ । र, तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ त्यहाँबाट लगभग एक–दुई घण्टामा देशको आधाभागमा जहाँकहीँ यात्रागर्न सम्भव छ ।

कल्पना गरौं, मातातीर्थ औंसीको दिन । इटहरी बस्ने आफ्नी आमालाई खाना पकाउँदैगर्न विद्यार्थी छोराले काठमाडौंबाट फोनगर्छ । नयाँ सडकमा ताजा पुष्टकारी र गुँदपाक किन्छ । र, हिँड्छ इटहरी । दुईघण्टा नबित्दै ऊ आमाको काखमा पुग्छ । आमालाई दर्शन गर्छ । आमाले पकाएको तात्तातो खाना खान्छ र साँझ पुन: काठमाडौं आइपुग्छ । कल्पना गरौं, आफ्नी प्रेमिकालाई भेट्न भ्यालेन्टाइन्स डेमा कुनै चञ्चल युवाप्रेमी वीरगन्जबाट नेपालगन्ज जान्छ । त्यहाँ उनीहरू सिनेमा हेर्छन्, डुल्छन्, सँगै खाना खान्छन् र युवक राति आफ्नै घर फर्कन्छ । कल्पना गरौं, इलामको जाँगरिलो किसान ताजा अकबरे बोकेर बिहानै काठमाडौं पुग्छ, हाटबजारगर्छ र बेलुका आफ्नै पखेरामा फर्किन्छ । जादुजस्तै के यस्तो जीवन सम्भव छ ? छ, किनभने कतिपय देशमा अहिले मान्छे हिँड्दैनन्, गुड्दैनन्, उड्दैनन्; बुलेट ट्ेरनमा हुइँकिन्छन् । हजुर, त्यसैले यो सबै सम्भव छ ।

सपना र विपना

मान्छेले रेलको सपना कहिले देख्यो ? इतिहासमा मान्छेका सपनाहरू अभिलेखन हुनुभन्दा धेरै अगाडि मान्छेले रेलको सपना देखेको हुनुपर्छ । घाँसे मैदानमा लामा र चिप्ला सर्पजस्ता रेलगाडीहरू कुदेको सपना । काँस फुलेका सेताम्य पाखाहरूमा सुलुलु रेलगाडी कुदाएका सपना । मैले भेटेका अभिलेखहरूले भन्छन्— इंग्ल्यान्डमा ३८०० बीसी र ग्रीसमा ६०० बीसीतिरै मान्छेले रेल कुदाएका थिए । चीनमा २२०० वर्षअगाडि नै रेल गुडेको थियो । तर ती थिए काठबाट बनेका साधारण रेलहरू, जसमा आधुनिक इन्जिन थिएन, धेरै डिब्बा थिएनन् । र, ती रेलहरूलाई घोडा वा दासहरूले तान्ने गर्थे । भनिन्छ, छोटो दूरीको यात्रा, रामरमाइलो र खानीहरूमा त्यस्ता रेल प्रयोग हुन्थे ।

अठारौं शताब्दीको मध्यबाट बिस्तारै काठका रेलहरू धातुका रेलमा रूपान्तरित हुनथाले । जसै जेम्स वाटले वाष्प इन्जिनको आविष्कार गरे, त्यसपछि रेलमा क्रान्ति आयो । परिणाम, उत्तरी इंग्ल्यान्डले सन् १८२५ देखि रेललाई सार्वजनिक यातायातका रूपमा चलाउन थाल्यो । केहीपछि रेलले ग्रेटब्रिटेनलाई आयरल्यान्डसँग जोड्यो । अर्को वर्ष लिभरपुलबाट म्यानचेस्टरतिर रेल छुट्यो । छिमेकी भारतले पनि सन् १८३८ देखि इन्जिन रेल कुदाउन थाल्यो । र, त्यसको लगभग नब्बे वर्षपछि सन् १९२७ मा नेपालमा रेल सञ्चालनगर्न पहिलो कम्पनी खोलियो ।

रेलमाथि अनेक प्रयोग, अनुसन्धान र आविष्कारहरू हुँदैगए । मान्छे वाष्प इन्जिनमा अडिएन । फलस्वरूप सन् १८३७ मा बिजुली रेलको पहिलो परीक्षण भयो । दोस्रो, तेस्रो हँुदै अनेक परीक्षण हुँदैगए । सन् १८४१ मा पहिलो पटक बिजुली रेल सार्वजनिक गरियो, जुन प्रतिघण्टा ६ किमिकुदेको थियो । यसै क्रममा डिजेल इन्जिनको पहिलो सफल परीक्षण भयो सन् १९१२ मा, जसले छुकछुके रेलमा अर्को क्रान्ति ल्याइदियो ।

अहिले रेलमा लम्बाइमात्र थपिएको छैन, गतिपनि जोडिएको छ । अहिले रेल कुद्दैन, हुइँकिन्छ । तपाईंले आँखा झिमिक्क गर्दा रेल आइपुग्छ र अर्कोपटक आँखा झिम्क्याउँदा डाँडो काटिसक्छ । कस्तो चमत्कार † यस्तो तीव्रगतिको रेल सन् १९६४ मा जापानले बनायो, जसले पहिलो वेग मारेको थियो टोकियोबाट ओसाकातिर । त्यसको गति थियो ३०० किमि प्रतिघण्टा । आज यस्ता रेलहरू धेरै देशमा चल्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा तीव्र गतिको रेल छ चीनसँग, जो ३५० किमि प्रतिघण्टा हुइँकिन्छ । पछिल्लोपटक यस्तो रेल भारतले समेत बनाउन सुरुगरेको छ । सन् २०१७देखि सुरुभएको भारतीय परियोजनाले पहिलोपटक मुम्बईलाई अहमदाबादसँग जोड्नेछ, जुन रेलको गति हुनेछ ३२० किमि प्रतिघण्टा ।

अर्थराजनीति

आज धेरै देशले रेलसञ्जालमा अथाह लगानी गरेका छन् । भारतसँग आज १,२६,३६६ किमि लामो रेल सञ्जाल छ । चीनसँग १,४६,००० किमि; अमेरिकासँग २,५०,००० किमि; पाकिस्तानसँग ११,८८१ किमि रेल सञ्जाल छ । रमाइलो के भने, आज रेलहरू जमिनमाथि मात्र कुद्दैनन् । समुद्रमुनि, लामालामा पुलमाथि र सुरुङभित्र पनि हुइँकिन्छन् । जस्तो, फ्रान्सबाट इंग्ल्यान्ड जाने रेल समुद्रमुनि ५० किमिलामो ‘च्यानल टनेल’ हुँदै चिप्लिन्छ । चीनमा रेलमार्गभित्र पर्ने सुरुङहरूको लम्बाइ नै १८,०४१ किमि छ ।

रेलमा लगानीको महत्त्व के छ ? सयौं मान्छे बोकेर वेगले हुइँकिने रेल आज यातायातको सबैभन्दा बलियो साधन भएको छ । खर्च कम, छिटो, सुरक्षित र आरामदायी यात्रा । पुस्तक पढ्दै, कविता लेख्दै, अफिसको रिपोर्ट बनाउँदै र नयाँ सोचहरूलाई टिपोटगर्दै हिँड्न पाइने जादुजस्तो रोमाञ्चक यात्रा । समृद्धिको प्रतीक । त्यसोत रेलले मान्छेलाई बोक्नेमात्र हैन, जोड्ने पनि काम गर्छ । जस्तो, पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धले छियाछिया पारेको युरोपको मनलाई रेलले यसरी जोड्यो कि उनीहरूमा युरोपेली भावना प्रबल बन्दैगयो । त्यसैको परिणाम हो— युरोपियन युनियन ।

रेलको आर्थिकपक्ष अझ सशक्त छ । औद्योगिक क्रान्तिका मुख्यआधारहरूमध्ये रेल एक हो, जसले यातायातलाई बृहत्तर बनाउने मात्र काम गरेन, सहरहरू जोड्ने, ढुवानीलाई सहज बनाउने र बन्दरगाहहरूलाई चलायमान बनाउने कामपनि गर्‍यो । रेलले औद्योगिक क्रान्ति र विश्वबजारलाई गतिदियो । रेलले मान्छेमा आत्मविश्वास जागृत गराइदियो । यसैका कारण आज समयको गति बढेको छ । जीवन सहज भएको छ । अर्थात्, आज रेलले गजब गरेको छ ।

नेपालमा रेल

हामीले रेल कुदाउने तारतम्य मिलाएको सयवर्ष (विसं १९८४) नाघ्न आँट्यो । इस्टइन्डिया सरकारको सहयोगमा रक्सौलदेखि अमलेखगन्जसम्म कुनैबेला नेपालमा रेल चल्थ्यो । कथाजस्तो लाग्ने कुरा । तर त्यो रेल २०२२ सालमा बन्द भयो ।पहिलो रेल कुदेको १० वर्षपछि जयनगरबाट जनकपुर हुँदै महोत्तरीको बिजलपुरासम्म नेपालमा दोस्रो रेल कुद्यो । खासमा त्यो रेल नेपालको वनपैदावार भारततर्फ ओसार्न निर्माण गरिएको मालवाहक रेल थियो । पछि त्यसैलाई यात्रुवाहक बनाइयो । यद्यपि अनेकौं दिशाहीनता र कमजोरीका कारण कालान्तरमा त्यो पनि बन्द भयो । अहिले त्यही रेलसेवालाई पुनर्निर्माणगरी सञ्चालनमा ल्याइँदै छ, जसका लागि गत वर्ष ठूलो तामझाम गर्दै दुलही भित्र्याएजस्तो गरेर नयाँ रेल ल्याइएको थियो । यद्यपि त्रिपाल च्यातिएको छ, रेलमा खिया लागेको छ र त्यो रेल कहिले कुद्ने हो, अझै ठेगान छैन ।

नेपालमा रेलको अर्को महत्त्वाकांक्षी परियोजना छ— काँकरभिट्टा–कञ्चनपुर (९४५.२४ किमि) रेल परियोजना । तर परियोजनाको गति, यसको ढंग, संरचना र प्रभाव निकै सुस्त छ । जस्तो कि, यो परियोजना सन् २००७ मा बनाइयो । २०११ मा परियोजना सञ्चालनगर्न मन्त्रालयले विभाग गठनगर्‍यो । तर २०२१ सम्म आइपुग्दा पनि धेरैलाई यो परियोजनाबारे या थाहा छैन या त विश्वास छैन । समन्वयको अभाव, मुआब्जा विवाद, प्रशासनिक सुस्तता, नेतृत्वको अकर्मण्यता, पर्यावरणको मुद्दा र युनेस्कोको असहमति आदि कारण यो परियोजना सायदै केही दशकमा पनि बन्ला ।

किन यस्तो हुन्छ नेपालमा ? सयवर्ष घस्रिँदा पनि हाम्रो रेल किन ५० किमिभन्दा अगाडि बढेन ? यहाँ रेल एक विम्ब हो, मुख्यकुरा हो— विकास । किन सयवर्ष पुरानो हाम्रो रेलकम्पनी बामे नसर्दै लड्यो र उठ्न सकेन ? यी यस्ता प्रश्न हुन् जसको उत्तर हाम्रा नेताहरूको अनुहार, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीको क्षमता एवं रेलकम्पनीको नियतमा खोजी गरे अवश्य भेटिनेछ । त्यसोत गत निर्वाचनमा विद्यासुन्दरले काठमाडौं महानगरमा मोनोरेल कुदाउने गफ दिएका थिए । उनको मौनता हेरे हाम्रो दुर्भाग्य कहाँ छ, स्पष्ट हुन्छ । प्रश्न पुरानै छ, के यो जुनीमा नेपालमा रेल कुद्ला ? हाम्रो नेतृत्वसँग न सपना छ, न त संकल्प । हाम्रो राजनीति सिर्फ एउटा चुनावदेखि अर्को चुनावसम्मको छलछाम हो । जालझेल, षड्यन्त्र र दलाली । जबसम्म भ्रष्ट राजनीति, सपनाविहीन नेतृत्व र संकल्पविहीन प्रशासनले बालुवाटार र सिंहदरबारमा रजगज गर्छन्, हुने यस्तै हो । शून्यता । अँध्यारो । घोर निराशा । अर्थात्, कुरा स्पष्टछ— विकासको युगीन चेतना, सृजना र संकल्प जागृत नहुँदासम्म जतिसुकै परियोजना बनाए पनि त्यो भ्रष्टाचारको अखडा मात्र हुन्छ । न त्यो पूराहुन्छ, न त त्यसले बदलाव ल्याउँछ ।

अन्त्यमा, तपाईं यो लेख जापानमा बसेर पढ्दै हुनुहुन्छ भने, पढिसक्दा त्यहाँका मान्छेहरू ५० किमि अगाडि बढिसकेका हुनेछन् । चीनमा हो भने, अझ धेरै । तर यदि तपाईं नेपालमा हुनुहुन्छ र जडीबुटीबाट कोटेश्वर जाँदै हुनुहुन्छ भने यो लेख पढिसक्दा तपाईं १ किमि पनि काट्नुहुन्न ? सांकेतिक प्रश्नगरौं, यस्तो किन हुन्छ ? यस्तो चालले यो जुनीमा हामी कहाँ पुगौंला ? हाम्रा सिद्धान्तका ठेलीहरू, निर्वाचन घोषणापत्र, पार्टीका दस्तावेज र नेतृत्वको सपनामा कहाँ भूलचूक भयो ? खोजी गरौं । खोजी गरौं, हामी किन अझै घस्रिन बाध्य छौं ? अन्यथा, यस्तै पारा हो भने हामीले पूर्वपश्चिम रेल चढ्न कतिवर्ष कुर्नुपर्ला ? मान्छेहरू भन्छन्, सिद्धान्तले मात्र देश बन्दैन । मुख्य कुरा हो संकल्प । मुख्य कुरा हो काम । कृपया सिद्धान्तलाई परिणामसँग जोडौं महोदय, अन्यथा हाम्रो राजनीति मात्र भ्रमको एउटा पुलिन्दा हुनेछ ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ २०:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दाजैहरू, आशीर्वाद देऊ

लोकतन्त्रलाई परिणाममुखी बनाउने महत्त्वपूर्ण कडी हो— सुशासन । भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता । यसका लागि, २०४६ पछिका प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद्, राजनीतिक नियुक्ति पाउनेहरू र उच्चपदस्थ कर्मचारीहरूको सम्पत्ति छानबिन गरौं । आफैंमाथि परीक्षण गर्न नेताहरू तयार छन् ?
केशव दाहाल

प्रश्नहरूदलहरू यति बेला महाधिवेशन वा पुनर्गठनको चटारोमा छन् । कांग्रेसले महाधिवेशनको प्रक्रिया थालेको छ । एमाले विभाजन भयो र लगत्तै विधान अधिवेशनमा गयो । माधव नेपाल र महन्थ ठाकुरहरूले आ–आफ्ना गुटलाई पार्टीकरण गरे । माओवादी नेता प्रचण्ड हतास स्वरमा पार्टी पुनर्गठनको पैरवी गरिरहेका छन् ।

यदि सकारात्मक जोडबल हो भने यावत् हलचलहरू आफैंमा सुन्दर घटना हुन् । तर चल्तीकै स्वाङ र तुष्टि हो भने यी मात्र मदारीका तमासा हुन् । कर्मकाण्ड । एजेन्डाबिना गरिने महाधिवेशन र पुनर्गठनको के अर्थ ?

संयोग भनौं वा नियति, हाम्रा दलहरूबीच केही रोचक समानता छन् । सबैमा हुटहुटी छ । सबैमा खटपटी छ । सबैमा नेतृत्वको देवत्वकरण छ । तर कसैले पनि आजका असफलताहरूको राजनीतिक र व्यावहारिक समीक्षा गरेका छैनन् । सबैमा पूर्वाग्रह छ, तर प्रतिस्पर्धा छैन । चाकरी छ, आलोचना छैन । सत्ता छ, सपना छैन । जीवन छ, चेतना छैन । लेनदेन छ, राजनीति छैन । घटनाहरू स्वयंले स्पष्ट गर्छन्, सबै दलका पहिलो र दोस्रो पुस्ता आजका लागि कामै नलाग्ने देखिए । थोत्रा भाँडाकुँडाजस्ता, पत्रु । बज्छ तर प्रयोग छैन । न त चेतना, न त सपना, न त सिर्जना । नेताहरूमा मात्र सत्तालिप्सा छ, गति र ऊर्जा छैन । दुर्भाग्य, पहिलो पुस्ताको लाजलाई दोस्रो पुस्ताले छोपिरहेको छ र ऊ स्वयं नांगेझार हुँदै छ । कार्यकर्ताहरू यो प्रहसनका तमासे बनेका छन् । कस्तो घनघोर अन्धकार ?

राजनीतिलाई अन्धकारबाट कसरी निकाल्ने ? के राजनीतिमा उज्यालो खोज्ने काम देउवा, ओली, प्रचण्ड, माधव, उपेन्द्र वा महन्थबाट सम्भव छ ? अथवा रामशरण, अर्जुननरसिंह, भीम, ईश्वर वा शशांकबाट नयाँ आशा गर्न सकिन्छ ? असम्भव छ । बिम्बमा भनौं, पतिंगरहरूले फूल हुनुको भ्रम छर्दैमा कसले पत्याउँछ ?

जस्तो कि, देउवाबाटै प्रश्न गरौं, के देउवा स्वयंले आफू प्रधानमन्त्री हुनुको औचित्य स्थापित गर्न सक्लान् ? सक्दैनन् । अतः कांग्रेसले विचार गर्नुपर्ला, मुलुक सञ्चालनमा पटक–पटक असफल कांग्रेस यो दुर्भाग्यका लागि कुन श्रापले अभिशप्त छ ? अन्यथा देश कांग्रेसको नेतृत्वमा उहिल्यै स्वर्ग बन्नुपर्ने हैन र ? तर भयो के ? कांग्रेस आफ्नै इतिहाससँग आँखा जुधाउन नसक्ने भयो । सर्वत्र असफलता ।

भर्खरै एमालेको विधान अधिवेशन सकियो । त्यहाँ के भयो, भन्नुपर्दैन । के कम्युनिस्ट शास्त्रमा व्यक्तिको स्तुति, चाकरी र देवत्वकरणलाई महाधिवेशन भनिन्छ ? प्रश्नहरू हराउनु र आलोचना चाकडीमा रूपान्तरित हुनु कम्युनिस्ट आन्दोलनको महापतन हो । अन्यथा आफ्नै नेतालाई किन सोधिएन, फुटको रहस्य ? निश्चय नै, अधिवेशनस्थल भव्य थियो । तर त्यो भव्यताभित्र विचारको भव्यता किन खोजिएन ? नेताहरू राता झन्डाहरूले घेरिएर बसे । अन्तर्राष्ट्रिय गीत गाइयो । तर कम्युनिस्ट हुनु भनेको के हो, किन कसैले सोधेन ? कम्युनिस्टहरू (?) भित्र हुर्कंदो पतनको यो कथा एमालेको मात्र कथा हैन, समाजवादीको पनि हो र माओवादीको पनि हो । यस्तो बेला राजनीतिमा उज्यालो खोज्ने नयाँ पुस्ता कहाँ छ ?

प्रश्नहरूको अन्तर्य

देशले चौतर्फी असफलता भोगिरहेको छ । केही मान्छे यो असफलतालाई त्रासमा बदल्न चाहन्छन् । निश्चय नै, निर्वाचन हेर्‍यो, महँगो छ । सरकार हेर्‍यो, परिणामविहीन छ । संसद् बस्दैन, तर सांसदले तलब बुझेकै छन् । अख्तियार छ, काम गर्दैन । दलालहरू मोटाएकै छन् । तर जनताको भोक, रोग र विभेद उस्तै । दुई वर्षमा सक्नुपर्ने योजना दस वर्षमा सकिँदैन । ढलमा बच्चा झर्छ र हराउँछ, कसैले जवाफ दिनुपर्दैन । भ्रष्टाचार छ, सबै चुपचाप । सर्वत्र सत्ताको विवाद । सर्वत्र गुट र विभाजन । फुटेका पार्टीहरू पनि उस्तै, जुटेका पार्टीहरू पनि उस्तै । र, केही खराब मान्छेहरू यो सबैलाई अस्थिरता र द्वन्द्वमा बदल्न चाहन्छन् । त्यसैले उनीहरू राजनीतिक असफलतालाई व्यवस्थाको असफलता भनेर हल्ला गरिरहेका छन् । उनीहरू पार्टीको असफलतालाई लोकतन्त्रको असफलता भन्दै ढोल बजाउँदै छन् ।

तर सत्तामा बस्नेहरू चुपचाप छन् । तर मार्नेहरू मौन छन् । नेतृत्वको पहिलो पुस्ता त त्यस्तै भयो, दोस्रो पुस्ता अझ पहिलोभन्दा खराब, लाचार र लबस्तरो देखिँदै छ । नेताको फेर समाउने र सत्ताको वैतरणी पार गर्ने उसको नियतले समस्या देख्दैन, सत्ता देख्छ । राजनीति फोहोर हुँदा आहालको डिलमा बसेर गन्देझारको माला उन्न रुचाउने दोस्रो पुस्ताले लाज पचाइसक्यो । यस्तो बेला तेस्रो पुस्ताले आफ्नै नेतृत्वमाथि निर्मम समीक्षा नगर्ने हो भने राजनीति कता जाला ?

यी प्रश्नहरूको अन्तर्य के भने, दलहरूभित्र जाज्वल्यमान नयाँ पुस्ता आवश्यक देखियो । राजनीतिमा नयाँ विचार, नयाँ मुद्दा, नयाँ संस्कृृति र नयाँ नेतृत्व आवश्यक देखियो । पहिलो पुस्ताले व्यवस्था त फेर्‍यो तर व्यवस्थापन बदल्न सकेन । त्यसैले शासकीय व्यवस्थापनमा नयाँ, प्रभावकारी र परिणाममुखी प्रबन्धन आवश्यक भयो । पहिलो र दोस्रो पुस्ता पुरानै कर्मकाण्डमा खुसी देखिए । उनीहरू पुरानै सत्तामा खुसी देखिए । त्यसैले उनीहरूलाई चुनौती दिने र नयाँ गन्तव्य खोज्ने तेस्रो पुस्ता आजको आवश्यकता भयो । अन्यथा अरूजस्तै नर्कतिर हिँडेर स्वर्ग कसरी प्राप्त हुन्छ ?

बदलावको प्रस्ताव

बदलाव कहाँ खोज्ने ? विकल्प कहाँ खोज्ने ? तेस्रो पुस्तालाई अनुरोध छ, समस्या जहाँ छन्, त्यहीँबाट बदलाव खोजौं । असफलता जहाँ छ, त्यहीँबाट सफलता खोजौं । के आजका असफलताहरू व्यवस्थाका दोष हुन् ? होइनन्, व्यवस्थापनका दोष हुन् । अतः बदलाव व्यवस्थापनमा खोजौं । के आजको संकट संविधानले सिर्जना गरेको हो ? होइन, यो सरकारको असफलता हो । अतः बदलाव सरकारको चरित्रमा खोजौं । देश असफल भएको होइन, दलहरू असफल भएका हुन् । त्यसैले बदलाव आफ्नै दलहरूको जीवनमा खोजौं । बदलाव आफ्नै पार्टीहरूमा खोजौं । पछिल्लो असफलता लोकतन्त्रको होइन, नेतृत्वको असफलता हो । अतः बदलाव आफ्नै नेतृत्वमा खोजौं ।

अबको शासकीय स्वरूप कस्तो बनाउने ? प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुखको व्यवस्था शासकीय सुधारको आधार हुन सक्छ । किनभने आफ्नो कार्यकारी प्रमुख छान्ने सार्वभौम अधिकार अवश्य नै जनतामा निहित छ । यसो गर्दा निर्वाचित कार्यकारीहरू तानाशाह हुन सक्छन् भन्ने जुन सन्दर्भ छ, त्यसमा यथोचित नियन्त्रणको प्रबन्ध गर्न सकिन्छ । साथै छलफल गरौं, प्रत्येक तहका कार्यकारी प्रमुख र उपप्रमुखहरूको पदावधि कति बनाउने ? यसमा एक व्यक्ति दुई कार्यकाल निर्धारण गरौं ।

त्यसैगरी सांसदहरू नै मन्त्री बन्ने परम्परागत संसदीय प्रणालीको विकल्प के होला ? किनभने सरकार गठन–विघटनमा निरन्तर सांसदहरूको संख्या हाबी हुँदै जानु राम्रो विषय होइन । त्यसैले प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुखले निश्चित मापदण्डका आधारमा संसद्–बाहिरबाट मन्त्रिमण्डलको गठन गर्ने विधि अर्को प्रस्ताव हुन सक्छ । यसो गर्दा व्यवस्थापिकाले कार्यपालिकालाई स्वतन्त्र ढंगले नियमन गर्न पाउँछ । मन्त्री बन्ने लोभबाट सांसदहरू मुक्त हुन्छन् । निर्वाचनका बेथितिहरू सकिन्छन् । साथै, विदेशमा बस्ने नेपालीहरूलाई मतदानको अधिकार प्रदान गरौं । निर्वाचनमा ‘राइट टु रिजेक्ट’ र ‘नो भोट’ लागू गरौं । पछिल्लो समय पूर्ण समानुपातिक व्यवस्थापिकाको प्रस्ताव आइरहेको छ । त्यो के हो ? छलफल गरौं । स्थानीय तहमा, जिल्ला समन्वय समिति हटाऔं । स्थानीय पालिकामा गैरदलीय निर्वाचन गरौं ।

अहिले राज्यसत्ताको पार्टीकरण तीव्र छ । संवैधानिक अंगहरूमा हुने नियुक्तिहरू दलीय प्रभावबाट मुक्त छैनन् । हाम्रा आयोग, विश्वविद्यालय, संस्थान र सेवाप्रदायक अंगहरू निम्छरा छन् । अतः सबैको निष्पक्षता र प्रभावकारिता सुनिश्चित गरौं । प्रश्न गरौं, के दलहरू निजामती प्रशासनमा सम्पूर्ण फेरबदल गर्न तयार छन् ?

लोकतन्त्रलाई परिणाममुखी बनाउने महत्त्वपूर्ण कडी हो— सुशासन । भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता । सेवाप्रवाहमा सुधार । कानुनी शासनको प्रत्याभूति । यसका लागि, २०४६ पछिका प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद्, राजनीतिक नियुक्ति पाउनेहरू र उच्चपदस्थ कर्मचारीहरूको सम्पत्ति छानबिन गरौं । के आफैंमाथि परीक्षण गर्न नेताहरू तयार छन् ? हामीसँग अख्तियार, सम्पत्ति शुद्धीकरण र सतर्कता केन्द्रजस्ता महत्त्वपूर्ण अंगहरू छन् । तर यी अंगहरूमाथि जनताको विश्वास घट्दो छ । के यिनीहरूलाई स्वायत्त र विश्वासिलो बनाउन दलहरू तयार छन् ? नेतालाई सोधौं । खबरदारी गरौं । बदलाव र हलचल आफ्नै दलबाट सुरु गरौं ।

आर्थिक–सामाजिक बदलाव

आर्थिक न्यायलाई लोकतन्त्रको आधार मानिन्छ । अतः किसान, मजदुर, सीमान्तकृत समुदाय, न्यून वेतनधारी वर्ग र ग्रामीण जीवनलाई कसरी आर्थिक न्याय दिने ? पार्टीभित्र मन्थन थालौं । गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र सार्वजनिक यातायातलाई कसरी प्रभावकारी बनाउने ? यसलाई पार्टीको एजेन्डा बनाऔं । विपन्नलाई आर्थिक सुरक्षा दिन रासन कार्डको व्यवस्था गरौं । अथवा आम्दानीको न्यूनतम ग्यारेन्टी गर्न सरकारलाई भनौं । भूमिसुधार, पूर्वाधार विस्तार, औद्योगिकीकरण, राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, आवासको ग्यारेन्टी, बिजुली र पानीको सर्वसुलभ वितरणजस्ता दैनिक जीवनसँग जोडिने विषयहरूलाई राजनीतिका मुद्दा बनाऔं ।

विज्ञहरू भन्छन्— कृषि, उद्योग, पर्यटन, पूर्वाधार र सेवा क्षेत्रमा वार्षिक १० लाख नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ, जसले एक दशकभित्र वैदेशिक रोजगारीको पछिल्लो दरलाई १० प्रतिशतमा झार्छ । यो कसरी सम्भव छ ? छलफल गरौं । विज्ञहरूलाई सोधौं । र, साथमा शिक्षा र स्वास्थ्य पूर्णतः निःशुल्क गरौं । अन्यथा विचार गरौं, यति ठूलो राजनीतिक उपलब्धिपछि पनि साधारण मान्छेको जीवनमा किन कुनै परिवर्तन देखिएन ? यो असफलता आफ्नो काँधमा बोकेर तपाईं कसरी कांग्रेस ? तपाईं कसरी कम्युनिस्ट ? तपाईं कसरी समाजवादी ? असफलताहरूलाई छोपछाप पारेर नयाँ पार्टी बनाउनुको के अर्थ ? विगतको समीक्षा नगरी गरिने महाधिवेशनको के प्रयोजन ?

राजनीतिक व्यवस्था राज्यसत्तालाई आकार दिने मुख्य विषय हो । तर प्रभावकारी व्यवस्थापनबिना यसले परिणाम दिँदैन । अतः व्यवस्थापनमा बदलाव आजको प्रमुख एजेन्डा हो । यो नै आजको राजनीति हो । यो नै आजको कार्यभार हो । यो नै आजको विचार हो । तर, के यो कार्यभार पूरा गर्न पहिलो र दोस्रो पुस्ताको नेतृत्वले सक्ला ? सक्दैन । किनभने त्यहाँ आशा र अपेक्षाको उज्यालो छैन । त्यहाँ विवेक छैन, झेल छ । त्यहाँ सिर्जना छैन, तिर्सना छ । त्यहाँ परिवर्तनको सपना छैन । त्यहाँ क्षमता छैन । तर तेस्रो पुस्ता ? अपेक्षा गरौं, योसँग सम्भावना छ । अतः यो पुस्ताले नयाँ सुरुवात गर्न सक्छ । उसले नयाँ प्रश्नहरू गर्न सक्छ । उसले नयाँ ढंगले सोच्न र सपना देख्न सक्छ । त्यसैले पहिलो र दोस्रो पुस्ताका दाजैहरूलाई अनुरोध छ, सत्ताको लोभ पापी चीज हो; यो जुनीमा पुग्यो । अब तपाईं निवृत्त हुनुहोस् र आराम गर्नुहोस् । यो नयाँ पुस्तालाई आशीर्वाद दिने समय हो ।

र, तेस्रो पुस्तालाई अनुरोध छ— युवा साथीहरू, लौ समय भयो । मोर्चा सम्हाल ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७८ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×