जोखिम टार्न सेतो छडी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जोखिम टार्न सेतो छडी

दृष्टिविहीनहरूको अत्यावश्यक साधन हो— सेतो छडी । दृष्टिविहीनहरूको जीवनलाई पूर्णता दिन र स्वतन्त्रताको प्राप्तिका निम्ति सेतो छडीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।
लक्ष्मणप्रसाद ज्ञवाली

अपाङ्गतालाई नेपाल सरकारले दस प्रकारमा विभाजन गरेको छ, तीमध्ये दृष्टिविहीनता एक हो । यसभित्र पनि विभिन्न समूह र उपसमूह छन् । सामान्यतया नेपालमा दृष्टिविहीनहरूलाई तीन प्रकारमा विभाजन गरिएको छ ।

पहिलो, पूर्ण दृष्टिविहीन जसले बत्ती बलेको समेत देख्दैन । अर्थात्, उज्यालो–अँध्यारो पनि छुट्याउन नसक्ने व्यक्तिहरू यस वर्गमा पर्छन् । दोस्रो थरीले बत्ती बलेको मात्र देख्न सक्छन्, तर उनीहरूलाई पनि पूर्ण दृष्टिविहीनलाई जस्तै सहयोगी आवश्यक पर्छ । तेस्रो न्यून दृष्टियुक्त वर्ग, जसमा धेरै व्यक्ति पर्छन् । यस वर्गका दृष्टिविहीनहरूको प्रकृति एकअर्कासँग पटक्कै मिल्दैन, बाहिरबाट हेर्दा उस्तैउस्तै देखिए पनि ।

दृष्टिविहीनहरूको अत्यावश्यक साधन हो— सेतो छडी । दृष्टिविहीनहरूको जीवनलाई पूर्णता दिन र स्वतन्त्रताको प्राप्तिका निम्ति सेतो छडीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । सेतो छडीले उनीहरूलाई स्वतन्त्र र सुरक्षित रूपमा आवागमनका लागि सहयोग गर्छ । जो व्यक्ति पूर्ण दृष्टिविहीन छन् उनीहरूलाई निर्वाध रूपमा सेतो छडी आवश्यक पर्छ ।

बत्ती बलेको मात्र देख्नेहरूले आफ्ना लागि तोकिएको मापदण्डका आधारमा बनाइएको सेतो छडी प्रयोग गर्नुपर्छ । फरक–फरक प्रकृतिको दृष्टिक्षमता हुने न्यून दृष्टियुक्तहरूका लागि पनि सेतो छडी उत्तिकै उपयुक्त हुन्छ । सेतो छडी लिएर यात्रा गर्ने व्यक्तिहरूप्रति समाजले अपमानजनक व्यवहार गर्न छाड्नुपर्छ । त्यस्ता व्यक्तिहरूप्रति हाम्रोजस्तो समाजको दृष्टिकोण सकारात्मक नभएको हुनाले नै गत शुक्तबार विश्व सेतो छडी सुरक्षा दिवस मनाइएको हो ।

बाहिरबाट अरूले हेर्दा कुनै पनि कमजोरी नभएको जस्तो देखिने व्यक्ति न्यून दृष्टियुक्त छ भने उसले सेतो छडी प्रयोग नगर्नु निकै जोखिम र हानिकारक हुन्छ । अरूले उसलाई देख्ने मानिसका रूपमा लिए पनि उसले सबै काम गर्न सक्दैन । यही कारण उसले समाजमा अनेक दुःख पाउनुपर्छ । धेरैले यस्ता व्यक्तिहरूलाई सामान्य रूपमा व्यवहार गर्दा उनीहरू मर्कामा परेका हुन्छन् । उनीहरूलाई दृष्टिविहीनहरूले पाउने सुविधाहरूसमेतबाट वञ्चित गरिएको हुन्छ । पूर्ण दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूले पनि उनीहरूको मर्का बुझ्न सकिरहेका

हुँदैनन् । पूर्ण दृष्टिविहीनहरूले न्यून दृष्टियुक्तहरूलाई देख्ने व्यक्तिका रूपमा लिई उनीहरूका समस्यालाई खासै महत्त्व नदिने गरेका हुन्छन् । देख्ने मानिसले पनि उनीहरूको सीमा बुझ्न सकिरहेका हुँदैनन् । उनीहरूको वास्तविक पहिचान नभएकैले यो सब भएको हो । यस्ता न्यून दृष्टियुक्तहरू आफ्नै कारणले मर्कामा परेका छन् । कतिपयले आफूलाई नदेख्ने व्यक्तिका रूपमा चिनाउन पनि नरुचाएको देखिन्छ । आफूमा रहेको कमजोरी ढाक्न खोज्नु एउटा कुरा हो तर यो ढाक्न नसकिने वास्तविकता हो । यो यथार्थलाई आत्मसात् नगर्दा उनीहरूलाई नै धेरै हानि भैरहेको हुन्छ ।

संसारमा सबै नदेख्ने व्यक्तिहरूको पहिचानका रूपमा सेतो छडीलाई लिइन्छ । सेतो छडीका माध्यमबाट पूर्ण दृष्टिविहीनहरूले सजिलै आफ्नो पहिचान दर्शाइरहेका हुन्छन् भने न्यून दृष्टियुक्तहरूलाई त्यस रूपमा चिनिएको हुँदैन । त्यहीकारण उनीहरूले हरेक ठाउँमा जोखिम मोलिरहनुपरेको हुन्छ । उदाहरणका लागि, हातमा सेतो छडी लिएर हिँडेको व्यक्ति रहेछ भने बाटो काट्ने समयमा उसले कुनै अवरोध व्यहोर्नुपरेको हुँदैन । तर न्यून दृष्टियुक्त व्यक्ति जसले पूर्ण रूपमा देख्न सक्दैन र हातमा सेतो छडी पनि छैन भने उसलाई विशेष गरी बाटोमा गरिने व्यवहार सामान्य मानिसलाई जस्तै हुन्छ । तर उसले सामान्य मानिसले जस्तो देखेर कुनै कुरा पहिचान गर्न सकेको हुँदैन । त्यसैले सबैखाले दृष्टिविहीनहरूले अनिवार्य रूपमा आफूलाई तोकिएको अवस्थाको सेतो छडी लिएर हिँड्ने गरेमा मात्र जीवन सुरक्षित हुन सक्छ ।

विशेषगरी भीडभाडमा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूलाई पर्ने समस्या कम गर्न सेतो छडीले मद्दत पुर्‍याउन सक्छ । हातमा सेतो छडी भएको व्यक्तिलाई आम मानिसले पहिचान गरी तदनुरूप व्यवहार गर्न सक्छन् । गाडीहरूले पनि सोही किसिमले व्यवस्थापन गर्न सक्छन् । विभिन्न सरकारी तथा अन्य निकायबाट प्रदान हुने कतिपय सेवाहरू पनि उनीहरूले पाउन सक्छन् । व्यक्तिसँग परिचयपत्र त होला तर त्यो औपचारिक रूपमा देखाए पछि मात्र थाहा हुन्छ । यदि हातमा सेतो छडी लिएर हिँड्नेको सीमाबारे सर्वसाधारण पनि जानकार हुन्छन् । त्यसैले दृष्टिमा केही कमी छ भने वा सामान्य अवस्था छैन भने निर्विवाद रूपमा जोकोहीले सेतो छडीको प्रयोग गरेर सम्भावित खतराबाट बच्नुपर्छ ।

अब पनि मानव विविधतायुक्त न्यून दृष्टियुक्ततालाई लुकाउन खोजियो भने हाम्रो जीवन झन्झन् जोखिम र खतरामा पर्दै जानेछ । भावनामा बगेर गरिने कुनै पनि व्यवहारले समस्या पहिचान गराउन सकेको हुँदैन । त्यसैले हरेक न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूले आफूमा रहेको न्यून दृष्टियुक्ततालाई मानव विविधताका रूपमा लिएर त्यसबाट उत्पन्न हुने अवरोध कसरी कति कम गर्न सकिन्छ सोबारेमा सचेत हुन जरुरी छ ।

नदेख्ने समस्या हुनु व्यक्तिको दोष होइन, तर त्यसलाई लुकाउन खोजियो र त्यसबाट कुनै जोखिम उत्पन्न भयो भने त्यसको जवाफदेही आफैंमा आउँछ । जोसुकैले पनि अपाङ्गतालाई मानव विविधताको एक रूपमा स्वीकार गरी कमजोरीबाट उत्पन्न हुने अवरोध कम गर्न अपनाउनुपर्ने सबै उपाय अवलम्बन गर्नतर्फ लाग्नुपर्छ । यसबारेमा आफूमा रहेको कमजोरीलाई कुण्ठाका रूपमा बढ्न दिनु हुँदैन ।

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७८ ०७:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अपांगता क्षेत्रमा कर छुट

लक्ष्मणप्रसाद ज्ञवाली

सबैजसो सानातिना कर्मचारी, शिक्षकहरूले वार्षिक रूपमा करकट्टी गर्ने समय हो यो । निजामती क्षेत्रको आफ्नै व्यवस्था भए पनि विशेष गरी विद्यालयमा राज्यले समुचित लेखा व्यवस्थापनका निम्ति सबैतिर जनशक्तिको व्यवस्था गर्न सकेको छैन ।

यसैले गर्दा शिक्षकहरूको करकट्टी सम्बन्धमा अन्योल हुने गरेको छ । राज्यले आयकरमा सहुलियत दिएका व्यक्तिहरूको कर कसरी कट्टी गर्ने भन्नेबारे शिक्षकहरूको गुनासो सुनिने गरेको छ । महिला, कूटनीतिक क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारी तथा दुर्गम क्षेत्रका करदाता लगायतका तुलनामा अपांगता भएका व्यक्तिहरू सबैभन्दा धेरै मारमा परेका छन् । विद्यालयमा लेखा हेर्ने व्यक्तिले कर गणना गर्नयोग्य रहेको अवस्थामा बाहेक सबैको १ प्रतिशतका दरले औसतमा करकट्टी गरिदिने प्रचलन देखिन्छ । कुनै–कुनै विद्यालयमा भने करको नियमानुसार नै गरिएको पनि छ ।

अपांगता भएका व्यक्तिहरूको मात्र कुरा गर्नुपर्दा, आयकर ऐन–२०५८ (संशोधनसहित) को अनुसूची १ दफा १ को उपदफा (१०) मा स्पष्टतः भनिएको छ, ‘यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए पनि कुनै बासिन्दा प्राकृतिक अपांगता भएको रहेछ भने उपदफा १ को खण्ड (क) वा दम्पतीका लागि उपदफा (२) को खण्ड (क) मा उल्लिखित रकमको पचास प्रतिशत थप रकम करयोग्य आयबाट घटाई बाँकी रहने रकममा मात्र यस दफाबमोजिम करको गणना गरिनेछ ।’ तर सम्बन्धित कर्मचारीलाई कर गणनासम्बन्धी पूर्ण ज्ञान नहुँदा अपांगता भएका व्यक्तिहरू राज्यले दिएको यो सुविधा उपयोग गर्नबाट वञ्चित हुने गरेका छन् । हामी कानुनमा उल्लेख भएका यस्ता कैयौं सुविधा लिनबाट वञ्चित भइरहेकै छौं । शिक्षकहरूको त यो अवस्था छ भने अन्य सर्वसाधारणले आफ्नो अधिकार कति उपभोग गर्न सकेका होलान् ?

अहिले नेपालका सामुदायिक वा निजी विद्यालयमा गरी ४१५ जना नेत्रहीन शिक्षक कार्यरत छन् । ५५ प्रतिशत स्थायी र बाँकी अस्थायी शिक्षकहरू राज्यबाट पाएको महत्त्वपूर्ण सुविधाबाट वञ्चित रहनुपर्ने अवस्था हुनु दुर्भाग्यपूर्ण हो । हरेक नागरिकलाई सचेत बनाएर अधिकार उपयोग गर्न र कर्तव्य पालना गराउन सिकाउने शिक्षकहरू नै आफूले पाएको सुविधा उपभोग गर्न सचेत छैनौं भने अरूको के हालत होला ? नेत्रहीन नागरिकहरूले निजामती क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा समेत रहेर अन्यले सरह योगदान पुर्‍याइरहेका छन् । त्यस्ता व्यक्तिहरू त यस्ता सुविधा उपभोगबाट वञ्चित छैनन् होला, तर अधिकांश शिक्षकले समान्य अवस्थाका शिक्षकहरूसरह नै कर तिर्नुपरेको छ ।

यसमा सम्बन्धित शिक्षकको मात्र नभई विद्यालयको पनि कमीकमजोरी देखिन्छ । कुन शिक्षकले के सुविधा पाउने हो, सोको जानकारी तत्क्षेत्रमा कार्यरत व्यक्तिले राख्नुपर्छ । कानुनको अनभिज्ञता क्षम्य हुँदैन भन्ने विश्वव्यापी मान्यतालाई कसैले पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । नेत्रहीन शिक्षक मित्रहरूले पनि आफूले वार्षिक रूपमा कति कर तिर्नुपर्छ, तलबभत्ताबाट कति कर कट्टी गरिएको छ भन्नेबारे जानकारी लिने गर्नुपर्छ । कानुनले तोकेभन्दा बढी कर कट्टी हुँदै आएको रहेछ भने सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराइहाल्नुपर्छ ।

देशले नागरिकहरूलाई हरेक क्षेत्रमा सहुलियतको प्रावधान नगरेको होइन । कैयौं विकसित मुलुकसरह हाम्रो देशको कानुनमा यस्तो व्यवस्था गरिएको छ । तर त्यसको उचित कार्यान्वयनको अभाव रहिरहेकै छ । चाहे विद्यार्थीहरूले पाउने छात्रवृत्तिमा होस् वा शिक्षकले पाउने करछुट, सम्बन्धित निकायको लापरबाही वा हेलचेक्य्राइँले गर्दा सरोकारवालाले आफू सुरक्षित भएको महसुस गर्न सकेका छैनन् । यसो हुनुमा राज्यका निकायहरू पनि दोषी छन् ।

हाम्रो देशमा सेवा–सुविधाका प्रावधानहरू सजिलै राखिन्छन् तर तिनको कार्यान्वयन अति नै गाह्रो हुन्छ । कानुनमा लेखिएका कुराहरू आमजनले सजिलै उपभोग गर्न सकेका हुँदैनन् । हाम्रा विधायकहरू कानुन निर्माणमा उदार देखिन्छन् तर कार्यपालिकीय अधिकार प्रयोग गर्ने निकायमा रहेका व्यक्तिहरूले यसलाई जटिल बनाइरहेका हुन्छन् । स–साना कुराको कार्यान्वयनका लागि पनि व्यक्तिहरूले अदालतको सहारा लिनुपर्ने अवस्था धेरै छ ।

अपांगताका क्षेत्रमा त यो अवस्था अन्य क्षेत्रका तुलनामा झन् धेरै छ । सबै प्रावधान सहजै कार्यान्वयन गरिने हो भने यो वर्ग अझै सक्षम बन्न सक्ने थियो । चाहे निःशुल्क शिक्षाको सवाल होस् वा निःशुल्क उपचार, कानुनमा लेखिएका कुरा राज्यले कार्यकारी निकायबाट कार्यान्वयन गराउने प्रयत्न गरेको देखिँदैन । हरेक कुरा राजनीतिक सवालले ओझेलमा पारेको हुनाले अपांगता भएको वर्ग बढी पीडित भइरहेको छ । अपांगताका क्षेत्रमा कार्यरत संघ–संस्थाले पनि यसमा खासै ध्यान केन्द्रित गर्न सकेका छैनन् । एड्भोकेसीको पाटो अलि कमजोर हुँदै गएको छ ।

जति सार्वजनिक सवारी साधनमा आरक्षण गरिएका सिटहरू उपभोग गर्न सजिलो छ, सवारी भाडा छुट लिन सजिलो छ, त्यसको सयौं गुणा बढी गाह्रो कानुनमा तोकिएको कर छुट पाउनमा छ, विश्वविद्यालयमा तोकिएको निःशुल्क शिक्षाको सुविधा पाउनु गाह्रो छ, अस्पतालमा पाइने सुविधा लिन त्यति नै अप्ठ्यारो छ । त्यस्ता ओहोदामा आसीन व्यक्तिहरू चेतनास्तरमा या त कमजोर छन् या उनीहरूको मनोवृत्ति अपांगता भएका व्यक्तिहरूका पक्षमा सकारात्मक छैन । माथिल्लो तहमा बसेर निर्णायक भूमिका खेल्ने व्यक्तिहरूले अपांगता भएका व्यक्तिहरूका अधिकार कार्यान्वयनमा देखाएको उदासीनता दुर्भाग्यपूर्ण छ ।

आम नेत्रहीन शिक्षक मित्रहरूले कानुनद्वारा पाउने सबै सेवा, सुविधा, अधिकारजस्ता पक्षहरूमा विशेष ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । कानुनले निर्धारण गरेका अधिकार, नीतिले निर्दिष्ट गरेका व्यवस्थाहरूप्रति निकै चनाखो हुनुपर्छ । अहिले सबै क्षेत्रमा करको मिलान गर्ने, तिर्न बाँकी हुनेले चुक्ता गर्नेसमेत बेला भएकाले यसबारे केही सचेत हुनुपर्ने र अन्य साथीलाई जानकारीसमेत गराउनुपर्ने बेला भएको छ । कसैले अटेर गरी सुविधाबाट वञ्चित गराउने कुचेष्टा गर्न खोज्छ भने उसलाई कानुनी कठघरामा समेत पुर्‍याउनुपर्ने हुन सक्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७८ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×