किन भासिँदै छ पोखरा ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

किन भासिँदै छ पोखरा ?

जमिनको सन्तुलन कायम गर्नका लागि पोखराजस्तो भूबनोट भएको स्थानमा भूमिगत पानीको तह, मात्रा र बग्ने दिशाले पनि भूमिका खेल्ने गर्छ । भित्रभित्र भ्वाङहरू पर्नु र गुफाहरू ठूला हुँदै र जेलिँदै जानुमा भूमिगत पानीले ठूलो काम गर्छ ।
सुबोध ढकाल

चौबीस घण्टामा २८० मिमिभन्दा बढी पानी परेपछि यही भदौ ७ गते पोखराको महेन्द्र पुल क्षेत्रमा जमिन भासियो । त्यसपछि पनि पोखराका अन्य भागमा यस्तै समस्या देखिइरहेको छ । लगभग प्रत्येक वर्ष नै विशेषतः बर्खाको समयमा पटकपटक पोखराको मध्यभागदेखि लिएर ठाउँठाउँमा जमिन भासिएको अथवा भ्वाङ परेको खबर सुन्दै आइएको छ ।

२०७१ सालतिर पोखरानजिक अर्मलामा बनेका अनगिन्ती भ्वाङ (सिन्कहोल) ले भने बढी नै चिन्तित बनाएका थिए । केही वर्षको मिहिनेतपछि अहिले त्यो स्थानमा त्यस्तो ठूलो समस्या देखिएको छैन । यसरी पटकपटक भ्वाङ परिरहने र जमिन भासिने क्रम पनि बढिरहँदा किन पोखरामा यस्ता घटनाहरू भइरहन्छन् भन्ने प्रश्न धेरैका मनमा उब्जिरहेको छ, जसको उत्तर यस आलेखमा दिने कोसिस गरिएको छ ।

कुनै पनि स्थान भासिनु र भ्वाङ पर्नु मूलतः उक्त स्थानको भौगर्भिक बनोटसँग सम्बन्धित हुने गर्छ भने जमिनमा हुने मानवजन्य क्रियाकलाप, आकाशेपानीको निकास, जमिनमुनिको पानीको बहाव, उक्त स्थानमा रहेका खोलानालाको बनोट र कटान गर्ने क्षमताले पनि समग्र रूपमा यो प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने गर्छ । साथै जमिनमुनिको पानीको मात्रा र यस्तो पानीको माथिल्लो तहले पनि महत्त्वपूर्ण भुमिका खेल्ने गर्छ । अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्— जमानामा अन्नपूर्ण चौथो हिमालबाट बनेको भयंकर ठूलो हिमताल फुट्दा त्यसको तल्लो तटतिर मडारिँदै बगेको पानीले बाटोमा रहेको हिमाली क्षेत्रका मोराइन तथा अन्य ग्लेसियल डिपोजिट, छेउछाउमा रहेका ठूलठूला बोल्डरलगायत गेग्रानहरू, पहाडका चट्टान, रूखपातका साथै नजिकका संवेदनशील पहाडहरूमा पहिरोलाई उक्सायो, त्यसले पहिरोबाट निस्केका चट्टान र डेब्रिसलाई पनि आफूसँगै बगाई ल्यायो, तर पोखराको समतल भूभागमा पुगेपछि बगाउन नसकी सबै गेग्रान उपत्यकामा थुपार्‍यो । पोखराको जमिनको माथिल्लो भाग यस्तै डेब्रिसले बनेको हो । यो कुरालाई २०७१ सालतिर अर्मलामा परेका र विभिन्न समयमा पोखरामा परिरहेका भ्वाङहरूमा देखिएको माटोको संरचनाले पनि पुष्टि गर्छ । यो उपत्यकामा यसरी थुप्रिएको डेब्रिस र माटोको तह एकनासको छैन । पोखराको मध्यभागतिर यसको मोटाइ १०० मिटर हाराहारी भएको पाइएको छ ।

यसरी ठूलो मात्रामा डेब्रिस आउने क्रममा ठूलठूला बोल्डर, ग्रेभेल आदिका अलावा चट्टानहरू एकआपसमा ठोक्किँदा र पिसिँदा बालुवाको साइजको वा त्योभन्दा पनि सानो सिल्ट र क्ले साइजको माटो पनि प्रशस्तै बन्नु सामान्य हुने भैहाल्यो । यस क्रममा पोखरा उपत्यकामा डिपोजिट भएको डेब्रिसमा सानादेखि ठूलासम्म ढुंगामाटोका कणहरू मिलेर बस्ने वातावरण बन्दा यो डिपोजिट खाँदिनका लागि उपयुक्त परिस्थिति बनेको प्रस्टसँग बुझ्न सकिन्छ । यो प्रक्रियामा हिमताल फुटी त्यसले ठूलो मात्रामा ल्याएको डेब्रिसको डिपोजिट केही लामो समयसम्म निरन्तर आइरहँदा तहमाथि तह गर्दै बस्ने वातावरण बनेको बुझ्न गाह्रो हुँदैन । यसरी तहमाथि तह डिपोजिट हुँदा माथिल्लो सतहमा रहेको डेब्रिसको चापले मुनिमुनि परेका डेब्रिसका तहलाई प्राकृतिक हिसाबले नै थिच्दै जाँदा कैयौं वर्षपछि यस्ता डेब्रिसहरू नै चट्टानमा परिणत भएको प्रस्ट देखिन्छ । यस्तो चट्टान बन्ने क्रममा सिल्ट र क्लेजस्तो सानो साइजको माटोको कणले ग्रेभेलजस्ता ठूला ढुंगाका टुक्रालाई जोड्न प्राकृतिक सिमेन्टको काम गरेको र बलियो बनाएको अनुमान गर्न पनि गाह्रो छैन । यसरी बनेको चट्टानलाई भौगर्भिक भाषामा ‘कङ्लोमरेट’ भनिन्छ ।

पोखरा उपत्यकाको र खास गरी पोखराको केन्द्र भागको बनोटमा माथिल्लो तहमा धेरै ठाउँमा डेब्रिससहितको ग्रेभेल र त्योभन्दा मुनि यस्तै ग्रेभेलबाट बनेका कमजोर कङ्लोमेरेट चट्टानहरू छन् । अध्ययनहरूले के देखाएका छन् भने, कङ्लोमेरेट र विभिन्न स्थानको ग्रेभेलमा रहेका चट्टानका टुक्राहरू चुनढुंगा र त्योसँग मिल्दोजुल्दो कार्बोनेट कम्पोजिसनका छन् जुन अलिकति अम्लीय पानीमा सजिलै घुल्न सक्छन् र कुहिन सक्छन् भने यसलाई जमिनमुनिको पानीले सजिलै खियाउन र बगाउन सक्छ । त्यसका साथै कङ्लोमेरेट र ग्रेभेलको छिद्रमा सिमेन्टको काम गर्ने चट्टानको धूलो (क्ले) पनि चुनढुंगाकै सम्मिश्रणको भएकाले यस्तो पदार्थलाई पनि अम्लीय पानीले सजिलै घुलाई जमिनभित्रको पानीले सजिलै बगाउन सक्छ । यही प्रक्रिया पोखराको मध्यभाग र वरिपरिको भूभागमा पनि भौगर्भिक संरचना र भौतिक तथा रासायनिक प्रक्रियाबीचको मुख्य अन्तरक्रिया भएको कुराले पोखराको जमिनमुनिको मुख्य क्रियाकलापलाई अनुमान गर्न सकिन्छ ।

पोखराका गुफाहरूभित्र गएर हेर्ने हो भने कङ्लोमेरेट चट्टानबीच रहेको माटो पानीसँग मिसिई सेतो पानी गुफाभित्र तपतप झरिरहेको देखिन्छ । यहाँ अवस्थित चुनढुंगाको ग्रेभेल र बीचबीचको सेतो माटोलाई पानीले खियाई सम्मिश्रणमा लिने प्रक्रियाले यस्तो हुन गएको हो । कैयौं वर्षपहिले देखिको यस्तै प्रक्रियाले नै यहाँ धेरै गुफा पनि बनेका हुन् जसमा पानीले ग्रेभेल र छिद्रमा रहेको माटोलाई बिस्तारै रासायनिक प्रक्रियाबाट खियाउने, बगाउने अनि भित्रभित्रै प्वाल पर्दै जाने र यसरी बनेका प्वालहरू ठूलठूलो हुँदै गुफा बन्ने प्रक्रिया सरल बन्दै गएको देखिन्छ । यसरी चुनढुंगे ग्रेभेलसहितको कङ्लोमेरेट चट्टान र ग्रेभेल आफैं पनि पानीसँगको रासायनिक प्रतिक्रियास्वरूप खिइँदै गएको वास्तविकता सेती नदी गहिरिँदै जाने र यो नदीको पानी सेतो हुने प्रक्रियाले पनि पुष्टि गरिरहेको छ ।

यस्तो भौगर्भिक बनोटको कुरा गर्दैगर्दा जमिनको सन्तुलन कायम गर्नका लागि पोखराजस्तो भूबनोट भएको स्थानमा भूमिगत पानीको तह, मात्रा र बग्ने दिशाले पनि भूमिका खेल्ने गर्छ । किनकि भित्रभित्र भ्वाङहरू पर्नु र गुफाहरू ठूलो हुँदै र जेलिँदै जानुमा भूमिगत पानीले ठूलो काम गर्छ । चट्टान खियाएपछि उत्पादन भएको लेदो अर्थात् स्लजलाई पानीले जब बगाउन सक्दैन, समस्या त्यति जटिल बन्दैन र जमिन भासिने र भ्वाङ पर्ने सम्भावना पनि कम हुन्छ । स्लजलाई बगाएर बाहिर निकाल्नका लागि भित्रभित्रै प्राकृतिक रूपमै ‘पाइपिङ’ को प्रक्रिया बन्न गयो र बाहिर निकाल्नका लागि मुख भेटियो भने वातावरण अनुकूल बन्न जान्छ । यो प्रक्रियालाई नजिकैको खोलाले मुनिमुनिबाट निरन्तर रूपमा गर्ने कटान तथा मानिसहरूले विभिन्न प्रयोजनका लागि जमिन खन्ने र काट्ने कामले बढावा दिन सक्छ । पोखरामा यस्त घटनाहरू विशेषतः बर्खाको समयमा बढी देखिनुले जमिनमुनि बढ्ने पानीको मात्रा, बढ्ने खोलाको कटानको क्षमता र जमिनमुनि धेरै पानी छिर्दा बढ्ने पाइपिङको सम्भावना सबैलाई संयुक्त रूपमा इंगित गरेको छ ।

भूमिगत पानीको भण्डार सुक्नुले पनि जमिन भासिने प्रक्रियालाई बढावा दिन सक्छ । त्यसो हुन नदिन भूमिगत पानीका लागि रिचार्ज र डिस्चार्जका बीच सन्तुलन कायम गर्नु जरुरी हुन्छ, नत्र भने भूमिगत पानीमा ओभरड्राफ्ट हुन गई पानीको स्रोत पनि सुक्दै जाने र पानीले भरिएको माटोभित्र पानी नभएपछि खाली हुन गई जमिनमाथिका हाम्रा संरचनाहरूको चाप र जमिनको आफ्नै चापलाई पनि धान्न नसकी जमिन भासिन सक्छ । २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले हल्लाउँदा पोखराको संवेदनशील भौगर्भिक बनोटलाई अझै प्रतिकूल असर परेको हुन सक्छ किनकि यहाँका गुफाहरूभन्दा माथिल्लो भागको माटोको तह पातलो भैसकेको अवस्थामा भूकम्पले हल्लाउँदा जमिन भासिनु अस्वाभाविक होइन । भूकम्पकै कारण ठाउँविशेषमा जमिनमुनिको पानीको बहावको दिशासमेत परिवर्तन भएको हुन सक्ने अवस्थालाई पनि नकार्न सकिन्न । यस्तो असरबारे पनि समयमै सत्यतथ्य थाहा पाउनु जरुरी छ ।

यस्तो भौगर्भिक संरचना भएको ठाउँमा हामीले बनाएका पूर्वाधारको अतिरिक्त चापले जमिन भासिने प्रक्रियालाई उकास्न सक्छ । समय निकै गुज्रिसकेको, सहरीकरण भइसकेको, भौतिक संरचनाहरू निर्माण भैसकेको अहिलेको अवस्थामा कति पनि ढिलो नगरी विभिन्न स्थानको भौगर्भिक संरचनाको वस्तुस्थितिसम्बन्धी अनुसन्धान र त्यसको तथ्य बाहिर आउनु अत्यावश्यक छ । भूभौतिकी अध्ययनसमेत गरी पोखराको जमिनमुनिको बनोटबारे सत्यतथ्य थाहा पाउनु र सोहीअनुसारको योजना बनाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ । पछिल्लो समय भैरहेको सहरीकरण र बढ्दो मानवीय क्रियाकलापबीच पर्याप्त अध्ययन र अनुसन्धान नभैसकेकाले अहिले आत्तिइहाल्ने अवस्था भने छैन ।

(ढकाल सह–प्राध्यापक तथा इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।)

dhakalsubodh@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७८ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यसरी गरौं मेलम्ची विपत्‌को व्यवस्थापन

मेलम्चीको मुख्य भागमा बाढी बचाउका अन्य कामसहित ‘बायोडाइक’ को प्रयोग र सम्भावना हेरी ‘टेरेस फार्मिङ’ जस्ता काम गर्न सकिन्छ ।
सुबोध ढकाल

भ्रेमाथाङको भूबनोट तथा पहिरोजन्य सतही भौतिक प्रक्रिया, कुनै बेलाको पहिरोले खोला थुनेर बनाएको पोखरी र त्यसमा जम्मा भएको गेग्रान तथा पहिरोले जम्मा गरेको डेब्रिस फ्यान, खोलाले निरन्तर रूपमा झर्दै/गर्दै आइरहेको पहिरो र भीरको ‘टो’ कटिङ, भूस्खलन तथा यसले निम्त्याएका अन्य पहिरो, उपल्लो तटमा जलवायु परिवर्तनको असरले अहिले बढी सक्रिय देखिएका पेम्दाङ खोला र मेलम्ची खोलाका दायाँबायाँ बढेका सानाठूला पहिरो आदिको समग्र असरले गर्दा, आकलन गरिएजस्तै, मेलम्ची विपत्को सुरुआत भएको देखिन्छ ।


विपत्को पहिलो लहरमा त्यस्तै प्रक्रिया भ्रेमाथाङभन्दा तल पनि भएको हुन सक्छ । सुरुआती कारण यस्तै जे भए पनि अहिले मुख्य समस्या भ्रेमाथाङमा प्रस्टै देखिन्छ । कुनै पनि पहिरो तथा गेग्रान अनि डेब्रिस फ्यानमा हुने ‘डिस्प्लेसमेन्ट’ समयसँगै बढ्दै जाने प्रकृतिको हुन्छ । भ्रेमाथाङमा रहेका पहिरो, गेग्रानको ढिस्को अनि डेब्रिस फ्यानमा २०७२ सालको भूकम्पले हल्लाउँदा खुकुलोपना बढेको र तिनमा डिस्प्लेसमेन्ट बढ्दै गएको अनि अहिले त्यो चरम सीमामा पुगेको अनुमान गर्न गाह्रो छैन ।

यस्तो परिदृश्यले देखाउँछ, मेलम्चीको उपल्लो तटको पूरै क्षेत्रको एकीकृत अध्ययन र सोअनुसारको व्यवस्थापन नगरेसम्म त्यहाँको जोखिम सम्पूर्ण रूपमा घटाउन र विपत्को व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन । तर अहिलेकै अध्ययनले केचाहिँ प्रस्ट हुन्छ भने, भ्रेमाथाङलाई छोडेर मेलम्चीको अबको व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन । भ्रेमाथाङमा थुप्रेको थेग्रान हटाएर तल्लो तटमा जोखिम घटाउन सम्भव हुन्न । थेग्रान जम्मा भएको भ्रेमाथाङको मैदानलाई हराभरा र बलियो बनाउँदै असन्तुलित भागलाई सन्तुलित बनाउने र नदीको बहावलाई पनि अवरोध नगर्ने दिशामा हाम्रा कामहरू केन्द्रित हुनुपर्छ । समग्र र दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि भ्रेमाथाङभन्दा उपल्लो तटको समस्याको प्रमुख जडकै उपचार खोज्नुपर्छ । भ्रेमाथाङमा रहेका पहिरो, टो कटिङ र भूस्खलनलाई व्यवस्थापन गर्नेबारे यहाँ सम्भावित उपायहरूबारे सुझाउने कोसिस गरेको छु, छनोट भने त्यहाँको वस्तुस्थिति हेरेर गर्न सकिन्छ ।

झर्न ठिक्क परेका (ह्यांगिङ) भाग काटेर फाल्ने

भ्रेमाथाङको मुख्य समस्या रहेको स्थानमा पहिले बनेको पोखरीमा जम्मा भएको थेग्रान खोलाले मुनिमुनि काट्दै जाँदा दायाँबायाँका ढिस्का र थेग्रान जम्मा भएको भागमा झर्न ठिक्क परेका अनि झर्दै गरेका डेब्रिसहरू सक्रिय देखिएका छन् । साथै मुनिमुनिबाट खोलाले काट्दै जाँदाको असरले टेन्सन क्य्राकहरू फैलँदै गएका छन् । समय बित्दै जाँदा यिनको दायरा बढ्दै जाने र प्रक्रिया निरन्तर हुने देखिन्छ । त्यसैले यस्ता भागलाई नियन्त्रित हिसाबले हामीले नै काटेर फाल्नुपर्छ । त्यस्तै सोही ठाउँको एकापट्टि भित्तामा समेत पहिलेका पहिरो अहिले पुनः सक्रिय बन्दा र खोलाले टो कटिङ गरिरहँदा पहिरोको डेब्रिस पनि निरन्तर झरिरहेको छ । यसलाई पनि भीरको ज्यामिति मिलाएर उपयुक्त कोणमा काटी पहिलेकै प्रक्रियाले झर्न ठिक्क परेको भागलाई फाल्नुपर्छ । ज्यामिति उक्त स्थानको चट्टान र माटोको प्रकृतिअनुसार मिलाउनुपर्ने हुन्छ तर अहिले सन्तुलित रहेका भागहरूलाई भने काट्नु हुँदैन । यसो गर्दा कति बेला झरेर समस्या ल्याउने हो भन्ने अहिलेको अन्योल घटाउनेछ । यो काममा उपयुक्त प्रविधि, मेसिन र सावधानी भने जरुरी हुन्छ ।

बैसाखीका लागि रिटेनिङ संरचना बनाउने

ह्यांगिङ भागलाई काटेर फालेपछि पनि यदि भीर, ढिस्को र डेब्रिस फ्यानहरूलाई थामेर राख्ने बैसाखी दिइएन भने समयसँगै अरू भागलाई पनि खोलाको भित्रभित्रको कटानले जोखिमयुक्त बनाउन सक्छ । त्यसैले त्यस्ता भागमा कृत्रिम खुट्टा लगाई भीरलाई थामिराख्नुपर्ने हुन्छ । यसलाई रिटेनिङ स्ट्रक्चर भनिन्छ । यसका लागि अहिले अस्थायी संरचना बनाई बर्खा सकिएपछि स्थायी संरचनामा जान सकिन्छ । अस्थायी रूपमा बाँसका नाला, काठका स्ल्याब, बालुवा भरिएका बोरा, ढुंगा भरिएका ड्रम आदिको वैज्ञानिक प्रयोग गर्न सकिन्छ । तत्कालका लागि प्रयोग गर्न सकिने यस्ता प्रविधिलाई बिस्तारै दीर्घकालीन बनाउँदै लानुपर्छ । यी सबैको डिजाइन भने पहिरो विशेषज्ञ र इन्जिनियर लगाएर गर्नुपर्छ ।

दायाँबायाँबाट आउने पानीको व्यवस्थित निकास

पहिलेको पहिरोले बनाएको प्रमुख पोखरी र यसछेउका दायाँबायाँका भीरहरूबाट आउने पानीलाई मुख्य कटान बढी भएको भाग र भूस्खलन बढी सक्रिय रहेको स्थानमा आउन नदिने गरी तर्काउनुपर्छ । यसो गर्दा मुख्य समस्या रहेको भागमा पानीको मात्रा घट्ने, थपिने गेग्रान कम हुने र कटान गर्ने क्षमता पनि घट्न सक्ने हुन्छ । त्यस्तै डेब्रिसका ढिस्काहरूको यत्रतत्र छरिएर बगेको आकाशे पानीलाई एकीकृत गरी नियन्त्रित बहाव र क्यास्केड ड्रेनेजमा ल्याउनुपर्छ । पहिलेको पहिरोले थुनेर बनाएको लामो पोखरीमा जम्मा भएको थेग्रानबाट पानीका च्यानलहरू जथाभावी बगेका भए तिनीहरूलाई पनि एकीकृत गर्न सकिन्छ ।

जमिनमा परेका चिरा र भ्वाङ पुरी सिल गर्ने

२०७२ सालको भूकम्पको असर र त्यसयता अहिलेसम्मको वर्षा र अन्य भौतिक प्रक्रियाका कारण पनि अन्यत्रजस्तै यो ठाउँमा यत्रतत्र जमिनमा चिरा र भ्वाङहरूसमेत परेको हुन सक्ने सम्भावना बढी नै छ । यस्ता चिरा र भ्वाङहरूको पहिचान गरी तिनको गहिराइसम्म पुग्ने गरी सानाठूला ढुंगा र माटो सक्दो खाँदेर उपल्लो सतहमा सिल गर्नुपर्छ । यसो गर्दा पानी त्यो जमिनमुनि छिर्न पाउँदैन, जमिन अझै गलाउने र बगाउने प्रक्रिया घटाउन सकिन्छ अनि भविष्यमा जान सक्ने पहिरो र भूस्खलनलाई कम गर्न सकिन्छ ।

भीर र डेब्रिसको भिरालोपन घटाउने

भिरालोपन बढी भएको स्थानमा भीरलाई बग्नबाट बचाउने बल कम र बगाउन खोज्ने बल बढी प्रभावकारी हुने हुनाले पहिरो र भूस्खलन बढ्दै जान्छ । भिरालोपन नघटाएसम्म त्यस्ता भीर र डेब्रिसका ढिस्काहरूलाई बग्नबाट रोक्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले भ्रेमाथाङको मुख्य समस्याग्रस्त स्थान र नजिकका यस्ता भीरहरूको पहिचान गरेर अवस्था अनि सम्भावना हेरी तिनलाई सम्भव भए ट्रिमिङ वा बेन्चिङ गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यो काममा पनि साइटको परिस्थिति मूल्यांकन गरी निर्णय लिनु र सावधानी अपनाउनुचाहिँ जरुरी हुन्छ । जहाँजहाँ खोलाको भिरालोपन अत्यधिक बढी छ, त्यहाँत्यहाँ खोलाको वेग घटाउने संरचना पनि बनाउन सकिन्छ ।

बायोइन्जिनियरिङ प्रविधिको प्रयोग

भ्रेमाथाङ र मेलम्ची खोलाका दायाँबायाँ पुराना पहिरो प्रशस्तै रहेको अनि डेब्रिस फ्यान पनि बढी नै देखिएको परिप्रेक्ष्यमा त्यहाँ रूखबिरुवा उम्रिन आवश्यक माटो प्रचुर मात्रामा रहेको प्रस्टै छ । कडा चट्टानी भागमा बाहेक अन्यत्र बायोइन्जिनियरिङ प्रविधि प्रयोग गरी भीर, पहाड र ढिस्काहरूलाई बग्नबाट बचाउन सकिन्छ । यसो गर्न सकिने स्थानहरूमा, माथि भनिएझैं, पानीको व्यवस्थापन, रिटेनिङ संरचनाबाट बैसाखीको प्रयोग र माटो सुहाउँदो वृक्षरोपणका उपाय एकैचोटि अपनाई भीरहरूको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । यसको पनि डिजाइन र प्रयोग भने पहिरो विशेषज्ञ अनि सम्बन्धित इन्जिनियरको निगरानी र निर्णयमा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

मेलम्चीको बस्ती र पूर्वाधार व्यवस्थापन

भ्रेमाथाङभन्दा माथि र तलको अवस्थाबारे पनि एकीकृत रूपमा अध्ययन र मूल्यांकन गरी बढी जोखिमयुक्त स्थानहरूमा यहाँ सुझाइएकै पक्षहरूमा ध्यान दिई दीर्घकालीन रूपमा जोखिम घटाउने काम गर्नु जरुरी हुन्छ । उपल्लो तटमा रहेको विपत्को मुख्य कारणको निदान गरिसकेपछि अहिले बढी असर परेको र भविष्यमा पनि पर्न सक्ने स्थितिको मूल्यांकन गर्दै तल्लो तटका मेलम्चीलगायतका स्थानहरूको व्यवस्थापन गर्नेबारे पनि उपाय निकाल्नुपर्छ । यो विपत् आउनुभन्दा पहिले खोलानजिकै बसाइएका बस्तीहरू, यस्तो प्रकोपको सही विश्लेषण नगरी बनाइएका मेलम्ची खानेपानी आयोजनाजस्ता ठूला आयोजना तथा पुल र सडकहरूको व्यवस्थापनमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । यसका लागि खोला र बसाइने बस्तीबीचको जमिनको उचाइ अनि दूरीको थ्रेसहोल्ड, बाढीपहिरोलगायत सम्भावित सबै प्रकोपको एकीकृत मूल्यांकन, समुदायको आवश्यकता र आकांक्षा आदि पक्षको विश्लेषण गरी कम जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गरेर त्यस्ता स्थानमा एकीकृत बस्ती बसाउनु उत्तम देखिन्छ । यसका साथै अहिलेको विपत्ले ध्वस्त पारेको मेलम्चीको मुख्य भागमा बाढी बचाउका अन्य कामसहित ‘बायोडाइक’ को प्रयोग र सम्भावना हेरी ‘टेरेस फार्मिङ’ जस्ता कामलाई प्रोत्साहन दिन सकिन्छ ।

अहिलेको बाढीको ताण्डवपछि ‘हाइएस्ट फ्लड

लेभल’ को समेत विश्लेषण गरी पुलहरूको डिजाइन र सडक निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ । पुलहरू क्षतिग्रस्त भएर सडक सञ्जाल नै अवरुद्ध भएको अहिलेको अवस्थामा तत्कालका लागि छिट्टै जोड्न सकिने बेली ब्रिजहरूको प्रयोग गरी यसलाई सुचारु गर्न सकिन्छ । मेलम्ची खानेपानी आयोजनाले अहिलेको कमजोरीबाट पाठ सिकी बृहत् रूपमा बहुप्रकोप जोखिम न्यूनीकरण र व्यवस्थापनका कामलाई ढिलो नगरी अघि बढाउनु जरुरी देखिन्छ ।

सहप्राध्यापक ढकाल इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७८ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×