महिलाको मानसिक स्वास्थ्य- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महिलाको मानसिक स्वास्थ्य

बच्चा जन्मिएपछि ७० प्रतिशत महिलामा यो समस्या देखिन सक्छ र धेरैजसोलाई बिस्तारै ठीक हुँदै पनि जान्छ । यस्तो बेलामा कतिपय महिलाले बच्चालाई दूध नखुवाउने, बेवास्ता गर्नेजस्ता व्यवहार पनि गर्न सक्छन् ।
अरुणा उप्रेती

महिला स्वास्थ्यको छलफल प्रायः प्रजनन स्वास्थ्यमा केन्द्रित हुन्छ, त्यसमा पनि प्रजनन उमेर (१५–४९ वर्ष) का महिलाबारे बढी चर्चा गरिन्छ । यो उमेर समूहभन्दा अघि र पछिको प्रजनन स्वास्थ्यको विषयले पनि खासै प्राथमिकता पाउँदैन । महिलाका ठूला स्वास्थ्य समस्यामध्ये मानसिक समस्या पनि एक हो । तर, यसले त्यति महत्त्व पाएको देखिँदैन । 

मानसिक स्वास्थ्य समस्या सबै उमेरका महिलामा हुन सक्छ । सामान्य अवस्थामै पनि प्रायः रजस्वला सुरु हुन लागेका किशोरीहरूमा यस्तो समस्या देखा पर्छ । त्यसै गरी प्रजनन उमेरका र रजोनिवृत्ति भइसकेका महिलाहरूमा पनि शारीरिक तथा आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक, सांस्कृतिकलगायत कारण मानसिक समस्या भएको हुन्छ । कतिपय अवस्थामा मानसिक समस्याले नै शारीरिक समस्या उब्जाइरहेको हुन्छ । शारीरिक अवस्था कमजोर भएपछि पनि मानसिक समस्याहरू आइरहेका हुन्छन् । सामाजिक बन्धनहरू, घरायसी समस्या, कामको बोझ र तिनलाई धान्न नसक्दा अनि शरीरका रयासनहरूमा परिवर्तन आउँदा पनि यस्तो समस्या हुन सक्छ ।

मानसिक तनावका कारण किशोरीहरूमा आत्महत्या गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । र, यस्ता आत्महत्याका घटनालाई प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा लुकाउने गरिन्छ । फलस्वरूप, यसको यकिन तथ्यांक बाहिर आउँदैन । यसरी आत्महत्या बढ्नुका पछाडि बढ्दो महिला मानसिक समस्या मुख्य कारण हो । मैले पछ्याएको केहीअघिको एउटा घटनाले पनि यही भन्छ, जसमा किशोरीको आत्महत्या लुकाइएको थियो । ती किशोरीको प्रेमसम्बन्ध रहेछ । उनले विवाहको प्रस्ताव राखिन् तर प्रेमी केटाले उमेर नभएको भन्दै केही वर्ष पर्खन आग्रह गरेछ । ती किशोरीले यसलाई अर्कै अर्थमा बुझिछन् । उनलाई अपमानित महसुस भएछ । यसबाट उत्पन्न तनाव व्यवस्थापन गर्न नसक्दा उनले आत्महत्या गरिन् । तर, परिवारले बेइज्जतीको डरले आत्महत्यालाई बिरामी भएर मृत्यु भएको भनेको थियो ।

महिनावारी सुरु हुनुअघि साना कुरामा झर्को लाग्ने, दिक्क लाग्ने, बोल्न मन नलाग्नेजस्ता समस्या देखा पर्छन् । तर, यस्ता समस्या दुई–चार दिनपछि आफैं हराउँछन् । रजोनिवृत्ति भएपछि पनि धेरैजसो महिलालाई यस्तै समस्या देखा पर्छ । परिवारले यो बुझेर सोहीअनुसार व्यवहार गर्न सक्नुपर्छ । यस्तो समस्या लामो समय रहेमा उपचार गनुपर्ने हुन्छ । रजोनिवृत्तिपछि देखा पर्ने मानसिक समस्या प्रायः शरीरमा भएका हर्मोनको गडबडीले हुने गर्छ ।

उपचार तथा परामर्शले यस्ता समस्या समाधान गर्न सकिने भए पनि विविध कारणले गर्दा महिलाहरू उपचार गराउँदैनन् । यस उमेरमा महिलाहरू प्रायः सासू बनेका हुन्छन् । रजोनिवृत्तिका कारण उनीहरूमा आएको झर्किने, रिसाउने, चिडचिडाहट हुने बानीलाई नेपाली समाजमा प्रायः सासूले बुहारीलाई कज्याएको वा सास्ती दिएका रूपमा लिने गरिन्छ । यो सन्दर्भलाई बुझ्ने हो भने धेरै समस्या सामान्य बन्छन् ।

कतिपय महिलालाई गर्भवती अवस्थामा दिग्दारी, खिन्नता, तनाव, डर लागेजस्तो हुने हुन्छ । त्यस्तै कतिपय महिलालाई बच्चा पाएपछि हुने एक प्रकारको मानसिक समस्या ‘पोस्टपार्टम डिप्रेसन’ हुन्छ । शिशु जन्मेपछि शरीरमा हर्मोनको मात्रामा घटबढ भइरहन्छ । बच्चा पाएपछि महिलामा बच्चाको स्याहारसुसार गर्ने, दूध खुवाउनेलगायत जिम्मेवारी थपिन्छ । यस्तो बेला महिलालाई मद्दत गर्ने र ढाडस दिने कोही भएन भने झन् धेरै समस्यामा पर्न सक्छन् । घरकै समझदारी र सहयोगले यस्ता समस्या समाधान गर्न सकिन्छ । हाम्रो संस्कृतिमा सुत्केरी महिलालाई स्याहार्न विशेष व्यवस्था गरिएको हुन्छ । उनलाई भिन्नै कोठामा राखेर सुत्केरी मसला खुवाउने, घाममा राखेर बच्चा–आमालाई तेल लगाइदिने गरिन्छ । यी राम्रा चलनले महिलालाई धेरै मद्दत गर्छ । तर विविध कारणले कतिपय महिलाले परिवारबाट राम्रो सहयोग पाउँदैनन् । यसो हुँदा समस्या बढ्दै जान सक्छ र लामो समयसम्म रोगकै रूपमा रहिरहन्छ । यस्तो बेला उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ । तर, नेपाली समाजमा यसलाई रोगका रूपमा लिएर उपचार गर्ने प्रवृत्ति कमै छ । यसले महिलाहरूलाई पीडा दिइरहेको हुन्छ र यसको प्रभाव परिवारमा पनि परिरहेको हुन्छ ।

एक अध्ययनअनुसार, बच्चा जन्मिएपछि ७० प्रतिशत महिलामा यस्तो समस्या देखिन सक्छ र धेरैजसोलाई बिस्तारै ठीक हुँदै पनि जान्छ । यस्तो बेलामा कतिपय महिलाले बच्चालाई दूध नखुवाउने, बेवास्ता गर्नेजस्ता व्यवहार पनि गर्न सक्छन् । मानसिक समस्याका कारण यस्तो व्यवहार देखाउँदा घरका सदस्यहरूले ‘यो त अल्छी रहेछ, कस्तो बच्चाको पनि वास्ता नगर्ने, कस्ती आमा रहेछ’ भनेर टिप्पणी गर्ने गर्छन् । यसले महिलालाई झन् समस्या पर्न सक्छ । यस्तो बेला सकेसम्म शारीरिक र मानसिक रूपमा सहायता गर्ने, सुत्नका लागि समय दिने, दूध खुवाउन गाह्रो हुँदा मद्दत गर्ने गरेर समस्या समाधान गर्नुपर्छ ।

केही वर्षअघि एक मानसिक रोग विज्ञले आफ्नो अनुभव सुनाएका थिए । उनका अनुसार झापामा एक महिलालाई बच्चा पाएपछि पोस्टपार्टम डिप्रेसन भएछ र ‘म त गंगा हुँ, यो मेरो छोरोलाई लगेर नदीमा बगाइदिनू’ भन्न थालिछन् । अनि घरका सदस्यहरूले तुरुन्त मानसिक रोग विशेषज्ञकहाँ लगी उपचार थालेपछि उनको समस्या समाधान भएको रहेछ । उनलाई ६ महिनासम्म औषधि उपचार गर्नुपरेको थियो रे ।

आर्थिक तथा पेसागत कारण पनि कतिपय नेपाली महिलामा मानसिक समस्या देखा परिरहेको छ । नेपाली महिला खाडी मुलुकलगायतमा कामका लागि जाने क्रम बढेको छ, अचेल । यस्ता महिलामा पनि मानसिक समस्या निकै बढेको पाइएको छ । तलब नपाउनु, बस्ने–खाने राम्रो वातावरण नहुनु, पासपोर्ट पनि खोसेर राखिदिनु, परिवारबाट टाढा रहनु, सामाजिक–सांस्कृतिक भिन्नताजस्ता कारण उनीहरूमा मानसिक तनाव भइरहेको छ । कतिपय महिला विकसित देशमै गएर पनि आफ्नो बाल्य पृष्ठभूमिका कारण मानसिक समस्यामा परेको पाइएको छ । अमेरिकामा आफ्नो पतिसँग चार वर्षदेखि बसिरहेकी एक महिला कमजोर आत्मविश्वासका कारण एक्लै बाहिर जान सक्दिनन् । उनका श्रीमान्ले यताउति जाऊ, मानिससँग भेट, मोटर चलाउन सिक, कतै सानोतिनो काम गर भन्दा पनि उनी मान्दिनन् । यसको कारण खोज्दा, उनले आफूलाई सानैदेखि घरबाहिर निस्कन कडाइ गरिएको, अभिभावकले बाहिर निस्के हातखुट्टा काटिदिन्छु भनेको, विद्यालयभन्दा टाढा कतै जान नदिएको र समयमा घर नआउँदा पिटाइ खाएकाले बाहिर जाने आँट नभएको बताएकी थिइन् । बाल्यकालमा दिइएको मानसिक र शारीरिक यातनाले गर्दा ५० वर्षपछि पनि उनमा आत्मविश्वास हराएको छ । उनी परिवारमै बोझजस्तो बन्न पुगेकी छन् ।

नेपालमा मानसिक रोग लागेका महिला वा पुरुषलाई एकातिर भूत लागेको भनेर धामी–झाँक्री देखाएर फुकफाक गर्ने चलन छ, अर्कातिर यो रोगको उपचार गर्न मानसिक रोग विशेषज्ञकहाँ जाने क्रम बढ्दैँ छ । सेवा दिने स्वास्थ्य संस्थाको संख्या पनि बढ्दो छ । विश्व स्वास्थ्य संघले मानसिक स्वास्थ्यको समस्यालाई उठाउन थालेपछि यसलाई पनि स्वास्थ्यको एक महत्त्वपूर्ण अंगका रूपमा हेरिन थालेको छ ।

तर, अरू रोगजस्तो देखिने नभएकाले महिलाको मानसिक समस्याको उपचारतिर त्यति ध्यान दिइन्न । यसलाई लुकाउने र बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले गर्दा महिलाहरूमा यो समस्या जटिल बनिरहेको छ । यसको समयमै उपचार नगर्दा जीवनको गुणस्तर नै कमजोर हुन्छ । ढिलो उपचार सुरु गर्दा निको पार्न झन् बढी समय लाग्ने हुनाले, छिट्टै गर्नुपर्छ । परिवार, समाज र राज्यले पनि यस समस्यालाई बुझ्ने र समाधान गर्नेतिर प्रयास गर्नु जरुरी छ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ ०८:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साफ च्याम्पियनसिप : भारतलाई उक्साउँदै अल्मुताइरी

भारतीय प्रशिक्षक भन्छन्, ‘नेपालको सामना गर्दा हाम्रा लागि जित निकाल्नुबाहेक अन्य विकल्प हुने छैन’
हिमेश

माले, माल्दिभ्स — अब्दुल्लाह अल्मुताइरीले सकिएको प्रि–म्याच कन्फ्रेन्सलाई ‘पख’ भन्दै रोके र आफ्नो एउटा भनाइ बाँकी रहेको बताए । उनले भने, ‘के हुने हो मैदानमै हेरौं । सुनेको भन्दा देखेकोमै विश्वास गरौं । यो सन्देश कोही विशेषका लागि हो । हामीले उत्तर दिने भनेको मैदानमै हो, कुरा गरेर होइन ।’

साँच्चै यो सन्देश कसका लागि हो त ? प्रशिक्षक अल्मुताइरीले खुलाउन चाहेनन् । उल्टै थपे, ‘यो सन्देश जसका लागि हो, उसले पक्कै हेर्नेछ, सुन्नेछ ।’ साफ च्याम्पियनसिप २०२१ मा नेपालले आइतबार छिमेकी भारतको सामना गर्दै छ । त्यसअगाडि आयोजक तथा डिफेन्डिङ च्याम्पियन माल्दिभ्सले श्रीलंकाको सामना गर्नेछ । राउन्ड रोबिनका आधारमा चलिरहेको प्रतियोगिताको ‘म्याच डे फोर’ का खेलले फाइनल पुग्ने टिमको निर्णय गर्न सक्नेछ । यदि गरेन भने पनि कस्तो स्थितिमा को जान्छ, त्यसको त पक्कै निर्णय गर्नेछ । त्यसको ठीकअगाडि भने नेपाल नै फाइनल प्रवेशमा बलियो प्रत्याशी रहेको छ ।

नेपालको २ खेलबाट ६ अंक जोडेको छ । टोली शीर्षस्थानमा छ । तर, नेपालका प्रशिक्षक अल्मुताइरी मान्छन्, दुई जितले केही पनि गर्दैन । नेपाली समर्थक त्यसमै धेरै खुसी हुन आवश्यक छैन, खासमा संयमित हुनुपर्छ । त्यसमाथि प्रतिद्वन्द्वी अरू होइन, भारत रहेको छ । अल्मुताइरीले भनेका छन्, ‘भारत निकै बलियो टिम हो । भारतीय फुटबलको इतिहास समृद्ध छ । भारत र नेपालको फुटबलबीच तुलना नै हुन्न । भारतीय प्रशिक्षक र मेरो पनि तुलना हुन्न ।’

उनकै शब्दमा भन्दा भारतीय प्रशिक्षक इगोर स्टिमेक विश्वकप खेलेका खेलाडी हुन्, जबकि अल्मुताइरीले कुवेतका लागि एक खेल पनि खेल्न पाएनन् । त्यसैले माले नेसनल स्टेडियममा हुने खेलमा उनी नेपालको जितको सम्भावना एक प्रतिशतमात्र देख्छन्, बराबरी भने चार प्रतिशत । बाँकी ९५ प्रतिशत जितको सम्भावना भने भारतकै हो । उनी भारतीय फुटबललाई उच्च सम्मान गर्छन् । अल्मुताइरी भन्छन्, ‘तर, हामी भारतसँग पटक्कै डराउँदैनौं ।’

सायद उनी भारतीय प्रशिक्षक र खेलाडीलाई उक्साउन चाहन्छन् । ‘माइन्ड गेम’ खेलेर आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीमाथि दबाब सिर्जना गर्न चाहन्छन् । तर उनको त्यो अन्तिम सन्देश कसका लागि हो, त्यो

ठ्याक्कै छुटिँदैन । बरु नेपाली टोलीका कप्तान किरण लिम्बूले प्रस्ट बुझ्ने भाषामा भने, ‘नेपाली फुटबलकै सपना हो साफ च्याम्पियनसिप जित्ने । हामी त्यसका लागि बिस्तारै पाइला चाल्दै छौं । अबको खेल भारतविरुद्ध छ, त्यो एक अर्को महत्त्वपूर्ण पाइला हुनेछ ।’ उनले यो पनि भने, ‘नेपाली खेलाडीले कडा मिहिनेतले खेल्नेछन् ।’

भारतीय प्रशिक्षक स्टिमेक नेपालविरुद्धको खेलमा जित नै एकमात्र विकल्प मान्छन् र भन्छन्, ‘हामी प्रतियोगिताबाट बाहिरिएका छैनौं । स्पष्ट छ, हामी उपाधि जित्न आएका हौं । त्यसैले नेपालको सामना गर्दा हाम्रा लागि जित निकाल्नुबाहेक अन्य विकल्प हुने छैन ।’ उनले आफ्नो टिमको अहिलेसम्मको प्रदर्शनमा सन्तोष मान्ने ठाउँ नभएको सुनाउँदै भने, ‘अहिलेसम्मको प्रदर्शनमा हामी खुसी छैनौं ।’

कम्तीमा भारतीय खेलाडी ब्रेन्डन फर्नान्डेज मान्छन्, आफ्नो टिम एक प्रकारले दबाबमा छ । उनले केही चतुर्‍याँइपूर्वक उत्तर दिन चाहे र भने, ‘प्रत्येक खेल अगाडि सबै टिम दबाबमा हुन्छन् । दबाबबिनाको फुटबल खेल नै हुन्न । हामी पनि दबाबमा छौं, किनभने हामीले सुरुआती दुई खेलमा सोचेजस्तो खेल्न सकेका छैनौं ।’

नेपालले भारतलाई हराउने हो भने सिधा फाइनल पुग्नेछ । त्यसबाहेक अन्य नतिजामा पनि नेपालको फाइनल पुग्ने सम्भावना जीवन्त बाँकी रहनेछ । भारतको २ अंक छ । माल्दिभ्सको भने ३ अंक छ । यस्तै श्रीलंका ३ खेलबाट १ अंकमै सीमित छ । बंगलादेश ४ अंकसहित दोस्रो स्थानमा छ । श्रीलंका भने प्रतियोगितामा सहभागी पाँच टिममध्ये फाइनल पुग्ने समीकरणबाट बाहिरिइएको एक्लो हो । त्यसैले टिमका प्रशिक्षक समिर एलगिच मान्छन्, श्रीलंकामाथि कुनै प्रकारको दबाब छैन, त्यसैले खुलेर खेल्ने प्रयासमा हुनेछ । उनी भन्छन्, ‘खासमा भन्दा जति पनि दबाब हुनेछ, त्यो माल्दिभ्समै टाउकोमा हुनेछ । एक त माल्दिभ्स आयोजक हो, दोस्रो डिफेन्डिङ च्याम्पियन ।’

त्यसैले यी प्रशिक्षकको विचारमा माल्दिभ्सलाई श्रीलंकाको सामना गर्दा सजिलो हुने छैन । माल्दिभ्सका प्रशिक्षक अली सुजेन भन्छन्, श्रीलंकाविरुद्धको खेल सजिलो हुन्न । यसको एउटै कारण खेल दिउँसो हुनेछ, त्यसैले यो समय खेल्न सजिलो हुन्न । उनले भने, ‘खेल दिउँसो हुनेछ, त्यसैले यसको प्रभाव खेलमा धेरै रहनेछ ।’

उनले टिममा खास–खास खेलाडीमा चोटको समस्या रहेको सुनाए । ती सबै टिम चिकित्सकको सूक्ष्म निगरानीमा रहेको बताए ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×