बाबा विश्वकर्मा र जात कर्म- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बाबा विश्वकर्मा र जात कर्म

‘विश्वकर्मा’ शब्दलाई हीनताबोधका रूपमा लिनु सरासर गलत हो । सर्वप्रथम सर्वजित विश्वकर्माले आफ्नो नामका पछाडि राखेको र पछि आन्दोलनले स्थापना गरेको शब्द हो ‘विश्वकर्मा’ । यसलाई सगर्व आत्मसात् गर्नुपर्छ ।
रणेन्द्र बराली

हिन्दु धार्मिक परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष असोज १ गते धुमधामसँग ‘विश्वकर्मा’ पूजा गरिन्छ । कलकत्तालगायत भारतका ठूला सहरहरूमा त विश्वकर्मा बाबाका कलात्मक मूर्तिहरूको व्यापार नै अर्बौंको हुन्छ । ठूला कारखानाहरूले लाखौंलाखका मूर्ति अर्डर गरेका हुन्छन् ।

मूर्तिबजार नै विश्वकर्मा बाबाको आकृतिले झिलिमिली हुन्छ । मिठाई, प्रसादलगायत अन्य खर्चको हिसाब गरिसाध्य हुँदैन । त्यो पनि मात्र एक दिनका लागि । अर्को दिन भव्य गानाबजानाका साथ ठूला जलाशयमा लगेर मूर्ति विसर्जन गरिन्छ । यस्ता पर्वहरूमा गरिने तामझामरूपी संस्कारले नेपाललाई पनि अस्वाभाविक रूपले गाँजेको छ । नेपालमा पनि कागजको विश्वकर्मालाई भगवान् भनेर छातीमा त टाँसिन्छ, तर धातुका काम गर्ने जातका विश्वकर्मालाई भने अछुत भनेर विभेद गरिन्छ ।

विश्वकर्माको प्रादुर्भाव

विश्वकर्मा पुराणमा लेखिएअनुसार, ‘विश्वकर्मा देवकर्मी त्वष्टाका पुत्र हुन् । उनी सम्पूर्ण काममा निपुण थिए । इन्द्रपुरी, यमपुरी, कुवेरपुरी पाण्डवपुरी, शिवमण्डलपुरी सबै विश्वकर्माले नै संरचना गरेका थिए । प्रजालाई पालन र रक्षणका लागि विष्णुलाई सुदर्शन चक्र, शंकरलाई त्रिशूल र रामलाई ब्रह्मास्त्र उनैले बनाएर दिएका हुन् ।’ डा. स्वामी प्रपन्नाचार्यको लेखअनुसार, ‘२०२० सालभन्दा ५५ सय वर्षपूर्वदेखि नै सम्पूर्ण सृजना विश्वकर्माले गरेका थिए ।’ यसबाट के बुझिन्छ भने, मानव समाजको उत्पत्तिबाटै विभिन्न कालखण्डमा श्रमजीवी समुदायको एउटा हिस्साले चिरन्तन समाज विकासका क्रममा नयाँनयाँ आविष्कार र सृजना गरेर मानव जगत्लाई महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ । जसलाई बाबा विश्वकर्मा भनिन्छ, उनी ती सृष्टिकर्ता, सीप कला अक्किलका धनी श्रमजीवीहरूका नाइके हुन सक्छन् ।

पुराणमा विश्वकर्मालाई पाँच अवतारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । १. विराट् विश्वकर्मा— सृष्टिका रचयिता, २. धर्मवंशी विश्वकर्मा— महान् शिल्पविज्ञान विधाता प्रभातपुत्र, ३. अंगिरावंशी विश्वकर्मा— आदि विज्ञान विधाता वसुपुत्र, ४. सुधन्वा विश्वकर्मा— महान् शिल्पाचार्य विज्ञान जन्मदाता, र ५. भृंगुवंशी विश्वकर्मा— उत्कृष्ट शिल्प विज्ञानाचार्य शुक्राचार्यपुत्र । यसबाट के बुझिन्छ भने, विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न शिल्पी, आविष्कारकहरू प्रादुर्भाव भएका थिए । र उनीहरूले मानव समाज विकासमा विशेष योगदान पुर्‍याए । ‘प्राचीन वैज्ञानिक र वैमानिक ग्रन्थ’ शीर्षकमा स्वामी प्रपन्नाचार्य लेख्नुहुन्छ, ‘विश्वका जुनसुकै विकसित राष्ट्रले पनि कुनै न कुनै रूपमा प्रथम वैज्ञानिक विश्वकर्माको पूजा गर्छन् । हिन्दु धर्मअनुसार त विश्वकर्मा संसारको सबैभन्दा पहिलो वैज्ञानिक, पहिलो आविष्कारक, पहिलो इन्जिनियर हुन् । त्यसैले देवशिल्पी अर्थात् देवताको इन्जिनियर नाम पाएका थिए ।’

विश्वकर्मा को हुन् ?

मीमांसाशास्त्रीय व्याख्याताहरूका अनुसार विश्वकर्मालाई देवता, ऋषि, सृष्टिकर्ता, आविष्कारक, वैज्ञानिक, इन्जिनियर, शिल्पी आदि भनिएको छ । सेता लामा दाह्री–कपाल भएका, चतुर्भुजरूपी पहिचान दिइएका विश्वकर्मालाई पूजा गर्नु भनेको उनको आविष्कार, सृजना, सीप र श्रमलाई उच्च आदरभावका साथ समाजमा स्थापित गर्नु हो । हिन्दु भाष्यकारहरूले दक्षता, विज्ञता, विशेष कार्यकौशलका साथ साहस प्रदर्शन गरेर मानव जातिको उन्नयनमा योगदान पुर्‍याएका पात्रहरूलाई सराहना र सम्मान गर्नु राम्रो हो । तर अतिरञ्जित गरेर चतुर्मुखी ब्रह्मा,

दश्सटाउके रावण, चतुर्भुजे विश्वकर्मा तथा चतुर्बाहुकी लक्ष्मीजस्ता काल्पनिक चित्रण भने स्वाभाविक लाग्दैन । संसारका सारा देवीदेवता वा राक्षस–दैत्य जेजे भन्ने गरिए पनि ती सबै प्राकृतिक नियमअनुसार आ–आफ्ना आमाका कोखबाट जन्मेका सामान्य मान्छे हुन् । जसले मानव समाजको कल्याण हुने कार्य गरे, उनीहरू भगवान् गनिए; जसले घातकी, पातकी कार्य गरे, तिनीहरू दैत्य भनिए । यथार्थ सहज छ । यस आधारमा विश्वकर्मा बाबा पनि यो समाजको निर्माणमा अमूल्य योगदान दिएका एक सृजनशील पात्र हुन् भन्न सकिन्छ ।

नेपालमा विश्वकर्मा थरको प्रारम्भ

नेपाली समाजमा धातुसम्बन्धी (सुन, चाँदी, तामा, पित्तल, कांस, चरेस आदि) पेसा गर्ने जात–समुदायको थर विश्वकर्मा लेख्न सुरु गरिएको ६० वर्ष पूरा भयो । यही पेसा गर्ने काठमाडौं उपत्यकावासी नेवार जातअन्तर्गतकालाई बाँडा भनिन्छ, जसमा शाक्य, ताम्राकार, कंसाकार आदि पर्छन् । भारतमा विश्वकर्मा भन्नाले ब्राह्मण जात जनाउँछ र धातुको पेसा गर्नेलाई छुवाछुतको व्यवहार गरिँदैन । नेपालमा भने सबै धातुका काम गर्ने पहाडे दलितमध्ये कामी जातका थरका रूपमा विश्वकर्मा शब्द पहिचान भएको छ । यो जात–थरमाथि यहाँ भने जातीय विभेद छ । तथापि कामी जातले थरका रूपमा प्राप्त गरेको विश्वकर्मा शब्द भने ऐतिहासिक दलित संघर्षको उपज हो ।

बागलुङमा २००३ सालदेखि जातीय विभेदविरुद्ध आफ्नै किसिमले संगठित संघर्ष चलिरहेको थियो । २००७ सालको राष्ट्रिय आन्दोलनको लहरले देशमा केही परिवर्तन आएजस्तो देखियो । विभिन्न राजनीतिक पार्टी देखा परे । राजनीतिक–सामाजिक विकासका लागि समाजमा खुलेर बहस हुन थाल्यो । मुलुकभरै ‘अछुत’ गनिएका जाति–समुदायबीच पनि केही चेतना आएको देखियो । काठमाडौं र अरू विभिन्न ठाउँमा ‘अछुत’ जातीय मुक्ति संगठनहरू (अछुत जाति सुधार संघ, टेलर युनियन, सूचीकार संघ, कुचीकार संघ, विश्वकर्मा संघ, पोडे संघ, च्यामे संघ आदि) खुले ।

यसबीच बागलुङ भेगबाट सर्वजित विश्वकर्माको नेतृत्वमा अघि बढेको ‘विश्व सर्वजन संघ’ लाई ‘विश्वकर्मा सर्वजन सुधार संघ’ मा परिणत गरेर अझै प्रभावकारी ढङ्गले सञ्चालन गर्ने योजना हुन थाल्यो । कथित अ–वर्णर्मा पर्ने सबै दलित जनसमुदायलाई समेट्ने प्रयास गरियो । ‘सीप, कला र श्रमको लगानी गरेर सृष्टिकालदेखि समाजको सेवामा समर्पित सबै श्रमजीवी विश्वकर्मा हुन्’ भन्ने विषय त्यति बेला सर्वजित विश्वकर्माले उठाए । ‘शूद्र गनिएका सिर्जनशील र सीपमूलक श्रम गर्ने श्रमिकहरू जुनसुकै जातका भए पनि ती विश्वकर्मा हुन्’ भन्ने उनको उद्घोष थियो । ‘आफ्ना ज्ञान र चेतनाले समाजको सृजनामा लागेका समग्र सृष्टिकर्ता सृजनशील श्रमजीवीको उपाधि विश्वकर्मा हो । पेसा–पहिचानको हिसाबमा कामी जातले सुवर्णकार, ताम्रकार, लुहार शिल्पकार; सार्की जातले काष्ठकार, दस्तकार तथा चर्मकार र दमाई जातले दर्जी, वस्त्रकार, सूचीकार, शिल्पकार आदि लेख्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष थियो उनीहरूको । ‘हेला गरेर प्रयोग गरिने दमै, कामी, सार्कीजस्ता शब्द अकाट्य रूपले नामको पछाडि जोडिनैपर्छ भन्नु मनासिब होइन’ भनेर सर्वजित विश्वकर्माहरूको संगठनले संस्थागत रूपमा प्रचार गर्न थाल्यो ।

आज कामी जातको साझा थरका रूपमा ‘विश्वकर्मा’ शब्दले स्थान पाउनुका पछाडि छुट्टै परिघटना छ । बागलुङका ब्राह्मणवादी पण्डित–पुरोहितहरूले सर्वजित विश्वकर्मालगायत जातीय मुक्ति संघर्षका अभियन्ताहरूलाई लगाएको मुद्दाको फिरादपत्रमा ‘शूद्रले आफ्नो नाममा ब्रह्मा अथवा विश्वकर्मा भगवान्लाई जोड्न र विश्वकर्मा पाठशाला खोलेर शूद्रले पठनपाठन गर्नु प्रचलित नियम–कानुनविपरीत कार्य हो’ भनेर नालिस दिएका थिए । विश्व सर्वजन संघ एवम् सर्वजित विश्वकर्मालगायतका प्रतिवादीले प्रतिपक्षी जाहेरीमा आफ्ना नामका पछाडि विश्वकर्मा नै लेखेका थिए । २००३ सालदेखि चलेको मुद्दा र पटक–पटक उनीहरूलाई लागेको आरोपमा बहस हुँदै २००८ सालमा फैसला हुँदाका बखत भएको जितसँगै ‘विश्वकर्मा’ शब्द पनि विजयी भएको हो । ‘जुन नामबाट चलेको मुद्दा नै जितियो भने नाममा जोडिएको विश्वकर्मा शब्दको हार कसरी हुन्छ’ भनेर पैरवी गर्ने आधार बन्यो । त्यसपछि ‘विश्वकर्मा भगवान्को नाम जोडेर लेख्न पाउँदैनौ, विश्वकर्मा पाठशाला सञ्चालन गर्न पाउँदैनौ’ भनेर दखल गर्ने हिम्मत कसैले गरेनन् । तब मात्र मुद्दामा सम्बन्धित सबैले विजयको प्रतीकका रूपमा नामका पछाडि डटेर ‘विश्वकर्मा’ लेख्न थाले ।

आज ‘विश्वकर्मा’ शब्दलाई कसैले हीनतबोधका रूपमा लिन्छन् भने त्यो सरासर गलत हुन्छ । सर्वप्रथम सर्वजित विश्वकर्माले आफ्नो नामका पछाडि राखेको र पछि आन्दोलनले स्थापना गरेको शब्द हो ‘विश्वकर्मा’ । यसलाई सगर्व आत्मसात् गर्नुपर्छ । अझै भगत सर्वजित विश्वकर्माको अभिलाषालाई पक्रने हो भने त ‘सीप साध्ने, परिश्रम गर्ने र कठिन कर्म गरी विश्व निर्माणमा योगदान पुर्‍याउने सबै जातका मानिस विश्वकर्मा हुन्’ भनी आत्मसात् गर्नुपर्छ ।

साक्षात् विश्वकर्मा !

माथि नै भनियो, ‘विश्वकर्मा’ कुनै दैवरचित अवतार होइन । कुनै अजिबको विपुल, तिलस्मी, अलौकिक शक्ति होइन । यही समाजको उत्तम मान्छेको पहिचान हो । यही धर्तीको प्राविधिक ज्ञान र सीपले निपुण मान्छे हो । मानसिक र शारीरिक रूपले उत्तम सृजना गर्ने मान्छे हो । पुरातनपन्थीहरूले जात–धर्मको आडमा मानिसलाई ठूला र सानामा विभाजन गरेर राष्ट्रलाई कोपभाजनमा पार्नेजस्ता कार्य गरिराखेका हुन्छन् । त्यसैको पछि लागेर कतिपय मान्छेहरू ‘हामी ब्रह्माका सन्तान, हामी विश्वकर्मा भगवान्का सन्तान’ भनेर अहं देखाउँछन् । त्यो त जंगबहादुर राणाका खलकले थरमा ‘जबरा’ लेखेर आत्मसन्तुष्टि लिएजस्तै हो ।

रुसी समाजवादी क्रान्तिका सर्वोच्च कमान्डर जोसेफ स्टालिन जुत्ता सिलाउनेका छोरा थिए । तर सार्की वा हरिजनका छोरा थिएनन् । किनकि युरोपमा जुनसुकै जातका मनिसले जुत्ता सिलाउँथे । हिन्दु धर्ममा जस्तो वर्ण व्यवस्थाले जात निर्धारण गर्ने र जातअनुसारको पेसा तोकेर अझ कष्टकर पेसा गर्ने जात र समुदायलाई छुवाछुतसम्मको व्यवहार गर्ने संस्कार संसारमा अन्यत्र छैन ।

जीवनजगत्सँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएका र समाज रूपान्तरणमा अमूल्य भूमिका खेलेका सबै व्यक्ति विश्वकर्मा हुन् । चार्ल्स डार्बिनले विकासवादी सिद्धान्त प्रतिपादन गरेर विश्वलाई मार्गदर्शन गरे, उनलाई विश्वकर्मा मान्न सकिन्छ । राइट दाजुभाइ विल्बर र ओर्भिलले सर्वप्रथम आधुनिक विमान बनाएर उडाए, उनीहरूलाई विश्वकर्मा मान्न सकिन्छ । भौतिकशास्त्री तथा महान् वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइन, भौतिक तथा ब्रह्माण्डविज्ञानका खोजकर्ता स्टेफन हकिङजस्ता वैज्ञानिकहरूलाई नै विश्वकर्मा मान्न सकिन्छ । र आफूमा निहित सम्पूर्ण सीप, श्रम, बर्कत खर्चेर आजीवन समाजसेवामा लागिरहने श्रमजीवी वर्ग सबै विश्वकर्मा हुन् । यिनीहरूलाई बिनाभेदभाव सम्मान गर्नु नै विश्वकर्माप्रति असली सम्मान हुनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७८ ०८:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

छुवाछुतविरोधी योद्धा पनि थिइन् योगमाया

योगमायाले आश्रममा आएका सबै भक्तका अगाडि गाउँकी काहिँली कमिनीलाई पानी सार्न लगाएर आफैंले घटघट पिएर जातपात भेदभाव झुटो हो भन्ने दृष्टान्त दिएकी थिइन् ।
रणेन्द्र बराली

गोपालप्रसाद रिमालको ‘एक जुगमा एक दिन एकचोटि आउँछ, उलटपुलट, उथलपुथल हेरफेर ल्याउँछ,’ भन्ने रचनाले हरेक युगान्तकारी महान् व्यक्तिहरूको योगदानको परिवेशलाई अनुभूत गराउँछ । जातीय समानताको हक, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय तथा महिला मुक्ति आन्दोलनको सरोकारमा संसार हल्लाउने केही महान् नारीहरू विभिन्न कालखण्डबीच धर्तीमा उदय भए ।

जस्तै : नारी मुक्ति आन्दोलनकी अग्रज, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक महिला दिवस ८ मार्चकी संस्थापक जर्मन महिला क्लारा जेडकिन, १९५६ मा रंगभेदविरुद्ध विद्रोह गरेर जातीय एवम् लिंगीय समानतावादी सङ्घर्षकी नायिका अफ्रो–अमेरिकन महिला रोजा पार्क्सजस्ता विश्वप्रसिद्ध नारीहरूकै हाराहारीमा लिन सकिन्छ नेपालकी संघर्षशील नारी योगमाया नेउपानेलाई ।

नेपाली भूमि भोजपुर जिल्ला नेपालेडाँडाको सानो सिम्ले गाउँभित्र एक सामान्य परिवारको मझेरी उघार्दै विसं १९२५ मा जन्मेर हुर्केकी नारीले युगैँंदेखिको जर्जरान्ध समाज परिवर्तनका लागि पुरातन व्यवस्थाका पृष्ठपोषक राणा शासनलाई नै चुनौती दिँदै न्यायको पक्षमा विद्रोह गरेर जहानिया सत्ता मात्र होइन सिङ्गो सामन्तवादको जग हल्लाउने गरी अन्याय र असत्यको विरुद्ध संघर्ष गर्दै सामूहिक प्राणाहुतिसम्म दिन सक्ने वीरांगना हुन्, योगमाया । उनले गरिब, दलित, महिला, आम उत्पीडितजनका अधिकारको पक्षमा गर्जेको काव्य ‘सर्वार्थ योगवाणी (१९६०/९८)’ सत्ताधारीका लागि विभीषिका बन्न पुग्यो ।

एउटा नारीले छोरीको, बुहारीको र आमाको रूपमा समेत बेहोर्न पर्ने लिंगीय विभेद≤ परिवार, समाज र समूल राज्यद्वारा नै गरिने अपमान एवम् शोषणको वेदनाले विक्षिप्त योगमाया जब स्वयम् बाल विधवा भएपछि बेहोर्नुपरेको कटु बुहार्तन, लाञ्छना, तिरस्कारको तिरले घोचेर छियाछिया भएको उनको हृदयबाट ज्वालामुखी फुटे जसरी विद्रोहको ज्वाला निस्कियो । उनले समाजका सारा रूढिग्रस्त मान्यताको पर्खाल भत्काएर मानवीय न्याय र समानताको बाटो रोज्ने अठोट गरिन् । जंगल र भीरपाखा छिचोल्दै निशाचर बनेर रातारात भागेर लुक्दै कुद्दै माइत पुगिन् । अनि सामाजिक उत्पीडनबाट मुक्त हुने विकल्पको चिन्तन गर्न थालिन् । माइतीले पनि कर्मघरमै गएर मृतक स्वामीको सतमा रहेर परम्परागत जीवनयापन गर्नुपर्ने दबाब दिइरहेकै बखत एक जना समवयस्क कँडेल थरका पुरुषसँगको सामीप्यमा भारतको आसाम पुग्छिन् । केही वर्षपछि, कँडेलको मृत्यु हुन्छ र अर्कै डोटेल थरका पुरुषसँग सम्बन्ध भएपछि छोरी जन्मिन्छ । छोरीको बाउको पनि देहान्त हुन्छ ।

त्यसबखत भारतमा चलेको भीषण राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनको उभारले योगमायाको विद्रोही चेतनालाई न्याय र समानताको संघर्षमा सफलता प्राप्त हुने विश्वास जगाइदिएको हुन्छ । करिब ४ वर्षको आसाम फूलबारीको बसाइले उनलाई सामाजिक र धार्मिक ज्ञानार्जनमा ठूलो सघाउ पुर्‍याएको हुन्छ । त्यसपछि उनीमा स्वदेशमै फर्केर अधर्मी, अनाचारी, अविवेकी पुरातन समाजलाई सदाचारी बनाउने र दीनदुःखीको सेवा गर्ने प्रबल उत्प्रेरणा झनै जागृत भयो ।

नाबालक छोरी नैनकलालाई काखमा च्यापेर नेपाल फर्किइन् । भोजपुर मझुवाबेंसी भन्ने ठाउँनेर अरुण नदीको किनारमा कुटी बनाएर ध्यान–चिन्तन गर्न थालिन् । त्यस ठाउँमा निर्मित आश्रम योगमायाको ध्यानयोग केन्द्र मात्रै नभएर बिस्तारै उनले सुनाउने कवितात्मक शैलीको ज्ञानवर्द्धक प्रवचनले, सामाजिक कुरीतिको विरोध, गरिब, अनाथ, एकल महिला, उत्पीडित तथा अन्यायमा परेका असहायजनको आश्रयस्थल नै बन्यो । अझै भनौं भने, निरीह दीनदुःखीहरूको जनअदालतजस्तै बन्न पुग्यो र न्यायिक आन्दोलनको शंखघोष गर्ने थलोसमेत भयो ।

योगमायाको मुख्य माग धर्मराज्य हुनुपर्छ भन्ने हो । उनको धर्मसमाजको मूल एजेन्डा थियो– सती प्रथा, दास प्रथा र छुवाछुत प्रथाको अन्त्य । छोरीले पढ्न पाउनुपर्छ । सौता हाल्न प्रतिबन्ध हुनुपर्छ । विधवा नारीले पुनर्विवाह गर्न पाउनुपर्छ । चर्को ब्याजखोरी र घूसखोरीलाई सख्त सजाय हुनुपर्छ । बालविवाह, केटीको मञ्जुरीबिनाको विवाह गर्न नपाइने कानुन हुनुपर्छ । शिक्षामा भेदभाव नहोस्, महिला दलितले वेद पढ्न पाउनुपर्छ । काल्पनिक त्रासदी देखाएर जनता ठग्ने गुरुड पुराण लगाउन बन्द गर्नुपर्छ । गरिबको ऋण मिनाहा होस् । एक समान मानापाथी कायम होस् । खेतीयोग्य जमिन बाँझो राख्न नपाउने व्यवस्था होस् । भूदानयज्ञ गरी भूमिहीन गरिबलाई जग्गा वितरण गरियोस् । पुराना थोत्रा ऐन खारेजी गरी नयाँ उपवृद्ध बनाई देशभरि लागू गरियोस्जस्ता क्रान्तिकारी माग पूरा गराएर धर्मराज्य घोषणा होस् भन्ने माग थियो उनको । यही घोषणाको सेरोफेरोमा रहेर विद्रोहपूर्ण आन्दोलन गर्दा राज्यले दिएको अनेकथरीका यातना, आपत्–विपत् सास्ती–संकट, जेलनेल झेलेर एउटा अग्रगामी इतिहास रचिन योगमायाले ।

योगमायाले आफ्ना माग र जनअधिकारको सवाललाई कविताको छन्दमै प्रस्तुत गर्ने भएकाले उनलाई उनका जीवनी लेखक निनु चापागाईले ‘प्रगतिशील कवि’ भनेका छन् । आश्रममा आएका सबै भक्तका अगाडि गाउँकी काहिँली कमिनीलाई पानी सार्न लगाएर आफैंले घटघट पिएर जातपात भेदभाव झुटो हो भन्ने दृष्टान्त दिइन् योगमायाले । जब काहिँली कमिनीको हातको पानी पिएर भक्तजनको हारमा सँगै राखेर जातीय समानताको व्यवहार रचिन्, त्यसपछि सानो खैलाबैला उठ्ने कुरै थिएन त्यसबखत । तथापि मानिस मानिसमा कोही सानोठूलो जात हुँदैन भन्नेमा ढुक्क थिएन उनी । माधवराज जोशीले कहाँ छ छुवाछुत, कहाँ छ जात भन्दै दिउसै लालटिन बालेर खोज्दै हिँड्दा कहीँ नभेटाएको कुरा सुनाउँथिन् सबैलाई ।

त्यतिबेला जातीय समानताको कुरा मात्र होइन, कथित सानो जातलाई आफ्नै यज्ञस्थलमा सँगै राखेर ख्वाउनेसम्मको विद्रोह चानचुने विषय थिएन । सती प्रथा, कर्मकाण्ड, जातिभेद र छुवाछुतजस्ता सामाजिक विकृति र विभेदको विरुद्ध विद्रोह गर्ने कार्य जोसमनी सन्त शशिधर (१८०४–१९०६) कै पालादेखि हुँदै आएको र सन्त दिलदास (१८७८–१९४०) मा पुगेर यो निकै विस्तारित भएको थियो, जुन कुरा योगमायालाई राम्रो जानकारी थियो । त्यसैले निर्धक्कसँग सबैलाई सम्झाउँदै उनी कविताको लयमा भन्थिन् ।

‘कुल ता हाम्रो ब्राह्मण हो छैनौ कुलैमा,

जात् ता सत्य छैन राख चुलैमा ।।

जातपात छुवाछुतको अन्त्य हुनुपर्छ,

यो धमिरोले समाज मक्काएको छ ।।’

योगमायाको न्यायिक धर्मसमाजको प्रभावले पछि गएर उनको आश्रम एक किसिमको न्यायालयजस्तो बन्न पुगेको पाइन्छ । निर्धा निम्छरा, अनाथ, अवलाहरूलाई गाउँका ठूला ठालुले गर्ने अन्याय अत्याचारको न्यायिक फैसला गर्थिन् योगमाया । वैदिक धर्म र मानवीय नैतिकताको आधारमा कवितात्मक शैलीमा उनले दिने न्यायिक तर्कलाई कसैले काट्न सक्दैनथे । ‘सामाजिक संरचना नै अधर्मी पक्षपाती भएको हुनाले विधि विधानै फेर्नुपर्छ’ भनेर धनकुटाका बडाहाकिममार्फत प्रधानमन्त्री युद्धशमशेरसमक्ष धर्मराज्यको माग गर्दै ‘भिक्षापत्र’ पठाइन् योगमायाले । आफ्ना माग लिएर शासकवर्गसँग कटाक्ष गरिन् । १९९५ साल कात्तिकसम्म माग सुनुवाइ नभए पूर्णिमाको दिन सामन्ती कुशासनको विरोधमा उनका अनुयायीहरूसमेत २०४ जनाले अग्निसमाधि लिएर राज्यलाई चेतावनी दिने हेतुले उही मझुवाबेंसीमा प्राणहवन गर्नका लागि अग्निकुण्ड बनाउन सयौं भारी दाउरा थुपारेको देखेपछि बडाहाकिम माधवशमशेरले सबैलाई गिरफ्तार गरेर कठोर यातनासाथ कैद गरे ।

जेलबाट छुटेपछि पनि योगमायाले आफ्नो आन्दोलन जारी राखिन् । रूढिग्रस्त अहङ्कारवादी शोषणमा टिकेको शासकले उनको माग पूरा गर्ने कुरै थिएन । उनलाई साथ दिनेहरूसमेतको बलमा संघर्ष चर्कंदै गयो । जहानिया राणा शासनले सत्यलाई दबाउँदो रहेछ र न्यायका लागि छाती खोलेर विद्रोह गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने सन्देश त उनको आन्दोलनले दियो । तर राज्यले माग पूरा गर्ने कुरै भएन । अतः धर्मराज्य प्राप्तिको उद्घोष गर्दै आजभन्दा ८० वर्षअघि १९९८ असार ३१ गते अरुण नदीमा हेलिएर उनीसमेत ६८ जनाले जलसमाधि लिएर सामन्ती राणा शासकलाई नरहत्यारो साबित गरिदिइन् ।

नेपाल आमाकी सुपुत्री योगमाया नेउपाने एक विद्रोहीचेत भएकी, समाज सुधारक, जनमुखी, राजनीतिज्ञ, साहित्यकार, प्रगतिशील आशुकवि, अग्रगामी विचारक, मानवीय न्यायको पक्षमा तथा अत्याचारका विरुद्ध निर्भीक लडाकु र धर्मराज्य (मुक्तियुद्ध) को सेना कमान्डर नारी थिइन् भन्न सकिन्छ । उनी भन्थिन्, ‘मेरा चेलाहरूले मलाई दूध केरा ख्वाउने, मेरा गुणगान गाउने हैन, मानिसहरूका दुःखहरण गर्न मसँगै लागेर संघर्ष गर्न र आवश्यकताअनुसार मृत्युवरण गर्नेसम्मको हिम्मत राख्नुपर्छ ।’

नेपालको इतिहासमा विरलै जन्मने वीरांगना योगमायाजस्तो महान् महिलालाई संसारसामु उजागर गर्ने श्रष्टाहरू समालोचक निनु चापागाई, पत्रकार लेखनाथ भण्डारी, नेपाल अध्ययन केन्द्र, इतिहासविद् ज्ञानमणि नेपाल, समाजसेवी मातृका तिम्सिना, अस्मिता महिला प्रकाशनगृह, बारबरा निम्री अजिज, लेखक उत्तमप्रसाद पन्त, साहित्यकार नीलम कार्कीलगायत खोजकर्ता एवम् कृतिकारहरूप्रति यस महान् कार्यका लागि साधुवाद दिनैपर्छ । नेपालको ऐतिहासिक निधि योगमयाको विषयमा अझै यथार्थ अनुसन्धानका खाँचो छ । उनको जीवन संघर्षगाथा सबै मुक्तिकामी जनताको चासोको विषय बन्नुपर्छ ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७८ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×