नेपाली सिनेमाका दुःख- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नेपाली सिनेमाका दुःख

राम्रा कथा खोज्नुपर्ने, अभिनयमा कुशलता थप्नुपर्ने अनि मिहिनेतपूर्वक निर्देशन र निर्माणमा लाग्नुपर्ने नेपाली सिनेमाका प्रसिद्ध मान्छेहरू दर्शकका बौद्धिक चेतनालाई छुनै नसक्ने हालतमा छन् । पटकपटक बेतुक सावित भइसकेको ‘को महानायक ?’ जस्तो सर्वथा ढोंगी बहसमा निमग्न छन् ।
उज्ज्वल प्रसाई

कोरोना महाव्याधिले दस कक्षाको ‘सेकेन्ड्री एजुकेसन इक्जामिनेसन’ (एसईई) को जग हल्लाइदियो । फलामे ढोका जस्ता विशेषण जडित महिमा गाएर आम विद्यार्थीलाई हावाकावा खेलाउने उहिलेको एसएलसीभन्दा एसईई यसै पनि भिन्न थियो ।

महाव्याधिले बचेखुचेको रापतापमा पानी खन्याइदिएपछि कथित फलामे ढोकाको गीत कसैले गाएन । संक्रमणको सन्त्रासमा शैक्षिक क्यालेन्डरको अन्योल थपिएको भए पनि ठूलो मानसिक दबाब बनेर एसईई आउन छोडेको छ । परीक्षा लिने र मूल्यांकन गर्ने काममा उत्पन्न समस्या अनदेखा गर्न नसकिएला तर अतिरिक्त बोझका रूपमा आउने परीक्षा होलो हुनु आफैंमा एउटा उपलब्धि हो ।

ठूलो चटारोबिना एसईई सम्पन्न भएकाले मेचीनगर निवासी परीक्षा थाम्सुहाङ लिम्बू थकित भइनन् । एघार कक्षामा मानविकी विषय चयन गर्ने योजना बनाएकी परीक्षाले पढाइ सुचारु नहुन्जेलको समयलाई सिर्जनात्मक बनाइन् । ‘ब्रिज कोर्स’ जस्ता बेतुक रनाहामा लाग्नु थिएन । नृत्यमा रुचि भएकाले मन परेका गीत छानेर मस्त अभ्यास गरिन् । आत्मविश्वास बढेपछि क्यामेराअघिल्तिर नाचिन् । कहिले घरनजिकैको चिया बगानको खुला चौरमा, कहिले साजसज्जासहितको कोठामा धक फुकाएर नाचिन् । प्रतिभा लुकाएर राखिँदैन; मोबाइलले खिचेर बनाएका भिडियो उनले आफ्नै युट्युब च्यानलमा अपलोड गरिन्, फेसबुकमा राखिन् । आफन्त र साथीले प्रशंसा गरे, हौसला दिए ।

नृत्य मात्रै होइन, उनलाई अभिनयमा उत्तिकै रुचि छ । स्थानीय थिएटरसँग केही समयअघिदेखि उनी नजिक थिइन्, नाटकमा अभिनय गरिसकेकी थिइन् । त्यसो त एउटा नेपाली सिनेमाले पनि उनलाई छोटो अभिनयको अवसर दिएको थियो । सीमित स्रोतसाधनका भरमा बामे सर्न खोजेको स्थानीय नाट्य समूहले महाव्याधिमा नाटक बनाउन र प्रदर्शन गर्न सक्दैनथ्यो । मसिना प्रयत्नहरू अवरुद्ध भए । थिएटरमा रमाउन थालेका परीक्षा जस्ता किशोरकिशोरीलाई चुपचाप बस्न मन भएन । बरु छोटा कथा लेखे, कथालाई नाट्य रूपान्तरण गरे, थोरै अभ्यास गरे अनि भिडियो–नाटक बनाउने प्रयत्न गरे । नाम चलेका लेखक या निर्देशक नगुहारी आफ्नै यत्नमा बनाएका उनीहरूका नाटकमा जात व्यवस्था, महिला उत्पीडन र हिंसा मुख्य विषय छन् । अनेक सीमितताका बाबजुद उनीहरूले सराहनीय प्रयास गरेका छन् ।

परीक्षाकै उमेर समूहका पाँच जनाले काम गरेर बनाएको पछिल्लो भिडियोमा तीन कलाकारले अभिनय गरेका छन् । पृष्ठभूमिमा संगीतसँग मिसिएर महिला आवाजमा संवाद बज्छ, शैली मोनोलगको छ । परीक्षाले मुख्य भूमिका निर्वाह गरेको सो भिडियोमा दुई किशोर अस्मित आचार्य र नवराज पाठक मास्क लगाएर नृत्यमग्न छन् । नाटकघर जस्तो ठाउँमा भिडियो छायांकन गरिएको छ ।

संवादबाट बुझिन्छ, कथाकी मुख्य पात्र नुमा जनजाति समुदायकी त्यस्ती युवती हुन् जसले दलित युवकसँग विवाह गर्ने निर्णय लिएकी छन् । वर्ण व्यवस्थामा नबाँधिएको समुदाय जात व्यवस्थाको फन्दामा फसेकाले युवतीले विवाहका लागि चयन गरेको साथीलाई परिवारले अस्वीकार गर्छ । ‘पढेर, बुझेर, देशदुनियाँ थाहा पाएर, पूरा होसहवासमा आफ्ना लागि लिइएको स्वतन्त्र निर्णय’ मा बाधा हाल्न जातको तगारो खडा गरेपछि युवतीले भोगेको सकस कथामा वर्णित छ । सकसमै कथा सकिँदैन । नुमाले जातको खाल्डोबाट फुत्केर आफ्नो निर्णयमा अडिग रहने संकल्प व्यक्त गरेपछि त्यो अन्त्य हुन्छ । करिब तीन मिनेट अवधिको नाटकको अन्तिम संवाद यस्तो छ— ‘मेरो जीवनका महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा यो जातलाई म एक पाइला पनि ठाउँ दिन्नँ, बस ।’

यसैबीच स्थानीय एक संस्थाले युवालक्षित ‘सिनेमा र समाज’ शीर्षकको पठन गोष्ठी आयोजना गर्‍यो । छानिएका सिनेमा हेर्ने, सिनेमाबारे लेखिएका प्राज्ञिक आलेख पढ्ने र तिनैका आधारमा साताको एकपटक गरेर पाँच हप्तासम्म विमर्श गर्ने । रुचि अनुसारको कार्यक्रम भएकाले परीक्षा र उनका केही साथी गोष्ठीमा सहभागी भए । उनको भागमा सत्यजित रे निर्देशित ‘पाथेर पाञ्चाली’ हेर्ने र त्यसबारे प्रस्तुति दिने जिम्मा पर्‍यो । सो सिनेमाबारे लेखिएका लेखहरूसमेत आयोजकले उनलाई दिएका थिए । जीवनमा पहिलो पटक मूल भाषा बंगाली भएको पुरानो ‘आर्ट फिल्म’ हेरेको अनुभव उनका लागि अनौठो थियो । सिनेमाबारे पढ्नु र धेरैबेर सोचेर बस्नु अर्को अनौठो घटना । प्रस्तुतिका क्रममा भनिन्, ‘हामी जस्तै साधारण मान्छेको कथा पनि यति राम्रो फिल्म बन्न सक्दो रहेछ । मैले आफ्नै बाबा र परिवारलाई सम्झें ।’

गोष्ठीमा उनीसँगै एसईई दिएकी सहपाठी प्रेनिजा ढकालले विक्रमादित्य मोटवानी निर्देशित ‘उडान’ बारे बोल्दै कठोर बाबु बनेको पात्रलाई साह्रै सपाट र एकोहोरो देखाउनुको अर्थ खोतल्ने कोसिस गरिन् । अर्की सहभागी संस्कृति रिजालले ‘छक्का पञ्जा’ का अनेक संस्करणले महिला निर्देशक र महिला कलाकार प्रयोग गरेर महिलाकै पेचिला सवाललाई हलुका बनाउन कसरी सघाउँछन् भनेर व्याख्या गरिन् । सहभागीमध्ये कसैले नवीन सुब्बा निर्देशित र लिम्बू समुदायबारे बनेको सिनेमा ‘नुमाफुङ’ मा एउटा दलित जस्तो देखिने पात्रबाहेक अन्य समुदायको कोही पनि नदेखिनु कति उचित भनेर प्रश्न गर्‍यो । पञ्चायतले ‘आमा’ सिनेमा बनाएर पूरा गर्न खोजेको उद्देश्यबारे अर्को कसैले बतायो । बहुचर्चित हिन्दी फिल्म ‘लगान’ ले दलित पात्रमाथि गरेको ज्यास्ती दलनबारे अर्का सहभागीले श्रीयावन आनन्द लिखित निबन्धका आधारमा बोल्यो । परीक्षाले सबै मतलाई ध्यानसँग सुनेर सिनेमामार्फत आफू बाँचेको समाज र दुनियाँलाई बुझ्ने प्रयत्न गरिन् ।

परीक्षा र उनका साथीहरू आफ्नै समाज र इतिहाससँग संवाद गर्दै कलाशिल्प तिख्खर बनाउन खोज्दै छन् । यसैबीच युवा मथिंगलमा विचलन पैदा गर्ने एकपछि अर्को घटना घट्छन् समाजमा । सडक र पसलहरूमा उनीहरूले सधैं देखिरहेकी दिदी कमला राजवंशी मध्यरातमा दस किलो सुपारी बोकेर मेची खोला तर्न खोज्दा खोलामै हेलिइन् । यो घटनाको स्मृति धूमिल भइनसक्दै उता बाँकेका रुबी खान र अरू दिदी खुट्टामा जिलजिलाउँदा फोका उठाउँदै न्याय माग्न नेपालगन्जबाट काठमाडौंसम्म पैदल आइपुगे । उनीहरूले न्याय पाएको सुखद खबर सुन्न नपाउँदै चितवनका भीमबहादुर विकको कुटेर हत्या गरियो ।

परीक्षा र उनका साथीहरू कमला राजवंशी र रुबी खानहरू कसरी सिनेमा र नाटकका नायिका बन्न सक्छन् भनेर छलफल गर्दै छन् । कोही मुस्लिम केटी वा राजवंशी महिला भएर उँचो प्रतिष्ठासाथ बाँच्न सम्भव नभएको यथार्थलाई कसरी चित्रण गर्ने भनेर सोच्दै छन् । चितवनका भीमबहादुर दलित हुँदैनथे भने ठूलो स्वरमा बोल्दैमा कसैले उनलाई पाइपले पिट्ने आँट गर्थ्यो ? कसैले बलपूर्वक झापड हानेर भुइँमा बजार्न सक्थ्यो ? रक्सी खाएर बोलेको भन्दै कोही जाइ लागेर ज्यानै लिन सक्थ्यो ? यसरी अनाहकमा मारिएका भीमबहादुरहरू हाम्रो सिनेमा र नाटकका नायक हुन सक्छन् वा सक्दैनन् ? हाम्रो साहित्यमा भीमबहादुरहरू कहाँ छन् ? परीक्षा र उनका साथीहरू विमर्श गर्दै छन् । गफ गर्न, फेला परेका किताब पढ्न, सिनेमा हेर्न र सम्भव भएसम्म आफैं नाटक लेख्न, निर्देशन र अभिनय गर्न उनीहरू स्वतन्त्र ‘स्पेस’ को खोजीमा छन् ।

एघार कक्षाको पढाइ सुरु गर्ने तरखरमा रहेका परीक्षा र उनका साथीहरू राम्रा अभिनेता र निर्देशक बन्ने सपना देख्छन् । सपना, ऊर्जा र सामान्य महत्त्वाकांक्षासमेत भएका यी किशोरकिशोरी हाललाई सिनेमाका पारखी हुन् । रहरले केही राम्रा कामका प्रयत्न गरिरहे पनि खासमा अहिले यी सिनेमाका संवेदनशील दर्शक हुन् । यस्ता दर्शकका लागि राम्रा कथा खोज्नुपर्ने, अभिनयमा कुशलता थप्नुपर्ने, मिहिनेतपूर्वक निर्देशन र निर्माणमा लाग्नुपर्ने नेपाली सिनेमाका प्रसिद्ध मान्छेहरू भने यी दर्शकका बौद्धिक चेतनालाई छुनै नसक्ने हालतमा छन् । बरु पटकपटक बेतुक सावित भइसकेको ‘को महानायक ?’ जस्तो सर्वथा ढोंगी बहसमा निमग्न छन् ।

महाव्याधिले सिनेमा हल बन्द छन्, समग्र कला क्षेत्रमा दूरगामी असर परेको छ । यो यथार्थलाई कसैले पनि अनदेखा गर्न सक्दैन । राज्यले चासो नदिएका सयौं जरुरी कामका चाङमा नाटक, सिनेमा र समग्र कलाक्षेत्र पनि पक्कै पर्छन् । यसमा दोस्रो मत राख्नुपर्ने कुनै कारण छैन । तर यो बेहाल अलापेर रोइकराइ गर्ने र बचेको समय राजेश हमाल महानायक हुन् वा होइनन् भन्नेमै व्यस्त रहने ? महानायकको गन्थनको दुई संस्करणपछि उठाउनुपर्ने सवाल को नायक, को छोटा नायक र को महाखलनायक भन्ने होला । यी अर्थहीन बहसको एक मात्रै उपादेयता नेपाली सिनेमा क्षेत्रमा बोलवाला भएका मानिसहरूको खोक्रोपन सावित गर्नु हो ।

लामो कथा हालेर उठाउन खोजिएको सवाल जम्मा यति हो— परीक्षा थाम्सुहाङ लिम्बू जस्ता आम किशोरकिशोरीले सोचेजति पनि नेपाली समाज र दुनियाँबारे स्थापित कलाकारले सोच्न जरुरी छैन ? सिनेमासम्बन्धी मोफसलको सानो सहरमा बसेर गरेको जस्ता पेचिला र आवश्यक विमर्श गर्ने जाँगर पनि नहुनेले संकटग्रस्त समयमा कसरी खोज्छ नयाँ बाटो ? सिनेमा हल राम्रोसँग खुल्ने वातावरण आगामी पाँच वर्ष पनि बनेन भने के सिनेमा बनाउन रोकिन्छ ? कि नयाँ बाटोको खोजी हुनुपर्छ ? अनि ‘को महानायक’ जस्ता स्वाङ पारेर समय कटनी गर्नेले कसरी खन्छ नयाँ गोरेटो ? कसरी बचाउँछ सिनेमा र कला ? अनि कसले के ‘सेलिब्रेट’ गरिदिएपछि यी बन्छन् ‘सेलेब्रिटी’ ? कम्तीमा परीक्षाहरूले ‘सेलिब्रेट’ गर्नका लागि केही पाउनेछैनन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७८ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निर्मला र नन्कुन्नी प्रकरण : छानबिन समिति नेपालगन्जमा

अनुसन्धान कसरी गर्नेबारे अनौपचारिक छलफल, शुक्रबार काम थाल्ने
ठाकुरसिंह थारु

नेपालगन्ज — बाँके नवाजीकी नन्कुन्नी धोबीको हत्या र परस्पुरकी निर्मला कुर्मी १२ वर्षदेखि बेपत्ता भएको घटनाबारे अध्ययन गर्न सरकारले गठन गरेको छानबिन समिति नेपालगन्ज आइपुगेको छ । गृह मन्त्रालयका सहसचिव हीरालाल रेग्मी संयोजकत्वको टोली बिहीबार दिउँसो आइपुगेको हो । 

संयोजक रेग्मी र सदस्यहरू नेपाल प्रहरीका उपरीक्षक रामप्रकाश साह, कानुनका उपसचिव रामप्रसाद लम्साल, आन्दोलनरत पक्षका तर्फबाट मोहम्मद शेर बागवान र जिल्ला प्रशासन कार्यालय बाँकेका अधिकृत अमर सिलवालबीच अनौपचारिक छलफल भएको छ । दुवै घटनाको अनुसन्धान कसरी र कहाँबाट सुरु गर्नेबारे उनीहरूबीच छलफल भएको हो ।

समितिका सदस्य राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका उपनिर्देशक वीरेन्द्रसिंह कार्की आइनपुगेका कारण अनौपचारिक छलफल गरिएको संयोजक रेग्मीले बताए । ‘भोलि शुक्रबार ११ बजे बिहानसम्म उपनिर्देशक कार्की आइपुग्ने कुरा छ, उहाँ आएपछि समितिको औपचारिक बैठक हुन्छ । बैठकबाट गाइडलाइन बनाएर काम गर्छौं,’ रेग्मीले भने, ‘बिहीबार साँझ औपचारिक छलफल गर्ने भनिएको थियो । एक जना सदस्यको अनुपस्थितिमा त्यो सम्भव हुन सकेन ।’

गत साउनमा नवाजी गाउँस्थित आफ्नै घरमा मृत भेटिएकी नन्कुन्नी र १२ वर्षदेखि बेपत्ता पारिएको भनिएकी निर्मलाको हत्या भएको दाबीसहित अधिकारकर्मी रुबी खानको नेतृत्वमा संघर्ष सुरु गरिएको थियो । सुरुमा अधिकारकर्मीहरूले नन्कुन्नीको आत्महत्या नभई हत्या भएको भन्दै बाँके प्रहरीमा उजुरी दर्ता गराउने प्रयास गरेका थिए ।

प्रहरीले उजुरी दर्ता गर्न नमानेपछि रुबी खानकै नेतृत्वमा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा धर्ना सुरु गरिएको थियो । त्यहाँ पनि सुनुवाइ नभएपछि नेपालगन्जबाट २० दिन पैदल हिँडेर उनीहरू काठमाडौं पुगे र माइतीघर मण्डलमा धर्ना दिएका थिए । चर्को दबाबपछि सरकारले छानबिन समिति गठन गरेको हो । ‘छानबिन समिति नेपालगन्ज आइसकेको छ, शुक्रबारबाट काम सुरु गर्छौं,’ आन्दोलनरत पक्षबाट समितिको सदस्य रहेका मोहम्मद शेर बागवानले भने, ‘मलाई पूरा विश्वास छ, समितिले आन्दोलनरत पक्षले उठाएको मागअनुसार काम गर्नेछ ।’

छानबिन समितिले बाँकेका सुरक्षा अधिकारी, सरकारी वकिल, निर्मला र नन्कुन्नीका छरछिमेकीलगायतलाई भेट्नेछ । त्यस्तै, निर्मलाका सम्बन्धमा दायर गरिएको मुद्दा, मुद्दाको अवस्था र निर्मलाको नाममा रहेको करोडौंको जग्गा कसरी अरूको नाममा गयो भन्नेबारे पनि विस्तृत अध्ययन गर्नेछ । समितिले दुवै घटनाको विस्तृत अध्ययन गरी एक साताभित्रै प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाउने जनाएको छ । बाँकेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी सूर्यबहादुर खड्काले छानबिन समिति नेपालगन्ज आइसकेको जानकारी पाएको तर भेट नभएको बताए । शुक्रबार छलफल गरेर अनुसन्धान सुरु गर्न समितिलाई सघाउने उनले जनाए ।

जानकी गाउँपालिका–२ नवाजीकी नन्कुन्नी २०७८ साउन ६ मा घरमै मृत अवस्थामा भेटिएकी थिइन् । श्रीमान् रामकुमार धोबीले यातना दिएपछि न्यायका लागि नन्कुन्नीले पटक–पटक प्रहरी कार्यालयमा उजुरी दिएकी थिइन् ।

महिला सेल र प्रहरी कार्यालयमा पटक–पटक छलफल पनि भएको थियो । नन्कुन्नी र रामकुमारबीच कुटपिट हुने र प्रहरीमा छलफलपछि मेलमिलाप गर्ने काम दर्जनौं पटक भयो । मृत्यु हुनुअघि पनि नन्कुन्नीले आफ्नो ज्यानको सुरक्षाका लागि प्रहरीमा निवेदन दिएकी थिइन् । निर्मलालाई भने नेपालगन्ज–१७ परस्पुरमा रहेको ४ बिघा १३ कट्ठा जग्गा हडप्न बेपत्ता पारिएको दाबी अधिकारकर्मीहरूको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७८ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×