बौद्धिक मध्यमवर्गको विडम्बना- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बौद्धिक मध्यमवर्गको विडम्बना

बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र कस्तो हुँदो रहेछ भने उसले आफूलाई औसत मान्छेभन्दा फरक बनाउन खोज्छ । त्यसैले यो वर्गका मान्छेहरु परिस्थितिजन्य हिसाबमा, युवा अवस्थामा, एउटा वा अर्को राजनीतिक आन्दोलनतिर जोडिएका हुँदा रहेछन् ।
कहिलेकाहीँ यथास्थिति पट्यारलाग्दो भयो भने केही मानिस पछाडि फर्कन खोज्छन् । पछाडि फर्काउन खोज्नेहरू सक्रिय हुन्छन् । तर अन्त नगई नेपालकै इतिहास हेरे हुन्छ, अगाडि बढ्ने झिल्का नै दुई–चार वर्षमा फेरि विस्तारित भइहाल्छ । 
विष्णु सापकोटा

इतिहासको प्रत्येक कालखण्डले आफ्नो समयको समस्यालाई ठूलो देख्नु स्वाभाविक होला तर परिवर्तनका निम्ति भनेर राजनीतिक संगठन बन्न थालेको आठ दशकको नेपाली इतिहासमा यसअघि सबै दल एकैचोटि उत्तिकै दिशाहीन कहिल्यै भएका थिएनन् ।

वर्तमानमा यिनीहरूको आम निकम्मापन, सर्वाङ्ग दलाल पुँजीपतीकरण र अन्य भ्रष्टीकरण मात्र भए पनि भविष्य हेरेर केही आस गर्न हुन्थ्यो । अहिले चौतर्फी कब्जा गरिरहेको नेतृत्वको तप्का जुन छ, त्योभन्दा उनीहरू दिवंगत भएपछि उत्तराधिकारी हुन पाउँला भनेर पालो कुरेर बसेको पुस्ता अझै निकम्मा हुनेछ भनेर ती आफैंले लक्षण मात्र हैन, सार्वजनिक प्रमाण नै दिइरहेका छन् । अपवाद त जहाँ पनि हुन सक्छ तर त्यसैमा आधारित भएर तर्क गर्नु काँचो हुन्छ ।

किन यस्तो भएको होला भनेर हेर्ने थेसिस एक नभई अनेक त हुन सक्ने नै भए । तीमध्ये प्रमुख चाहिँ नेपालको बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र हो जसले यी संस्थालाइ गतिशील हुनबाट रोकेको छ । गतिशील हुन रोकेको मात्र होइन, त्यो बौद्धिक मध्यमवर्गले यिनीहरूलाई यिनका आफ्नै विगतभन्दा बढी अनुदार र अप्रगतिशील बनाउँदै लगेको छ । ती को हुन् र त्यस्तो कसरी भइरहेको छ भनेर बुझ्नका लागि तीन वटा संगठनलाई उदाहरण बनाइनेछ ः एमाले, कांग्रेस र ‘नागरिक समाज’ । त्यहाँ पुग्नुभन्दा पहिले ‘बौद्धिक मध्यमवर्ग’ पदावलीलाई परिभाषित गर्नु जरुरी छ ।

समाज विज्ञानमा मध्यमवर्गको विशेषतालाई व्यंग्यात्मक रूपमा तर उत्सुकतासाथ प्रयोग गरिन्छ । कुनै जोखिम नलिने, सामाजिक परिवर्तनभन्दा निजी र पारिवारिक सुरक्षा रोज्ने, सिर्जनशीलता नभएका, जीविकोपार्जनवादी, तसर्थ यथास्थितिमा रमाउने जस्ता विशेषता प्रयोग गरेर स्वादले तिनीहरूको आलोचना गरिन्छ । तर ‘बौद्धिक’ मध्यमवर्ग, यस स्तम्भको परिभाषामा, ठ्याक्कै सामान्य आर्थिक–सामाजिक मध्यमवर्गभन्दा फरक हुन्छ । केही विशेषता मिल्छन्, तर केही विशिष्ट हुन्छन् । बौद्धिक मध्यमवर्गमा आर्थिक उच्च वर्गका मानिस पनि पर्न सक्छन्, निम्नका पनि । भर्खर आर्थिक रूपमा वर्गच्युत भएका पनि हुन सक्छन् या बाउबाजे धनी थिए भनेर आफ्नो वर्तमानको गरिबी नस्विकार्ने पनि । यस मानेमा, यहाँ ‘बौद्धिकता’ शब्दले उदार रूपमा, आफूलाई जान्नेसुन्ने ठान्ने, ‘कुरो/चिज मलाई पनि थाहा छ’ भनेर सोच्ने सबैलाई समेट्छ ।

औपनिवेशिक समयमा स्वतन्त्रताका लागि लडेका हस्तीहरू आफू सत्तामा आएपछि कसरी बिग्रेका छन् भन्ने उदाहरण संसारभर छन् । नेपाल अपवाद भइदिएको भए त हुन्थ्यो तर लोकतन्त्र र अरू ‘क्रान्ति’ का लागि त्यत्रो लडेर आएकाहरू किन यस्ता भए भनेर विलाप गर्नु एक हिसाबको नादानी हो । ठाउँ पाएपछि प्रायः पूर्वक्रान्तिकारीहरू ‘फर्म’ मा आइहाल्छन् । शक्ति पायो भने मान्छेको भ्रष्टीकरण जहिले पनि भएकै छ । तर सानोतिनो र क्षणिक पद पाएको वा त्यसको आस बोकेको बाहेक सत्तामा नपुगेका, सधैं केवल समर्थक वा सदस्यकै हैसियतमा रहेका हजारौं व्यक्तिको आधारभूत जीवनमूल्य नै कसरी पछाडि फर्किंदो रहेछ भन्ने हेर्नका लागि यो बौद्धिक मध्यमवर्गको ‘फ्रेमवर्क’ उपयोगी छ । त्यसैले सत्ताको स्वाद चाखेका केपी ओलीले सत्ता नछोड्न वा त्यहाँ फर्किनका लागि सक्नेजति गर्छन् भन्ने कुरा नौलो होइन । तर २०४० को दशकमा त्यतिबेलै माले आन्दोलनमा समर्पित व्यक्तिलाई भेटेका, तिनका कुरा सुनेका मान्छेले अहिले तिनैमध्येको ठूलो पंक्ति ओलीले ‘कम्युनिस्ट’ राजनीतिमा खुलेआम धर्म मिसाउने प्रयत्न गर्दा कि समर्थन गर्नु कि चुपचाप सुनेर बस्नु सामजिक आन्दोलनको मनोविज्ञानको इतिहासमा सानो घटना होइन ।

राजनीतिमा आएकै बीपी कोइरालाका यस्तायस्ता कुरा सुनेर हो भन्ने व्यक्तिहरूकै ठूलो पंक्तिलाई अहिले शशांक कोइरालाले कांग्रेसलाई उद्धार गर्छन् भनेर हिँडेको देख्न पाउनु पनि कम रोचक होइन । बीपी त यिनका लागि अहिले टाढाका भए । गिरिजाप्रसाद कोइराला गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताको पक्षमा अडिँदासम्म यो पंक्तिलाई ती अजेन्डा ग्राह्य थिए । तर त्यो वृत्त आखिर बौद्धिक मध्यमवर्ग नै पर्‍यो, जसले आफ्ना लागि आफैं सोच्न सक्दैन । सोचिदिने एउटा मान्छे चाहिन्छ । चलेको ‘ट्रेन्ड’ जहाँ उसले बौद्धिक सुरक्षा भेट्छ, त्यो ठाउँ भर्न कहिले नायक नै आउँछन् त कहिले प्रतिनायक । बीपीको व्यक्तित्वको विराटता यस्तो थियो, उनका सबै कुरा अनुसरण गर्न तिनीहरूलाई संकोच लाग्दैनथ्यो ।

बीपीको सट्टा तिनै उपन्यास, त्यही मनोविज्ञान अरू कसैले लेखेका भए तिनलाई आआफ्ना ठाउँमा आफूलाई बौद्धिक भन्नेहरूले सोझै खारेज गर्ने थिए, सनातन मान्यतालाई खलबल्याउने कुरा भनेर । नरहरि आचार्य र गगन थापाको प्रयास त थियो तर गिरिजाप्रसादले गणतन्त्र नभनेका भए गणतन्त्र आएपछि ‘सेलिब्रेट’ गर्न सडकमा आएको ठूलो कांग्रेस वृत्त गैरगणतान्त्रिक नै रहने थियो । किनकि उसको आफ्नो भन्ने मान्यता हुँदैन । परिवर्तनमा लाग्नुपर्छ, समाजका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने मनोविज्ञानको जार्गनबाट प्रभावित भएर यो वृत्त कुनै आन्दोलनमा लागेको त हुन्छ तर कुनै सुविचारित रूपमा आत्मसात् गरेको मूल्यका आधारमा होइन । यतिसम्म भन्न सकिन्छ, उनीहरूमध्ये धेरैको जेलसम्मको यात्रा पनि यस्तै ‘ह्वीम’ मा भएको थियो । त्यो मौलिक रूपमा सुविचारित थिएन भन्ने प्रमाण उनीहरू आफैंले दिइरहेका छन् । त्यसैले कोही मान्छे फलानो सिद्धान्तका लागि जेलसम्म बसेको थियो भनेर कसैको इतिहासप्रति ıवीभूत हुनु जरुरी छैन ।

२०५० को दशकमा मानव अधिकारकर्मी, नागरिक समाज भनेर चिनिएकाहरूको ठूलो पंक्ति अहिले पनि वरिपरि नै छ, आआफ्ना माउ पार्टीको विचलनको बचाउमा बदनाम हुँदै । उनीहरूलाई त्यति बेला नचिन्ने कोही नवयुवालाई, जसले उनीहरूको अहिलेको दृष्टिकोण सुनेको छ, उनीहरू पनि एक जमानामा ख्यातनाम परिवर्तनकामी थिए भन्यो भने उसले पत्याउला ? उदाहरणमा प्रयोग गरिएको युवा–नवयुवा शब्द समाजका सचेत युवाहरूका लागि हो । त्यही मध्यमवर्गीय दलीय ‘अचेत’ वृत्तलाई होइन जसले आफ्ना ‘नेतृत्व’ का दक्षिणपन्थी, अनुदार मान्यतालाई चुनौती दिनुपर्छ भन्ने चेतना बोक्दैन । र, नागरिक आन्दोलनको वर्तमान परिदृश्य राजनीतिक दलको जस्तो निराशाजनक छैन । स्वतःस्फूर्त रूपमा, मुद्दाविशेषमा आधारित भएर, नागरिक खबरदारीका साना झिल्काहरू जो देखिइरहेका छन्, तिनमा शक्ति छ किनकि त्यहाँ वैधता छ । मीडिया, साहित्य, प्राज्ञिक क्षेत्र र केही अझै वैधता बाँकी भएका मानव अधिकारकर्मीहरूको आह्वानमा सडकमा आउनेको संख्या सानो होला तर तिनीहरूको सन्देशले ठूलो वृत्तलाई झकझक्याउने काम गरी नै रहेको छ । नागरिक आन्दोलन भनेकै यही हो, जुन मुद्दाका आधारमा स्वतःस्फूर्त उठ्छ, सेलाउँछ । त्यहाँ त्यस्ता मान्छे हुन्छन् जसले ‘पेसा के हो’ भनेर सोध्दा ‘नागरिक समाज’ भन्ने आवश्यकता हुँदैन ।

एमाले र कांग्रेसका महाधिवेशन आउँदै छन् । ती पार्टीका कार्यकर्ताको यस्ता घटनावरिपरिको उत्साह बुझेर नसकिने खालको छ । कांग्रेसले फेरि शेरबहादुर देउवालाई सभापति बनाएर देशले के पाउँछ ? कांग्रेसले के पाउँछ ? के उद्देश्य, कुन आदर्श हासिल गर्न उनी सभापतिमा उठ्न लागेका हुन् र कार्यकर्ता त्यसैमा दंग छन् ? देउवाको सम्भावित विकल्प भनिएका शशांक कोइरालाको यही दैनिकमा दसैंअघि छापिएको अन्तर्वार्तामा तपाईं किन उठ्ने सभापतिमा भन्ने आशयको प्रश्न गरिएको थियो । उनको उत्तर थियो— देउवालाई हराउन सक्ने उनै मात्र हुन्, त्यसैले । देउवा त स्वयं आफैंले आफैंलाई आदर्शमा सधैं हराएकै मान्छे हुन् । उनलाई किन हराउने भनेर बताउनुपर्दैन ? त्योभन्दा बढी शशांकले कुनै राष्ट्रिय मुद्दामा दुई वाक्य प्रस्ट बोल्न सके भने त्यो देशलाई धर्मको राजनीतिमा धकेल्ने र गणतन्त्रलाई कमजोर बनाउने मुद्दा मात्र हो । तैपनि कांग्रेसका धेरैले त्यही कुरा मन पराउन सक्छन् । ल हेर्नुस्, यी तिनै कांग्रेस हुन् जो तत्कालीन समयमा ‘र्‍याडिकल’ लाग्ने बीपीका कुरा सुनेर त्यतै लागेका थिए; गिरिजाप्रसादले गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता भन्दा त्यता पनि यिनै हेलिएका थिए र अहिले शशांकले ती सबै कुरा उल्टाउने प्रस्ताव गर्दा उनका पछि लाग्ने पनि तिनै हुन् । किनकि तिनको आफ्नो भन्ने केही छैन ।

बौद्धिक मध्यमवर्गको चरित्र कस्तो हुँदो रहेछ भने उसले आफूलाई औसत मान्छेभन्दा फरक बनाउन खोज्छ । त्यसैले यो वर्गका मान्छेहरू परिस्थितिजन्य हिसाबमा, युवा अवस्थामा, एउटा वा अर्को राजनीतिक आन्दोलनतिर जोडिएका हुँदा रहेछन् । सुविचारित आदर्शलाई आत्मसात् गरी त्यता लागेर आफ्नो मान्यतामा पछिसम्म टिक्नेहरू थोरै हुँदा रहेछन् । विचारमा जडसूत्रवादी हुनुपर्छ, फेरिनै हुँदैन भनेको होइन तर विचार फेरिँदा त यथास्थितिबाट प्रगतिशीलतातर्फ पो फेरिनुपर्ने हो । साँघुरोबाट फराकिलोतर्फ हुनुपर्ने । अनुदारबाट उदारतर्फ । तर तत्कालीन मालेको राजनीतिमा समर्पित व्यक्तिहरू अहिले ओलीको प्रस्ट परिभाषित दक्षिणपन्थी प्रवचन सुन्दा प्रश्न गर्ने सामर्थ्य देखाउनु त परको कुरा, त्यही अजेन्डाको रक्षा गर्न तम्सेको देख्दा लाग्ने फेरि पनि त्यही नै हो— यिनीहरूको आफ्नो भन्ने कुनै आदर्श छैन ।

यो वर्गको चरित्र केलाउँदा परिदृश्य निराशाजनक देखिन सक्छ । तर सकारात्मक निष्कर्ष के हो भने यो वर्गले राष्ट्रिय मुद्दालाई डोर्‍याउने हैसियत राख्दैन । यसले प्रगतिशील, समावेशी, उदार अजेन्डालाई ढिलो गराउन सक्छ तर रोक्न सक्दैन । कहिलेकाहीँ यथास्थिति पट्यारलाग्दो भयो भने केही मानिस पछाडि फर्कन खोज्छन् । पछाडि फर्काउन खोज्नेहरू सक्रिय हुन्छन् । तर अन्त नगई नेपालकै इतिहास हेरे हुन्छ, अगाडि बढ्ने झिल्का नै दुई–चार वर्षमा फेरि विस्तारित भइहाल्छ । राजनीतिक दलहरू आफू असान्दर्भिक हुने डरले फेरि लुरुलुरु फर्किन बाध्य हुन्छन्, २०६२–६३ मा जसरी । र, त्यति बेला नारा लगाउन आउने फेरि तिनै हुनेछन् जो अहिले अनुदार, असमावेशी नेताका पिछलग्गु भएका छन् । किन आउनेछन् भने तिनीहरूको त्यति बेला पनि आफ्नो केही हुनेवाला छैन । तिनीहरूका लागि सोचिदिन त्यति बेला अर्को कोही नयाँ आएको हुनेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७८ ०७:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाली वामपन्थीको मनोविश्‍लेषण, सप्रेम

नेताहरूलाई लागेको हुन सक्छ— जनताको मुक्तिका लागि त्यत्रो बलिदान गरेर आएको व्यक्तिले कसरी राजनीतिलाई पेसा ठान्न सक्छु ? कालो र सेतो छुट्याउने विवेकको दृष्टि नै बिस्तारै यसरी कमजोर भएको हुन्छ, भ्रष्टाचारीले पनि आफू भ्रष्ट छु भनेर विरलै स्विकार्छ ।
विष्णु सापकोटा

टुटफुटका नरोकिने शृंखलाले त्यसै मर्माहत भएको नेपाली वामपन्थी पंक्तिलाई यस्तो बेला धेरै कडा प्रश्न सोध्नु पनि गैरमाक्र्सवादी अन्यायजस्तो लाग्न सक्छ । पूरै पथभ्रष्ट भइनसकेकामध्ये धेरै वामपन्थी दलका औपचारिक बन्धनमा भन्दा बरु बुद्धिजीवी समुदाय र अन्यत्र बाहिरै होलान् ।

माक्र्सवादी हुनुका नाताले तिनले आत्मामा विश्वास नगर्लान्, तैपनि त्यस्तो पंक्तिका केही पंक्तिकारका आत्मीय मित्र पनि छन् । नेपालमा आफू वामपन्थी नै हुँ भनेर आफैंसँग प्रतिबद्घता गरेर बाँच्नु कति कठिन काम होला भन्ने अनुमान गर्दा पनि त्यसै सहानुभूति जाग्छ । जो आफू हुँदै होइन, आफू त्यही नै हुँ भन्ने विभाजित व्यक्तित्व बोकेरै पनि समाजमा आत्मविश्वासका साथ बोलिराख्ने हिम्मत राख्न त फेरि वामपन्थी नै हुनाले सम्भव भएको हुनुपर्छ । यस्तो मनोवैज्ञानिक भारी बोकेर उभिएको समुदायलाई २०३२ सालदेखिको कोअर्डिनेसन केन्द्रको मूलधार नै विभाजित भएका बेला बौद्घिक रूपमा मात्र जिस्काउन पनि अलिकति सोच्नैपर्ने हुन्छ । एमाले बनेपछिका ३० वर्षमध्ये आधा समय त्यसको नेतृत्व गरेका माधव नेपाल र केपी ओलीको निकट अगाडिका अध्यक्ष झलनाथ खनालले पार्टीलाई विभाजन नै गरेको सन्दर्भ वामपन्थी शुभचिन्तकका लागि चिन्ताको विषयभन्दा पनि अरू नै बढी केही हुनुपर्छ । यस्तो बेला नेपाली वामपन्थी ग्रन्थिको मनोविश्लेषण गर्नुपर्ने कुरा प्रासंगिक त छ नै, तर यो सतर्कतासाथ सप्रेम गर्नुपर्ने घडी छ ।

आखिर कठोर हुने पनि किन ? लोकतान्त्रिक विचारधाराका मानिसजस्तै उनीहरू पनि यो देशलाई बदल्छु भनेरै आन्दोलनमा लागेका हुन् । समाजमा अन्याय देखेरै होमिएका हुन् बलिदानका निम्ति । ‘होलटाइमर’ हुन नसकेकाहरू पनि आफू जो जहाँ थिए त्यहीँबाट योगदान गर्छु भनेर लागेकै हुन् । त्यसमाथि, पंक्तिकारका लागि वामपन्थी कहिल्यै पराई लागेनन् । सबै हारेका (वा हराइएका, सर्वहारा) र उत्पीडित वर्ग/समुदायका लागि लड्ने उनीहरूको आदर्श सुन्दा ‘आहा, जीवन उत्सर्ग गर्न अर्को कुन उद्देश्य योभन्दा महान् होला र’ जस्तो कुनै बेला लागेकै हो । तर आफू जे हुँ भन्ठानिन्छ र वास्तविकतामा आफू जे हो, त्यहीबीचको असीमित अन्तरिक्षमा नेपाली कम्युनिस्टहरूको आम चरित्रको विरोधाभासको कथा लुकेको छ । आफ्नै युवावस्थादेखिका आस्था र अनास्थासँग जोडिएका अनुभव र संसर्गले गर्दा पनि होला, जसले आफूलाई आजीवन (आफ्नो सांस्कृतिक चरित्र अर्कै भइसक्दा पनि) वामपन्थी नै हुँ भन्ठान्छ, उसको मनोभाव परीक्षण गर्ने उत्सुकता पंक्तिकारमा तीन दशकदेखिको हो ।

कोही व्यक्ति आचरण र सिद्धान्त दुवैमा वामपन्थी रहन छाडिसकेको छ तर पनि उसले आफूलाई वामपन्थी नै किन भनि/मानिरहेको हुन्छ ? के साँच्चै उसले आफू वामपन्थी बाँकी नरहेको थाहै नपाएर होला त ? हो, उसले त्यो थाहै पाएको हुँदैन । आन्दोलनमा लाग्नेहरू प्राय: तन्नेरी छँदै त्यता होमिएका हुन्छन् । कतिलाई व्यक्तिगत उत्पीडनको अनुभवले त्यता जोडेको होला, कतिलाई अग्रजको प्रेरणाले । तर जब ऊ प्रशिक्षित हुन थाल्छ, उसले के दीक्षा पाउँछ भने, समाजमा जुन अन्याय–उत्पीडन छ त्यसलाई फेर्न क्रान्ति गर्नुपर्छ । र त्यो क्रान्तिमा उसको ठूलो योगदान हुनेछ । यसरी सुरु त राम्रै आशयका लागि भएको हुन्छ । तर त्यो प्रक्रियामा के भइदिन्छ भने, त्यसरी संगठित हुनेहरूमा आफूहरू उत्पीडितको मुक्तिदाता हौं भन्ने मनस्थिति हुर्कंदै जान्छ । अर्थात्, आफू त एक विशेष मान्छे हो जसले व्यक्तिगत जीवन अरूका लागि बलिदान गर्दै छ । बलिदान गरेको पनि साँचो हो, जेलनेल सबै यथार्थ हो । तर त्यो प्रक्रियामा उसले आफूलाई अर्कै ‘पेडस्टल’ मा पुर्‍याइसकेको हुन्छ । उसले सोच्न थाल्छ— समाजप्रति मेरो जिम्मेवारी अरूको भन्दा विशेष छ । लोकतन्त्रवादी, पुँजीवादी, शोषक सामन्त, धार्मिक आदि सबै मान्छे समाजका लागि खराब हुन् । ऊ र उसका सहयोद्घा कामरेड मात्र असल मान्छे हुन् ।

नेपालमा खुला राजनीति सुरु भएकै दशकौं भइसक्यो । अरू ‘खराब’ सँग व्यक्तिगत संगत भएकै वर्षौं भइसक्यो । आफू पथभ्रष्ट भएकै वर्षौं भइसक्यो । तर सुरुका दिनमा अरू खराब हुन् भन्ने यति गहिरोसँग प्रशिक्षित गरिएको थियो कि माथिका सबै कुराका बावजुद अधिकतम वामपन्थीहरूमा अझै त्यही मनोविज्ञान देखिन्छ । कोही मान्छे लोकतान्त्रिक कित्ताको हो भने ऊ त एक हिसाबमा खराब वा खतरनाक मान्छे हो । समाजका लागि आफू नै खतरा भइसकेको चेत आफैंसँग छैन । वर्षौंपहिले आफू मुक्तिदाता र अरू दुस्मन हुँदाको चेतले अहिले पनि खाइरहेको छ । त्योसँगै, आफू वामपन्थी भएका कारण उसले गरेका सबै कुरा जनताका लागि मात्र हुन् भन्नेमा ऊ भित्रैदेखि आश्वस्त हुन्छ । त्यस क्रममा ऊ भ्रष्ट पनि हुन्छ । तर उसले साँच्चै सोच्न थालिसकेको हुन्छ— यो सबै उसले अझै पनि क्रान्तिका लागि गरेको हो । उसले सबै भौतिक सुखसुविधा भोग गर्न थाल्छ ताकि त्यो सम्पन्नताको सोफामा बसेर सर्वहाराको सेवा गर्न उसलाई सजिलो होस् । आफू युवा छँदै अरूको मुक्तिका लागि हिँडेको योद्धा हुँ भनेर हुर्केको मनोविज्ञानका कारण ऊ आफूले जे गरे पनि त्यो नैतिक नै हो भन्ठान्छ । नत्र पुष्पकमल दाहाललाई बदनाम ठेकेदारको विलासी घरमा अपारदर्शी तरिकाको आफ्नो बसोबासलाई जनताले कसरी हेरेका होलान् भन्ने थाहा नभएको होला र ? तर त्यो उनले सुनेको नसुन्यै गर्छन् किनकि नेपालमा अझै क्रान्ति गर्नु छ जसका लागि नेतृत्वले त्यक्तिको ठाउँमा बस्नु औचित्यपूर्ण छ ।

आफ्ना कतिपय राम्रै चिनजानका मान्छेहरू भ्रष्टाचारमा चुर्लुम्म डुबेको अख्तियारले नदेखे पनि हामी धेरैले आफ्नै वरपर देखेकै हुनुपर्छ । तर तिनीहरूले आफू भ्रष्ट भएँ भन्ने आत्मस्वीकारोक्ति गरेका हुँदा रहेनछन् । सम्बन्धित पात्रले मात्र होइन, उसको परिवारका चरित्रवान् सदस्यले समेत आफ्नो मानिस भ्रष्ट भएको थाहै पाएको हुँदो रहेनछ । किनकि जे गरिएको छ त्यो भ्रष्टाचार होइन भन्ने एउटा पारिवारीक भाष्य बनाइएको हुन्छ । ‘कहाँ यस्तोलाई भ्रष्टाचार भन्नु † हेर त उसको, त्यो पो हो भ्रष्टाचार † मेरो त मिहिनेत गरेको, अलिकति यताउता लिन्नँ भन्दा पनि त्यसै आएको मात्र हो ।’ भ्रष्टाचारीको यो प्रसंग निकालेको पनि कामरेडहरूकै कुरा गर्नका लागि हो । कामरेड त समाज सुधार्ने जिम्मा बोक्ने हिम्मत भएको विशेष मान्छे, राष्ट्रियताको पहरेदार, कट्टरपन्थीलाई ठीक पार्ने प्रगतिशील भन्नेजस्ता विशेषणले यसरी आफैं आभूषित भएको हुन्छ कि विदेशी खुफियासँग रातभर जे वाचा गरे पनि बिहान उठ्दा उसलाई साँच्चै त्यो देशको हितका लागि गरेको जस्तो लाग्छ । महिलाका अधिकारका बारेमा पूर्वमण्डले र आफ्नो विचारमा केही फरक छैन तर पनि राष्ट्रियता जोगाउन नागरिकतामा कडा प्रावधान राख्नैपर्ने अडानलाई उसले प्रगतिशील नै मानेको हुन्छ । अर्थात्, कोही व्यक्ति पथभ्रष्ट त्यति बेला भएको हुन्छ जति बेला उसले आफू पथभ्रष्ट भएँ भन्ने थाहा पाउने क्षमता नै गुमाएको हुन्छ । ओलीलाई साँच्चै किञ्चित् भ्रम नहोला, चितवनको ठोरीमा राम जन्मभूमिको अजेन्डा जगाउनु माक्र्सवादसम्मत छैन भनेर । जो वाम आन्दोलनका लागि चौध वर्ष जेल बस्यो, उसले पनि यस्तो गल्ती गर्न सक्छ ? अहिलेको समयमा जडसूत्रवादी भएर हुन्छ ?

लामो समय माधव नेपालको साथमा रहेका दोस्रो पुस्ताका ‘नेता’ हरू, जो केही महिनापहिलेसम्म ओलीको कदमलाई प्रतिगामी भनेर नेपालले भन्दा चर्को भाषण गर्थे, किन ओलीकै शरणमा गएका होलान् ? मनोवैज्ञानिक कोणबाट हेरियो भने यसमा पनि अचम्म मान्नुपर्ने केही छैन । अहिले उनीहरूलाई ओलीका त्यति बेलाका कदम प्रतिगामी नै थिएनन् भन्ने लाग्न थालेको हुन सक्छ । राजनीतिमा यत्रो ‘लगानी’ गरे, अब करिअर असुरक्षित देखेर ओलीसँगै आत्मसमर्पण गरेका हुन् भन्ने त बाहिरकाले देख्ने न हो । उनीहरूलाई लागेको हुन सक्छ— जनताको मुक्तिका लागि त्यत्रो बलिदान गरेर आएको व्यक्तिले कसरी राजनीतिलाई पेसा ठान्न सक्छु ? कालो र सेतो छुट्याउने विवेकको दृष्टि नै बिस्तारै यसरी कमजोर भएको हुन्छ, माथि भनेजस्तै, भ्रष्टाचारीले पनि आफू भ्रष्ट छु भनेर विरलै स्विकार्छ ।

शान्ति प्रक्रियाका मर्मका आधारमा परिवर्तनका मुद्दा आत्मसात् गर्ने वाम बौद्धिक र नागरिक समाजको तप्काका धेरै धारणा समान छन् । नेपालको वर्तमानमा अग्रगमन र प्रगतिशीलता के हो भन्ने मूल भावनामा वाम बुद्धिजीवी र लोकतान्त्रिकबीच दृष्टिकोणमा खासै अन्तर छैन । तैपनि लोकतान्त्रिक कित्ताका सदस्यसँग बढी हिमचिम भएर आफू बिग्रेको हुँ कि भन्ने ग्रन्थि कतिपय वाम बौद्धिकमा अझै देखिन्छ । अहिले धेरै वाम बौद्घिकहरू बीपी कोइरालालाई पढेर भित्रभित्र उनको ठूलो प्रशंसक भएका छन् । तर तुरुन्तै सोच्छन् जस्तो लाग्छ— ‘शिव शिव (अर्थात् माक्र्स) † यो पाप अब कसरी स्विकार्नु कि आफूले जिन्दगीभर बोकेको (बोकाइएको) ‘सत्य’ फगत एउटा भ्रम थियो । कम्युनिस्ट नेतृत्वमा यतिका धेरै सरकार बने, ३० वर्षमा; कुनै कम्युनिस्ट सरकार त्यस्तो देखियो जुन बीपीको ६० वर्षपहिलेको डेढवर्षे सरकारजति समाजवादी थियो ? आफ्ना निजी इच्छा–आकांक्षा, जीवनशैली सबैमा ऊ कुनै नवउदारवादीभन्दा फरक छैन । संगत तिनैको छ । तर पनि आफू जे भइसकेको छ, मनोविज्ञानले यसरी थिचेको छ कि म त त्यो होइन भनेर आफूलाई सधैं इन्कार गर्नुपरेको छ । प्रश्न पूरै अस्तित्ववादी तहमा पुगेको छ— म छु किनकि म वामपन्थी हुँ । म वामपन्थी हुँ, तसर्थ म अस्तित्वमा छु । निष्कर्ष के हो भने, उनीहरू जे भइसके त्यो उनीहरूलाई नै थाहा छैन । थाहा हुनेवाला पनि छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७८ २०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×