मुटुलाई मुटुको सम्पर्कमा राखौं- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मुटुलाई मुटुको सम्पर्कमा राखौं

मानव जातिलाई एकअर्कासँग जोडेर राख्ने मुटुले नै हो । यो समाज मुटुकै कारण टिकेको छ । तसर्थ मुटुलाई सधैं मुटुको सम्पर्कमा राख्नु ज्यादै आवश्यक छ ।
अवनिभूषण उपाध्याय

संसारभरि लगभग ५२० मिलियन मानिस मुटु रोगले प्रभावित छन् । बर्सेनि १७.९ मिलियन मानिसको ज्यान मुटुसम्बन्धी रोगहरूकै कारण जाने गरेको छ । मुटु रोगको उपचार ज्यादै कठिन र खर्चालु हुने अनि धेरैजसो मानिसले यो धान्न नसक्ने भएकाले रोग लाग्नै नदिनु राम्रो उपाय हुन्छ ।

यही पक्षलाई ध्यानमा राखी विश्व मुटु संगठनका तत्कालीन अध्यक्ष एन्टोनी बाए डे लुनाले हरेक वर्ष मुटु दिवस मनाउने चलनको सुरुवात गरे । यो दिवस २०११ सम्म सेप्टेम्बरको अन्तिम आइतबार मनाउने चलन थियो, जुन अहिले सेप्टेम्बरकै २९ तारिखमा सरेको छ ।

मुटु रोग अब धनीहरूको वा विकसित देशहरूको रहेन, हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देश, गरिब देशहरूमा यो झन् बढ्दै गइरहेको छ । तैपनि मुटु रोगको एउटा राम्रो पक्ष छ, यसबाट बच्न सकिन्छ । धूमपान, मद्यपान, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मोटोपन, कम व्यायाम, धेरै तनाव, फलफूल नखाने बानी त्याग्न सके यो रोगबाट बच्न सकिन्छ भनेर पश्चिमा देशहरूले देखाइसकेका छन् ।

कोभिड र मुटु रोग

कोभिड–१९ ले मुटु रोगी समुदायलाई नराम्रो असर पारेको छ । कोभिडको कडा असर यही समुदायमा देखिने भएकाले यसप्रति समाजले विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ । विश्व मुटु संगठनले पनि कोभिडका कारण मुटुमा पर्ने प्रभावको अध्ययन छुट्टै कमिटी बनाएर गरिरहेको छ ।

कोभिडकालमा कति मुटु रोगीले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्न पाएका छैनन्, आफन्त र साथीभाइसँग भेटघाट भएको हुन सकेको छैन, शारीरिक व्यायाम पनि कम भएको छ । यस्तो परिस्थितिमा मुटु रोग झन् बढ्दै जान्छ । कोभिडबाट विजय पाउन मुटुसँग मुटुको सम्पर्क अनिवार्य छ । यही भएर यस पालिको विश्व मुटु दिवसले आफ्नो मुटु साक्षी राखेर कोभिडविरुद्ध खडा हुन आह्वान गरेको छ ।

कोभिडले आफूले गर्ने क्षतिबाहेक दीर्घरोगीहरूलाई, औषधि सेवन गरेर स्वास्थ्य ठीक राखिरहेकाहरूलाई झन् दुःख दिने गरेको छ । उच्च रक्तचाप र मधुमेह भएका मानिसलाई कोभिडबाट धेरै नराम्रो असर परेको छ । कोभिड लागे रक्तचाप घटबढ हुने, मधुमेहमा चिनीको मात्रा तलमाथि भइरहने जस्तो अस्थिरता आउँछ, जसले गर्दा उपचारमा कठिनाइ हुन्छ; बचाउनै नसकिने अवस्थासम्म पुर्‍याउँछ । हृदयाघात, एक्युट कोरोनरी सिन्ड्रोममा पनि यसले धेरै नकारात्मक असर पार्छ । हृदयाघातमा बढ्ने ट्रोपोनिन हर्मोन (जो मुटुको मांसपेशीमा असरका कारण बढ्ने गर्छ) कोभिडले गर्दा पनि बढ्ने गरेको पाइयो । हृदयाघातको उपचारका लागि गर्नुपर्ने कैयौं टेस्ट कोभिड हुँदा गर्न कठिनाइ हुन्छ ।

कोभिडका कारण हार्ट फेल्योरका बिरामीमा पनि नराम्रो असर देखिएको छ । साधारणतः हार्ट फेल्योरमा मृत्युदर २.३ प्रतिशत हुन्छ भने कोभिड भएकालाई यो १०.५ प्रतिशतसम्म बढ्न जान्छ, जुन ज्यादै ठूलो संख्या हो । बाथ मुटु रोगमा समेत यसको असर पाइएको छ । मुटुको चालमा कोभिडको असरले गर्दा सडेन कार्डियाक अरेस्ट (एकै चोटि मुटु बन्द हुने) हुन सक्छ । त्यस कारण कोभिड भएका बिरामीको मुटुको चालमा गडबडी देखियो भने विशेष ध्यान दिएर सघन उपचार कक्षमा चौबीसै घण्टा मनिटर गरेर हेर्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्तै, सुरुसुरुमा कोभिडले केटाकेटीलाई कम असर गर्छ भन्ने मान्यता थियो, जुन समयसँगै गलत साबित हुँदै छ । कोभिडका कारण केटाकेटीमा पनि मुटुको जटिल अवस्था देखिएको छ ।

यो कोभिडकालमा त्यसैले स्वास्थ्य जटिलता ननिम्तियोस् भनेर हात धुने, एकअर्काबीच आवश्यक दूरी राख्ने, मास्क लगाउने, सकेसम्म घरमै बस्ने, ज्यादै जरुरी काम भए मात्र सावधानीका उपाय अपनाएर घरबाहिर निस्कने गर्नुपर्छ । मुख र आँखातिर बेलाबेलै हात लैजाने बानी त्याग्ने, खोकी वा हाच्छ्युँ आएका बेला मुख ढाक्ने गर्नुपर्छ । यति गर्दा पनि केही बिसन्चो अनुभव भयो भने यथाशीघ्र चिकित्सकको परामर्श लिइहाल्नुपर्छ ।

मुटु रोगबाट बच्न

शारीरिक गतिविधि : हप्तामा कमसेकम पाँच दिन आधा घण्टा ठीकै खालको व्यायाम गरौं । कुनै खेल खेले पनि हुन्छ, नाचे पनि हुन्छ, मजाले हिँडे पनि हुन्छ । घरको काम गर्नाले पनि व्यायाम पुग्छ । सम्भव भएसम्म शारीरिक परिश्रम नै गर्ने बानी गरौं, भरसक लिफ्टको उपयोग नगरेर भर्‍याङको उपयोग गरौं । साइकल चढेर पुग्ने ठाउँमा मोटर नचढौं । सकिने व्यायाम गरौं । योग र ध्यान गरौं ।

धूमपान परित्याग : चुरोट छोड्नु स्वास्थ्य राम्रो पार्ने पहिलो कदम हो । २ वर्ष चुरोट छोडेपछि मुटु रोग धेरै घट्ने गरेको छ । चुरोट छोडेको १५ वर्षमा चुरोटै नखाएको मानिससरह स्वस्थ भइन्छ । अरूले खाएको चुरोटले पनि नराम्रो असर गर्ने भएकाले, सकेसम्म चुरोट खाने बानी लगाउँदै नलगाऔं, लागिहाले भने जतिसक्दो चाँडो छाडौं । आफूले मात्र कोसिस गरेर चुरोट खाने बानी हटाउन सकिएन भने विभिन्न निकायबाट आएका उपायहरू अपनाएर पनि चुरोट चाहिँ छोडौं । चिकित्सकको सहयोग लिएर भए पनि यो कुलतबाट टाढै बसौं ।

स्वस्थ खाना : गुलियो पेय पदार्थ छाडिहालौं, त्यसको सट्टा सफा पानी पिउने गरौं । मिठाइ खाने ठाउँमा फलफूल खाने चलन चलाऔं । सकेसम्म मुठीभरि अटाउने फलफूलहरू दिनको पाँच पटकसम्म खाने गरौं । फलफूल ताजा भए पनि हुन्छ, सुकाएको भए पनि हुन्छ । मद्यपान गर्दै नगरौं, गर्नैपरे आफ्नो शारीरिक अवस्था ख्याल राखी चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र पिउने गरौं । बजारिया पोके खानाभन्दा घरमै तयार पारिएको खाना खाने चलन चलाऔं ।

मुटु यस्तो अंग हो, जसले जीवनको सुरुवात गर्छ र अन्त्य पनि । हामी मानव जातिलाई एकअर्कासँग जोडेर राख्ने मुटुले नै हो । यो समाज मुटुकै कारण टिकेको छ । तसर्थ मुटुलाई सधैं मुटुको सम्पर्कमा राख्नु ज्यादै आवश्यक छ । कोभिड महामारीले पनि मानिस–मानिस सम्पर्क कति जरुरी रहेछ भनेर बुझाएको छ ।

(उपाध्याय वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७८ ०७:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मुटुलाई माया

यही अप्ठ्यारो समयमा मुटुलाई अरू बेलाको भन्दा बढी ध्यान दिन जरुरी छ । कोरोना भाइरसले मुटुको मांसपेशीको तन्तुभित्र छिरेर त्यसको बनावटै बिगार्छ । यही कारण कोभिड र मुटुरोगलाई तरबारका दुइटा धारजस्तो मानिन्छ ।
अवनिभूषण उपाध्याय

मुटुसम्बन्धी रोगका कारण संसारभरि हरेक वर्ष १ करोड ७९ लाख मानिसको मृत्यु हुन्छ । यो एक वर्षमा संसारभरि हुने मृत्युको ३१.५ प्रतिशत हो । यो तथ्यले मुटुको हेरचाह किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने  बताउँछ । मुटुरोगको उपचार ज्यादै महँगो हुने भएकाले हाम्रो जस्तो निम्न आय भएको मुलुकलाई यससम्बन्धी पूर्वाधार बनाउन निकै गाह्रो छ ।

त्यसकारण यो रोग लाग्न नदिनु नै उत्तम उपचार हो । विश्व मुटु दिवस सेप्टेम्बर २९ मा मनाइन्छ । यसपालि ‘मन लगाऔं, मुटु बचाऔं’ नाराका साथ मुटुसम्बन्धी जनचेतना बढाउन यो दिवस मनाइँदै छ ।

कोरोना महामारीले हाम्रो समाजलाई कस्तो अवस्थामा पुर्‍याउँछ भन्ने आकलन अहिल्यै गर्न कठिन छ । मुटुरोगीलाई कोभिडले अन्य रोगीको तुलनामा बढी असर गर्छ । कोभिड निको भइसकेपछि पनि मुटुमा यसको असर रहिरहन्छ भन्ने तथ्य थुप्रै अध्ययनले प्रस्तुत गरेका छन् । कोभिड र मुटुको सम्बन्धबारे थप अध्ययन हुन बाँकी नै छ । धेरै नयाँ कुरा बाहिर आइरहेका छन् । यही अप्ठ्यारो समयमा अरू बेलाको भन्दा बढी ध्यान मुटुलाई दिन जरुरी छ । कोरोना भाइरसले मुटुको मांसपेसीको तन्तुभित्र छिरेर त्यसको संरचनाको बनावटै बिगार्छ । यही कारण कोभिड र मुटुरोगलाई तरबारका दुइटा धारजस्तो मानिन्छ ।

मुटुलाई ठीक अवस्थामा राखे अन्य रोगबाट पनि बच्न सहज हुन्छ । अहिले कोरोनाका कारण बाहिर डुल्न गाह्रो भएकाले घरमै व्यायाम गर्नुपर्छ । मुटुको स्वास्थ्यका लागि हप्तामा पाँच पटक ३० मिनेट साधारण व्यायाम गर्दा हुन्छ । नाचगान, योग, ध्यान, खेलकुद र साइकल चढ्ने बानी उपयोगी देखिएको छ । अहिलेको अस्वाभाविक अवस्थामा आफ्नो र परिवारका सदस्यको स्वास्थ्यप्रति चनाखो हुनुपर्छ । सकेसम्म परिवारका सबै सदस्यलाई व्यायामका लागि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । मुटुसम्बन्धी जानकारी बटुलेर अरूलाई पनि बाँड्नु आवश्यक छ ।

हाम्रो मुटु एक दिनमा १,१५,२०० पटक धड्किन्छ । शरीरका ७५ ट्रिलियन तन्तुमा रगत पुर्‍याउँछ । रहनसहन, जीवनपद्धति स्वस्थ राखे मुटु स्वस्थ हुन्छ । त्यसपछि व्यक्ति, समाज र देशको स्वास्थ्य ठीक हुन्छ । उच्च रक्तचाप, रगतमा चिल्लो पदार्थको अधिकता, मधुमेह, धूमपान, अधिक मद्यपान, मोटोपन, शारीरिक व्यायामको कमी, फलफूलको कम सेवन, अनावश्यक चिन्ता, डिप्रेसन आदिका कारण मुटुरोग लाग्छ । यस्ता कारक तत्त्वबाट हामी बच्नुपर्छ । कुनै व्यक्तिले चाह्यो भने मुटुरोगलाई सहजै कम गर्न सक्छ । संस्थागत रूपमै जनचेतना बढाए झन् उत्तम । यो रोग अचेल युवा पुस्तालाई बढी लाग्न थालेको छ, जुन चिन्ताको विषय हो । समाजलाई चलायमान बनाउन युवाको बढी आवश्यकता पर्छ । युवाले परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी पनि वहन गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि यो अवस्थामा मुटुरोगले सतायो भने उसको परिवारलाई कति मानसिक, आर्थिक, सामाजिक भार पर्छ भन्ने कल्पनै गर्न सकिन्न । अन्य देशले नागरिकलाई स्वस्थ बनाउन निकै मिहिनेत गरेका छन् । र, मुटुरोगलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेस गरेका छन् । हामीले पनि चाह्यौं भने यो रोगलाई नियन्त्रण गर्न सम्भव छ ।

जन्मजात मुटुरोग, बाथबाट हुने मुटुरोग र हार्ट अट्याक मुख्य मुटुरोग हुन् । मुटुको मांसपेसीलाई जरुरतअनुसार रक्तसञ्चार नहुने अवस्थालाई हार्ट अट्याक भनिन्छ । जुन ठाउँमा रगत पुग्दैन या रक्तसञ्चार बन्द हुन्छ, त्यो ठाउँ मर्छ र यही मरेको अवस्थालाई इनफार्कसन भनिन्छ । माथि उल्लिखित मुटुरोगका कारक तत्त्वहरूबाट मुटुका धमनीहरू साँघुरिँदै जान्छन् अनि त्यहाँ रक्तप्रवाह कम हुन्छ । यो अवस्थालाई अल्प रक्त प्रवाह (इस्केमिया) भनिन्छ । त्यो प्रवाह पूरै रोकिएर हुने मुटु मांसपेशीको मृत्युले ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ ।

आफ्नै कोसिसबाट हामी यो रोगबाट छुटकारा पाउन सक्छौं । मुटुलाई साक्षी राखेर यसको रक्षा गर्ने प्रण हरेक व्यक्तिले गर्नुपर्छ । मुटुरोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ र उपाय घरमै छ भन्ने विषयलाई भुल्नु हुन्न । मुटुसम्बन्धी रोग लागिहाले पनि निराश र हताश हुनु हुन्न । यो रोगबाट बचाउन सक्ने पद्धतिहरू मुलुकमा उपलब्ध छन् । प्रायः सहरी क्षेत्रमा मुटुरोगको उपचार गर्ने प्रविधि छन् । कसरी यो रोगको रोकथाम, उपचार गर्ने भन्नेबारे सरकारी र गैरसरकारी क्षेत्रबाट काम भइरहेको छ । तर उपचारका लागि चाहिने प्रविधिलाई दुर्गम क्षेत्रमा पुर्‍याउन बाँकी छ । धेरै अस्पतालमा यो सेवा उपलब्ध हुन सकेको छैन । उपलब्ध भए पनि आममानिसको पहुँचबाहिर छ । यसबारे सरोकारवाला निकायले सोच्नुपर्छ । मुटु बचाउने महाभियानको थालनी छिटै गर्नुपर्छ ।

मुटुरोगको उपचारपछि पनि दैनिक जीवन राम्रोसँग चलाउन सकिन्छ । रोग लाग्नुअगाडिको भन्दा पछिको जीवन सप्रिएका उदाहरण प्रशस्तै छन् । धूमपान र मद्यपानको लत छुटेर धेरैको जीवनशैलीमा सुधार आएको छ । नियमित व्यायाम गर्ने र नुन/चिनी कम खाने बानी बसाल्नु अपरिहार्य छ । खुसीका साथ बसे, सकारात्मक सोच राखे मुटुको धड्कन ठीकठाक चल्छ । मुटुलाई माया चाहिन्छ ।

(उपाध्याय मुटु रोग विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७७ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×